Προς μουσουλμάνους

Το παρακάτω κείμενο του Πιερ Ζουρντ δημοσιεύθηκε στο περιοδικό L’Obs (το παλιότερα γνωστό ως Le Nouvel Observateur), στις 20 Οκτωβρίου 2020. Δημοσιεύεται στην Athens Review of Books ύστερα από ευγενική παραχώρηση του συγγραφέα. Αγαπητοί συμπολίτες μου μουσουλμάνοι, Ας το παραδεχτούμε: υπάρχει πρόβλημα. Τόσο πολλοί θάνατοι, τόσο πολύς πόνος, για απλές καρικατούρες. Πώς φτάσαμε ως εδώ; Στο τέλος του Μεσαίωνα, όλες οι χριστιανικές και μουσουλμανικές χώρες ζούσαν υπό το ίδιο καθεστώς μισαλλοδοξίας. Μια απλή καχυποψία ασέβειας ή βλασφημίας θα μπορούσε να σας οδηγήσει στο ικρίωμα. Αλλόθρησκοι δεν απολάμβαναν τα ίδια δικαιώματα και δεν ήταν ανεκτοί. Θα μπορούσαμε ακόμη να πούμε ότι οι μουσουλμανικές χώρες, ιδίως η Οθωμανική Αυτοκρατορία, ήταν πιο ανεκτικές προς τους Εβραίους και τους Χριστιανούς από ό,τι οι ίδιοι απολάμβαναν στις δικές τους επικράτειες. Κατόπιν, στην Ευρώπη, εμφανίστηκαν δύο στενά συνδεδεμένα φαινόμενα που διαμόρφωσαν τη σημερινή κοινωνία στην οποία ζούμε σήμερα στη Γαλλία, και γενικότερα στις δυτικές χώρες: τη γέννηση του επιστημονικού πνεύματος, και της φιλοσοφίας των Φώτων. Χρειάστηκαν τέσσερις αιώνες για να ολοκληρωθούν, από τον 16ο έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Η πορεία αυτής της διαδικασίας ήταν μακρά, επίπονη κι αιματηρή. Στο τέλος αυτής της πορείας κατακτήθηκε, μεταξύ άλλων, και το δικαίωμα στη βλασφημία. Το επιστημονικό πνεύμα επιχείρησε να εξηγήσει τον κόσμο ορθολογικά, με παρατήρηση και λογική, χωρίς να δεσμεύεται από θρησκευτικές αλήθειες. Πρώτον, όφειλε να πείσει τη χριστιανική εξουσία, να την υποχρεώσει να παραδεχθεί ότι η Γη περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό της και γύρω από τον Ήλιο. Ο Γαλιλαίος αναγκάστηκε από την Εκκλησία να παραιτηθεί από τα ευρήματά του. Ακόμα και τον 19ο αιώνα, οι ανακαλύψεις του Δαρβίνου απορρίφθηκαν στο όνομα της Βίβλου. Αλλά το επιστημονικό πνεύμα τελικά επικράτησε. Χάρη σε αυτό, σήμερα γνωρίζουμε περισσότερα για το σύμπαν, τον άνθρωπο και τη φύση. Χάρη σε αυτό επιτεύχθηκε επίσης η ανάπτυξη της τεχνικής: εάν έχετε κινητό τηλέφωνο, τηλεόραση, αυτοκίνητο, ηλεκτρικό φως, εάν μπορείτε να πάρετε το αεροπλάνο, το τρένο, εάν μπορείτε να εμβολιαστείτε, να ακούσετε ραδιόφωνο, είναι χάρη στην ανάπτυξη του επιστημονικού πνεύματος που αναπτύχθηκε στην Ευρώπη, και το οποίο έπρεπε να αγωνιστεί για αιώνες ενάντια στη θρησκεία και τις λεγόμενες εξ αποκαλύψεως αλήθειες. Ο Διαφωτισμός αντιτάχθηκε στις θρησκευτικές διώξεις, στον θρησκευτικό φανατισμό, στη δεισιδαιμονία. Ο