Η εποποιία και το θέατρο μιας συνείδησης

Γίνομαι αναγνώστης του Φερνάντο Πεσσόα σημαίνει διεισδύω στις αρκάνες μιας πρωτεϊκής συνείδησης. Δυσκολεύεται να πεισθεί κανείς ότι όλοι αυτοί οι συγγραφείς με έμπνευση και ύφος τόσο διαφορετικά, ο σώφρων Καέιρο, ο σκεπτικιστής, φιλήδονος Ρέις, ο φρενιτιώδης Κάμπος, ο ελεγειακός ποιητής του Βιβλίου των Τραγουδιών, ο κυνικός αφηγητής του Αναρχικού Τραπεζίτη, ο μυστικιστής βάρδος του Μηνύματος και ο ερωτικός ποιητής του Επιθαλάμιου είναι ένα και το αυτό πρόσωπο, για το οποίο γνωρίζουμε πως η ζωή του υπήρξε ταπεινή, στατική και μοναχική. Απέτυχε σε όλα: επαγγελματική ζωή, λογοτεχνική σταδιοδρομία, προσωπική ζωή. Κι όμως, δεν χωράει αμφιβολία ότι αυτός ο άσημος άνθρωπος υπήρξε από μόνος του μια άλλη Πλειάδα.[1] Το μόνο αξιόλογο γεγονός αυτής της χωρίς περιστατικά ζωής είναι οι δύο ριζικές τομές στην παιδική ηλικία και στην εφηβεία: η αναχώρηση για τη Νότια Αφρική σε ηλικία επτά ετών και η οριστική επιστροφή στη Λισαβόνα δέκα χρόνια αργότερα. Από τα πορτογαλικά παιδικά του χρόνια στη συνοικία του Σιάδο, «το χωριό» του, ο Πεσσόα θα κρατήσει για πάντα μέσα του το σπαρακτικό συναίσθημα της μητρικής και οικογενειακής θαλπωρής. Ο Κάμπος θα γράψει πως η πραγματική ζωή είναι αυτή όπου εξακολουθούν να υπάρχουν τα παιδικά όνειρα. Η προσωπική τραγωδία του Πεσσόα είναι ότι απώλεσε το κλειδί της παιδικής ηλικίας χωρίς ωστόσο να βρει το κλειδί της ενήλικης ζωής. Όλη του τη ζωή θα παραμείνει εκτός του νυμφώνα της ζωής. Από το Ντέρμπαν, όπου έζησε παιδί, δεν θα διατηρήσει κανένα απτό ίχνος, την παραμικρή εικόνα. Ο Πεσσόα παιδί δεν βίωσε την Αφρική, αλλά την αγγλική γλώσσα, την αγγλική κουλτούρα. Ανακαλύπτει τη λογοτεχνία μέσα από μια συνείδηση βρετανική, θρεμμένη από τη βικτωριανή εποχή. Μόλις όμως ξαναβρεθεί στην πατρίδα του, στη γενέθλια πόλη του, θα ερωτευθεί κεραυνοβόλα τη μητρική του γλώσσα, ανακαλύπτοντάς την εκ νέου, κι ύστερα από μια περίοδο επώασης θα πάρει την απόφασή του: θα γίνει Πορτογάλος συγγραφέας. Θα διατηρήσει ωστόσο μια προνομιακή σχέση με τα αγγλικά, που θα εξακολουθήσουν να είναι για εκείνον η γλώσσα της φαντασίωσης και της εξομολόγησης. Απολαύσεις και βάσανοι της αυτοσυνειδησίας Ο Πεσσόα κάνει το λογοτεχνικό του ντεμπούτο στα τέλη της πορτογαλικής μοναρχίας. Η λογοτεχνία της εποχής εκείνης είναι συμβολιστική, παρακμιακή, «saudosista»[2], σε αρμονία με το κλίμα απογοήτευσης που επικρατεί στη δημόσια ζωή, παρότι τη διατρέχουν προφητικές φωνές που καλούν σε Αναγέννηση. Ο νεοφερμένος δίνει σύντομα το στίγμα του σε σχέση με τις μεγάλες μορφές της πορτογαλικής ποίησης, εμπνέεται όμως και από τους Γάλλους ποιητές των οποίων η επιρροή ήταν τότε κυρίαρχη. Είναι θρηνητικός σαν τον Βερλαίν, εξαϋλωμένος σαν τον Μέτερλινκ, περίπλοκος σαν τον Μαλαρμέ ή τον Ουισμάνς. Στους στίχους του αναγνωρίζουμε την μετα-μποντλερική θεματολογία που για έναν αιώνα έθρεψε την ευρωπαϊκή λογοτεχνία: τη δυσκολία της ύπαρξης, τα «τέλματα»[3], την ανάποδη όψη της ζωής, την κατάρα της γέννησης, την άγνοια της αρχής και του τέλους, το δυσδιάκριτο της ζωής από το όνειρο, κ.λπ. Όμως, αυτή την ποίηση που ακολουθεί το πνεύμα της εποχής, με την απόλυτα κλασική δομή της, την αρμονική της τονικότητα, διαπερνά ένα νέο ρίγος. Ο Πεσσόα δεν αρκείται στο να τραγουδά την δυστυχία του, την αναλύει κιόλας. Το οξύ της αυτοσυνειδησίας κατατρώει το συναίσθημα που τον εμπνέει. Μ’ αυτόν, η ελεγεία, ρομαντική ή συμβολιστική, γίνεται κριτική. Ο Ρομπέρ Μαουζί (Robert Mauzi) όρισε την ευτυχία σύμφωνα με τον Ζαν-Ζακ Ρουσώ ως έναν τρόπο παρουσίας στον κόσμο όπου το Είναι και η ύπαρξη συμπίπτουν απόλυτα. Η δυστυχία του Πεσσόα συνίσταται στην αντίστροφη εμπειρία. Η πορτογαλική γλώσσα το εκφράζει με μια οδυνηρή ακρίβεια· διαθέτει το πνεύμα αυτού που ο Πεσσόα ονομάζει «νοσταλγία του παρόντος». Στα πορτογαλικά υπάρχουν δύο ρήματα είμαι: ser (οντολογικό είμαι) και estar (υπαρξιακό είμαι). Ο ποιητής, σε εγρήγορση που ομοιάζει με ύπνο (ή το αντίθετο), αισθάνεται να γλιστρά «ανάμεσα σ’ αυτό που ζω και τη ζωή / Ανάμεσα σ’ αυτό που είμαι (estou) και αυτό που είμαι (sou)». Αυτή η ασυμφωνία δημιουργεί μια εσωτερική απόσταση, μια ομίχλη, παγώνει τη συνείδηση, προξενεί μια αίσθηση εντελώς εξωπραγματική του εαυτού και του κόσμου. Η πλεονάζουσα αυτοσυνειδησία είναι το πρόσκομμα που δημιουργεί την απουσία. «Όσο πιο καθαρά βλέπω μέσα μου, τόσο πιο σκοτεινό είναι αυτό που βλέπω», λέει ο Φάουστ του Πεσσόα. Γνωρίζει καλά πως δεν είναι ψυχολογικό σύμπτωμα, αλλά πολιτισμικό φαινόμενο. Ο παρακμιακός ποιητής είναι γιος του Άμλετ, του κεραυνοβολημένου από την αυτοσυνειδησία πρίγκιπα. Έχει κληρονομήσει είκοσι πέντε αιώνες ενδοσκόπησης και ενοχής, από τον Σωκράτη και τον Ιουδαιο-χριστιανισμό. Θέλει να ξεφύγει από τον αμλετικό λαβύρινθο, είτε ξαναβρίσκοντας την προπατορική αθωότητα (είναι αυτό που προσπαθεί να κάνει με την φωνή του Αλμπέρτο Καέιρο, του παγανιστή ποιητή), είτε προπορευόμενος στο απώτερο μέλλον, στην αιχμή του τεχνικού μας πολιτισμού (θα είναι το στοίχημα των Μεγάλων Ωδών του Κάμπος, φουτουριστή ποιητή, οπαδού του Ουίτμαν). Το κοινό τους σημείο είναι ότι προτιμούν την αίσθηση από τον στοχασμό, τη δράση από το συναίσθημα, το φαινόμενο από την ουσία. Όμως ο ελεγειακός ποιητής, ο ίδιος ο Πεσσόα, δεν μπορεί να απαρνηθεί τα διφορούμενα παιχνίδια της διαιρεμένης συνείδησης, στα οποία βασίζεται η αμυδρή βεβαιότητά του ότι υπάρχει. Ο «ημι-ετερώνυμός» του Μπερνάρντο Σοάρες, επισημαίνει πόσο αποκαλυπτική ήταν για εκείνον η σελίδα του Ημερολογίου του Αμιέλ που αναφέρεται στην συνείδηση της συνείδησης. Ακόμα και τον Άλβαρο ντε Κάμπος, μετά από την εξωστρεφή του περίοδο, αρχίζει να τον κατατρύχει και πάλι η αυτοσυνειδησία: «Άντε γαμήσου! Είμαι διαυγής!». Μόνο ο Ρικάρντο Ρέις καταφέρνει, με επίπονη αδιαφορία, να συμφιλιώσει τις δυο τάσεις. Σ’ αυτόν, η αυτοσυνειδησία εκδηλώνεται ως το σήμα κατατεθέν της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, αλλά δεν την νιώθει πλέον σαν ασθένεια. Το τίμημα αυτής της ισορροπίας είναι η αποδοχή του κενού:Καλύτερα να ξέρω ότι δεν είμαι τίποταΠαρά να το αγνοώ: τίποτα μέσα στο τίποτα. Ο μοντερνισμός και οι υποσχέσεις του Orpheu Ωστόσο ο Πεσσόα λίγο έλειψε να βγει από την αφάνεια. Κάποια στιγμή της νεότητάς του μπόρεσε να διακρίνει τα πρώτα φώτα της δόξας. Κατά τη διάρκεια αυτών των δύο-τριών αποφασιστικών ετών, για τον ίδιο και την πορτογαλική λογοτεχνία συνέβησαν τρία γεγονότα που σήμερα εκ των υστέρων κρίνονται αλληλένδετα: Η συνάντησή του με τον Σα-Καρνέιρο[4], η ίδρυση του «μοντερνιστικού» κινήματος γύρω από την επιθεώρηση Orpheu, η εμφάνιση των ετερωνύμων. Δίχως τη φιλία του Σα-Καρνέιρο, ο Πεσσόα δεν θα είχε γίνει ο ποιητής που γνωρίζουμε, αλλά και αν ο Σα-Καρνέιρο είχε ζήσει, ο Πεσσόα δεν θα ήταν ο ίδιος. Ο Σα-Καρνέιρο, ρομαντικός σαν τον Λόρδο Βύρωνα, αισθητιστής σαν τον Ουάιλντ, βαθιά κοσμοπολίτης, Ευρωπαίος, ευαίσθητος στις νέες ιδέες, του φέρνει από το Παρίσι τα σύγχρονα ρεύματα: τον κυβισμό, το φουτουρισμό, τα ρωσικά μπαλέτα κι όλα όσα θα αποτελέσουν το «νέο πνεύμα» του Απολλιναίρ. Κυρίως όμως, καθώς αναζητά πυρετωδώς το μυστικό του εαυτού του και του Άλλου, του προσφέρει το πρότυπο του απόλυτου ποιητή, όπως ο Βαν Γκονγκ μπόρεσε να γίνει ο απόλυτος ζωγράφος: ως την τρέλα και το θάνατο. Ο Πεσσόα αναλαμβάνει αμέσως τη διεύθυνση του κινήματος στο οποίο προσχώρησε: επινοεί διαδοχικά τον «paulismo», τον «intersectionnismo», τον «sensationnismo»[5], θορυβώδεις εκδηλώσεις μιας ξαφνικής αγάπης προς το μπαρόκ. Με τον Αλμάδα Νεγκρέιρος[6], ποιητή, ζωγράφο, ταραξία, και μερικούς άλλους φίλους, μεταξύ των οποίων ένας φαρσέρ[7] κι ένας φρενοβλαβής[8], ο Πεσσόα και ο Σα-Καρνέιρο ιδρύουν την επιθεώρηση Orpheu, η οποία θα θέσει τις βάσεις του πορτογαλικού «μοντερνισμού». Ο Πεσσόα είναι ο Βίκτωρ Ουγκώ αυτής της λέσχης, ο Αντρέ Μπρετόν αυτής της ομάδας που ομνύει στη φαντασία και αρέσκεται στην πρόκληση σκανδάλων, παραπέμποντας ήδη στον σουρεαλισμό. Εκείνη τη στιγμή (Μάρτιος του 1915) βρίσκεται στο απόγειο του βίου του. Την περίοδο αυτής της έντονης πνευματικής διεργασίας θα γεννηθούν οι τρεις σημαντικότεροι ετερώνυμοί του. Πολύ αργότερα, ο Πεσσόα περιέγραψε την έκσταση εκείνης της «θριαμβευτικής ημέρας» του Μαρτίου του 1914, όπου εμφανίστηκε και έκανε κατοχή για πρώτη φορά μέσα του ο Αλμπέρτο Καέιρο, ακολουθούμενος αμέσως από τον Ρικάρντο Ρέις και τον Άλβαρο ντε Κάμπος. Αν και μυθοπλαστική αυτή η περιγραφή, το νόημά της είναι ξεκάθαρο: οι ετερώνυμοι ξεπηδούν ως απάντηση σ’ αυτή την ακατάσχετη ανάγκη έκφρασης. Κι αν, στην «κλίκα» που δημιουργήθηκε έτσι, ο Καέιρο είναι όντως ο αρχηγός, ο Κάμπος, με το λεκτικό του παραλήρημα, είναι αυτός που διαδραμάτισε τον σημαντικότερο ρόλο στην περιπέτεια του Orpheu και του μοντερνισμού, μέσα από τα μανιφέστα και τα ποιήματά του. Ο Σα-Καρνέιρο αυτοκτόνησε στο Παρίσι στις 26 Απριλίου 1916. Κάτι ράγισε στην ψυχή του Πεσσόα εκείνη τη μέρα. Ο Σα-Καρνέιρο ήταν, λένε, ο Βέρθερός του. Είναι αλήθεια, ο θάνατος αυτός είναι και δικός του. Τον καταδικάζει και τον σώζει ταυτόχρονα. Απαρνιέται τον σωσία του, του οποίου ταυτόχρονα ολοκληρώνει το έργο και ακολουθεί τη διαδρομή. «Πέθανε νέος επειδή τον αγαπούσαν πολύ οι Θεοί» θα γράψει ο Πεσσόα οχτώ χρόνια αργότερα, παρουσιάζοντας τα έργα του φίλου του. Είχε πεθάνει τον Καέιρο ήδη από το 1915. Ο Ρέις πεθαίνει το 1919. Ο Κάμπος θα ζήσει όσο και ο Πεσσόα, αλλά αλλαγμένος, γερασμένος, απογοητευμένος. Ενόσω ο «ορθώνυμος» ποιητής μπαίνει σε άλλες πνευματικές περιπέτειες, ο Κάμπος ενσαρκώνει την αίσθησή του τού παραλόγου, την ήδη υπαρξιστική του ανησυχία. Ο αστερισμός Πεσσόα Το φαινόμενο της ετερωνυμίας προξένησε αμέτρητες διαμάχες. Ορισμένοι το προσεγγίζουν ως κλινική περίπτωση διχασμένης προσωπικότητας, άλλοι ως διανοουμενίστικη φάρσα. Ποιος είναι ο Πεσσόα; Όταν μιλάμε για τον συγγραφέα που φέρει αυτό το όνομα, εννοούμε μόνο τον Φερνάντο Πεσσόα που αναφέρεται στο κατάστιχο του ληξιαρχείου, ο οποίος γεννήθηκε το 1888 και πέθανε το 1935, συγγραφέα του Ναυτικού, του Φάουστ, του Βιβλίου των Τραγουδιών, του Μηνύματος, ή τη συνολική ποιητική του προσωπικότητα, που συμπεριλαμβάνει τους ετερώνυμούς του; Πρέπει να διαβάζουμε τον Καέιρο, τον Ρέις, τον Κάμπος και τον ίδιο τον Πεσσόα ξεχωριστά, σαν αυτόνομους συγγραφείς, ή μήπως ο καθένας αποκτά νόημα σε σχέση με τους άλλους; Οι ετερώνυμοι είναι τα προσωπεία του Πεσσόα, όπως λέγεται, ή οι υποστάσεις του; Κατά πόσον τα φιλοσοφικά δόγματα που ο ίδιος και οι ετερώνυμοί του ενστερνίστηκαν διαδοχικά ή ταυτόχρονα είναι πράγματι δικά του; Ποια στιγμή αυτός που, μέσα στο έργο του, λέει εγώ, είναι ειλικρινής; Ο Φερνάντο Πεσσόα το 1928. Το πρώτο τρίτο του προηγούμενου αιώνα, υπήρξε πράγματι ένας άνθρωπος, ονόματι Φερνάντο Πεσσόα, με συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, πλήρως ταυτοποιημένος, που διέθετε ταμπεραμέντο, προσωπικότητα, ιδεολογία, επάγγελμα, βιογραφία. Έγραψε, με το όνομά του, ποίηση και πρόζα, καμιά δεκαπενταριά έργα που θα αρκούσαν για να του εξασφαλίσουν τη δόξα. Δεν αρκέστηκε όμως στο να είναι αυτός που πραγματικά ήταν, αλλά έγινε επιπλέον αυτός που δυνητικά ήταν. Μπόρεσε να ξεφύγει από τον ακρωτηριασμό που συνιστά για κάθε άνθρωπο η υποχρέωση της επιλογής. Είχε πεποιθήσεις, αλλά και τις αντίθετές τους. Οι ετερώνυμοι είναι συνειδησιακές καταστάσεις, δομημένες σε προσωπικότητες, εμφανώς φανταστικές, αλλά συγκροτημένες. Ο Πεσσόα πρόβαλλε σ’ εκείνους συμπεριφορές, ιδέες, θεάσεις του κόσμου που δεν ήταν ικανός να υιοθετήσει, ίσως ούτε και να συλλάβει ξεκάθαρα ως Φερνάντο Πεσσόα, καθώς δεν ήταν ομοούσιές του, οι οποίες όμως εξέφραζαν τη βαθιά αλήθεια της επιθυμίας του. Έχει συχνά επισημανθεί ότι η «ορθώνυμη» προσωπικότητα (ο «ίδιος» ο Πεσσόα) περιλαμβάνει επίσης πολλά διαφορετικά ύφη, που θα μπορούσαμε να μπούμε στον πειρασμό να τα ταυτοποιήσουμε ως ισάριθμους ετερώνυμους· ο ελεγειακός ποιητής που τραγουδά τον πόνο του δεν μοιάζει καθόλου με τον ένθερμο κήρυκα των εθνικών μύθων, ούτε με τον μυημένο που είναι βέβαιος ότι θα νικήσει τον θάνατο. Όταν όμως ο λυρικός ποιητής γίνεται μεταφυσικός δεν κάνει τίποτα άλλο από το να ακολουθεί τον δρόμο του, ανεβαίνοντας την πλαγιά αντί να την κατεβαίνει. Όταν γίνεται «παγανιστής», κάνει μια παρέκκλιση που τον αποσπά από τον εαυτό του. Η πάλη ανάμεσα στον Πεσσόα και τους ετερώνυμούς του αντιπαραθέτει το ορατό με το αόρατο, την εγγύτητα με το βάθος. Το διακύβευμα είναι η σωτηρία μέσα από τη φύση ή από το πνεύμα. Το ιδανικό του Πεσσόα είναι ο Καέιρο που έχει απορρίψει κάθε ανησυχία. Όταν όμως λέει την ανησυχία του, υπογράφοντας με το όνομά του, τότε ακούμε τον πρωταρχικό ήχο τού Είναι του. Τα άλλα πρόσωπα δεν είναι παρά αρμoνικές κλίμακες. Ακόμα κι ο Καέιρο γράφει υπό το βλέμμα του Πεσσόα. Η εγγενής του ευτυχία κρύβει βάραθρα. Το επίπεδο έδαφος όπου ο ψευτοβοσκός φυλάει τα απόντα κοπάδια του είναι ναρκοθετημένο. Το έργο του Πεσσόα είναι σχεδόν εξ ολοκλήρου λυρικό ή αυτοβιογραφικό. Δεν μπορώ παρ’ όλα αυτά να μην το διαβάσω σαν ένα είδος εποποιίας, της μόνης που μπορεί, λόγω των διαστάσεών της, να αναμετρηθεί με αυτή του Καμόενς, τον οποίο ήθελε να μιμηθεί όταν ήταν νέος. Στην κίνηση διεύρυνσης και πολλαπλασιασμού της συνείδησής του, διέτρεξε απέραντες εσωτερικές εκτάσεις προσπαθώντας να αγγίξει ένα εικονικό Εγώ, ανακαλύπτοντας και εποικώντας στο πέρασμά του, όχι νέες ηπείρους, όπως ο Βάσκο ντε Γκάμα, αλλά νέες ψυχικές καταστάσεις, νέους τρόπους ύπαρξης. Το έργο του είναι επίσης, αλλά αυτή τη φορά εντελώς συνειδητά και ηθελημένα, θεατρικό. Ο Πεσσόα επιχείρησε από μόνος του τη σύγκρισή του με τον Σαίξπηρ. Όπως κι εκείνος, προκειμένου να ζήσει τις αντιθέσεις του, δείχνει τη σύγκρουση χαρακτήρων με ασύμβατα πεπρωμένα. Ο Κάμπος, ο Ρέις και ο Καέιρο είναι ήρωες όπως ο Μάκβεθ, ο Άμλετ και ο Ληρ του Σαίξπηρ. Η συνείδησή του είναι η σκηνή τους. Γίνομαι αναγνώστης του Πεσσόα σημαίνει συμμετέχω σ’ αυτόν τον διάλογο, ακούω αυτή τη νοητική πολυφωνία, παίζω το παιχνίδι των αντιπαραθέσεων ανάμεσα στις αλήθειες που συνυπάρχουν στο εσωτερικό του ίδιου μυαλού σε αναζήτηση μιας ύστατης, πάντα κρυμμένης αλήθειας. Μια ζωή αιχμάλωτη της ποίησης «Να αισθάνεσαι τα πάντα με όλους τους τρόπους»· μόνο η υπέρτατη δύναμη του λόγου μπορεί να το πραγματώσει. Νιώθοντας ζήλια για τους επιφανείς, ο Πεσσόα επεδίωξε να γίνει ένας «Καίσαρ» του λόγου. Μέσο και τόπος αυτής της μετάλλαξης υπήρξε η γραφή. Ο ταπεινός εμποροϋπάλληλος της Μπάισα, με την πένα του στο χέρι, ή μπροστά στη γραφομηχανή του, κατακτά ένα βασίλειο που δεν ανήκει σ’ αυτόν τον κόσμο. «Αυτό με παρηγορεί σε τούτο το στενάχωρο γραφείο, που τα κακοπλυμένα παράθυρά του βλέπουν σ’ έναν δρόμο χωρίς χαρά. Αυτό με παρηγορεί, γιατί έχω για αδελφούς μου τους δημιουργούς της συνείδησης του κόσμου – τον παλαβό δραματουργό Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, τον μεγάλο τεχνίτη Τζον Μίλτον, τον αλήτη Δάντη Αλιγκέρι,…». Η αδελφότητα των ταπεινών που τόσο αλαζονικά επικαλείται εδώ ο Σοάρες συνεπάγεται ευθύνες. Η λογοτεχνία για τον Πεσσόα δεν ήταν τρόπος να βγάζει το ψωμί του, ούτε να περνάει την ώρα του, ούτε καν ναρκωτικό, αλλά ιερό μυστήριο. «Οι αρχαίοι θαλασσοπόροι είχαν μια ένδοξη ρήση: ἀναγκαῖον ναυτίλλεσθαι, ζῆν δὲ οὐκ ἀναγκαῖον. Διεκδικώ για μένα το πνεύμα αυτής της ρήσης… Δεν σκοπεύω να απολαύσω τη ζωή μου… Θέλω μόνο να είναι μεγάλη, για να διατηρήσω αυτή τη φωτιά και να κάψω μέσα της το σώμα μου και την ψυχή μου». Το ύψιστο και τρομακτικό αυτό συμβόλαιο είναι του Δόκτορα Φάουστους. Κανείς ποτέ δεν μαγεύτηκε τόσο από τη γραφή. Ο Πεσσόα είναι τίποτα χωρίς αυτήν. Κάθε μέρα, κάθε νύχτα, γράφει, νευρικά, ασταμάτητα. Μέσα από τη μαγεία της λευκής σελίδας διεισδύει στον κόσμο του, «επισκέπτεται πανηγυρικά τον εαυτό του». Γυρίζει την πλάτη στο πραγματικό για να συλλάβει την ουσία της ζωής. Στο Βιβλίο της ανησυχίας του Μπερνάρντο Σοάρες βλέπουμε καλύτερα από οπουδήποτε αλλού αυτή την ψυχή να γίνεται τρομακτική: «Οι αγροί είναι πιο πράσινοι στον λόγο παρά στην πρασινάδα τους… Είμαι ένας άνθρωπος για τον οποίο ο εξωτερικός κόσμος είναι μια εσωτερική πραγματικότητα…». © Christian Bourgois Editeur—Μετάφραση: Αθηνά ΠεντίδηΕπιμέλεια, σημειώσεις: Μαρία Παπαδήμα Σημ. ARB: Το κείμενο “L'épopée et le drame d'une conscience” προέρχεται από το Robert Bréchon, L'innombrable. Un tombeau pour Fernando Pessoa, Christian Bourgois éditeur, Παρίσι 2001, p. 75-85. [1] Η Pléiade είναι μια ομάδα επτά Γάλλων ποιητών του 16ου αιώνα, αποτελούμενη από τους Pierre de Ronsard, Joachim Du Bellay, Étienne Jodelle, Rémy Belleau, Jean-Antoine de Baïf, Jacques Peletier, Pontus de Tyard. Κοινός τους στόχος, μέσω των λογοτεχνικών και κριτικών τους έργων, ήταν η ανανέωση της γαλλικής γλώσσας, η ανεξαρτητοποίησή της από την λατινική καθώς και η ενοποίηση της Γαλλίας μέσω της γλώσσας. [2] Saudosismo: Αισθητικό, λογοτεχνικό, θρησκευτικό και φιλοσοφικό κίνημα με εθνικιστικές συνυποδηλώσεις που ευδοκίμησε στην Πορτογαλία το πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα υπό τον ποιητή Teixeira de Pascoaes και με όργανο έκφρασης την επιθεώρηση A Águia. Έχει ως κεντρικό φιλοσοφικό υπόβαθρο την έννοια της «saudade», όχι μόνο ως ατομικού συναισθήματος νοσταλγίας και καημού, αλλά ως αγωνιώδους αναζήτησης και νοσταλγίας της ενότητας υλικού και πνευματικού κόσμου, του ανθρώπου με τον Θεό και τον κόσμο, με πολιτικές και κοινωνικές προεκτάσεις. [3] Βλ. σημείωση αρ. 5. [4] Mário de Sá-Carneiro (1890-1916). Επιστήθιος φίλος του Πεσσόα, από τους πρωτεργάτες του πορτογαλικού μοντερνισμού, συνιδρυτής της επιθεώρησης Orpheu, ποιητής, διηγηματογράφος και μυθιστοριογράφος. Αυτοκτόνησε στο Παρίσι στις 26 Απριλίου 1916. Λίγες εβδομάδες πριν είχε προαναγγείλει την αυτοκτονία του με επιστολή του στον Φ. Πεσσόα. (Από τις εκδόσεις Νήσος κυκλοφορεί Η απολογία του Λούσιο σε μετάφραση Κρ. Ηλιόπουλου). [5] Paulismo, intersectionismo, sensationismo: πρόκειται για τρία ποιητικά ρεύματα που δημιούργησε ο Φερνάντο Πεσσόα μεταξύ 1913-1915 και τα οποία εντάσσονται στον πορτογαλικό μοντερνισμό. Ο paulismo εγκαθιδρύεται με το διπλό ποίημα του Πεσσόα «Εντυπώσεις του λυκόφωτος», με ημερομηνία 29 Μαρτίου 1913, το οποίο δημοσιεύτηκε στο μοναδικό τεύχος της επιθεώρησης A Renascença τον Φεβρουάριο του 1914. Το δεύτερο ποίημα της σύνθεσης αυτής αρχίζει με τη λέξη «Pauis» (Τέλματα). Ο paulismo εκφράζεται με την περιγραφή μιας σκοτεινής ατμόσφαιρας, ενός υδάτινου συχνά περιβάλλοντος με μαύρα και λιμνασμένα νερά στα οποία ο ποιητής δεν μπορεί να βρει τον εαυτό του. Ο interseccionismo, πρακτική αρχικά των φουτουριστών ζωγράφων, στη λογοτεχνία εκφράζεται με τη διχοτόμηση ή τον διπλασιασμό εικόνων και αισθήσεων που προέρχονται από τον εξωτερικό κόσμο ή τη συνείδηση, από πραγματικές εμπειρίες ή όνειρα. Αντιπροσωπευτικό έργο του ρεύματος αυτού είναι το ποίημα «Πλάγια βροχή» του Φερνάντο Πεσσόα με ημερομηνία 8 Μαρτίου 1914, που δημοσιεύτηκε στο δεύτερο τεύχος της επιθεώρησης Orpheu, τον Ιούνιο του 1915. Ο sensationismo, κατά τον Πεσσόα, είναι ο απόγονος τριών προγενέστερων λογοτεχνικών ρευμάτων: του γαλλικού συμβολισμού, του πορτογαλικού υπερβατικού πανθεϊσμού και του συμφυρμού ανόμοιων πραγμάτων όπως ο φουτουρισμός ή ο κυβισμός. Για τους οπαδούς του sensationismo, η μόνη πραγματικότητα της ζωής είναι η αίσθηση. Στην τέχνη υπάρχει μόνο η συνείδηση της αίσθησης. Οι θιασώτες του sensationismo οφείλουν να εκφράζουν τις αισθήσεις τους με τον πλέον ζωντανό τρόπο, χωρίς εξωτερικά περιοριστικά κριτήρια κανενός είδους, ώστε ο αριθμός τους να είναι όσο το δυνατόν μεγαλύτερος. Η τέχνη είναι γι’ αυτούς η πολλαπλασιασμένη αίσθηση της συνείδησης. Αντιπροσωπευτικό έργο του ρεύματος αυτού είναι το ποίημα «Θαλασσινή Ωδή» του Άλβαρο ντε Κάμπος, που δημοσιεύτηκε στο δεύτερο τεύχος της επιθεώρησης Orpheu, τον Ιούνιο του 1915 [6] José Sobral de Almada Negreiros (1893-1970), πολυδιάστατος καλλιτέχνης, «φουτουριστής και όλα» όπως δήλωνε, ζωγράφος, ποιητής, κριτικός, μυθιστοριογράφος, θεατρικός συγγραφέας, από τους πρωτεργάτες του πορτογαλικού μοντερνισμού. [7] Πρόκειται για τον Guilherme Augusto Cau da Costa de Santa Rita, γνωστόν ως Santa-Rita Pintor (1889-1918), μυθική μορφή της πρώτης γενιάς των Πορτογάλων μοντερνιστών ζωγράφων. [8] Πρόκειται για τον Ângelo de Lima ( 1872 - 1921), Πορτογάλο ζωγράφο και ποιητή, ο οποίος πέρασε σχεδόν τη μισή ζωή του έγκλειστος σε φρενοκομείο. Ο Φερνάντο Πεσσόα και ο Μάριο ντε Σα-Καρνέιρο, θα δημοσιεύσουν στο δεύτερο τεύχος του Orpheu, ορισμένα «Ανέκδοτα Ποιήματά» του προκαλώντας τις μικροαστικές συνειδήσεις του καιρού τους.

Η εποποιία και το θέατρο μιας συνείδησης

Σύνδεση