Βολταίρος αγωνίστηκε για την αποκατάσταση του Ζαν Καλάς, προτεστάντη εκτελεσμένου στο βασανιστήριο του τροχού, με την υποψία ότι σκότωσε τον γιο του, επειδή ήθελε να ασπαστεί τον καθολικισμό. Ο Βολταίρος αγωνίστηκε επίσης για την αποκατάσταση του ευγενούς Λεφέβρ ντε λα Μπαρ, του εικοσάχρονου νέου που βασανίστηκε κι αποκεφαλίστηκε για βλασφημία. Με ένα αντίγραφο του Φιλοσοφικού Λεξικού του Βολταίρου καρφωμένο στο σώμα του όταν ρίχτηκε στην πυρά. Η Γαλλική Επανάσταση, και οι νόμοι του κοσμικού κράτους, που επικράτησαν στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού, είχαν κοινό στόχο: να αποτρέψουν την καθολική θρησκεία, στην οποία ανήκε η πλειονότητα των Γάλλων, να επιβάλλει τη δική της αλήθεια και την εξουσία της, βασανίζοντας και εκτελώντας για ασέβεια ή βλασφημία, και να διασφαλίσει ότι όλες οι θρησκείες έχουν τα ίδια δικαιώματα, χωρίς να μπορούν επιβάλλουν την εξουσία τους στον δημόσιο χώρο. Διότι αυτά είναι τα χαρακτηριστικά του κοσμικού κράτους. Αλλά ο Καθολικισμός δεν εγκατέλειψε τόσο εύκολα το παιχνίδι· ακόμη και μετά την απώλεια της εξουσίας του, επιθυμούσε ακόμη να βασιλεύει, να λογοκρίνει την ελεύθερη έκφραση, να επιβάλλει τις οπισθοδρομικές του ιδέες στον άνδρα, και πάνω απ’ όλα, στη γυναίκα. Το 1880, αλλά και πάλι το 1902, χρειάστηκε να αποβληθούν από τη Γαλλία όλα τα καθολικά και θρησκευτικά τάγματα που αρνούνταν να συμβιβαστούν με τους νόμους και το πνεύμα της δημοκρατίας. Δεν αποβλήθηκαν μόνο μερικοί ιμάμηδες· αποβλήθηκαν χιλιάδες μοναχοί και μοναχές. Αυτά δεν έγιναν χωρίς αντίσταση και βία. Η κριτική, η σάτιρα, η κοροϊδία, η βλασφημία ήταν τα μέσα που χρησιμοποιήθηκαν για την απελευθέρωση της Γαλλίας από τα δεσμά της θρησκείας. Όσο η θρησκεία ήταν θρησκεία κρατική, αυτοί που τη σατίριζαν έθεταν σε κίνδυνο τη ζωή τους. Στη συνέχεια, η Καθολική Εκκλησία κατέληξε να αποδεχθεί τον χλευασμό και τη γελοιοποίηση. Ουσιαστικά, αποδέχθηκε τους νόμους της δημοκρατίας. Οι τότε καρικατούρες και οι βλασφημίες ήταν απεριόριστα σκληρότερες και πιο βίαιες από τις σχετικά μετριοπαθείς καρικατούρες του Μωάμεθ. Μεταξύ των προγόνων του Charlie Hebdo, οι οποίοι ονομάζονταν, για παράδειγμα, L’Assiete au beure και πιο πρόσφατα Hara-Kiri, όπως στις μέρες μας το Charlie Hebdo, η καυστικότητα προς τον Χριστό ήταν πολύ πιο έντονη απ’ ό,τι για τον Μωάμεθ. Φανταστείτε ότι ένας καλλιτέχνης όπως ο Φελισιέν Ροπς αναπαρέστησε τον Χριστό ολόγυμνο στον σταυρό, σε στύση και με το προσωπείο ενός δαίμονα! Ή, στο Hara-Kiri, την Αγία Παρθένο χαρούμενη που έκανε άμβλωση! Κανείς δεν τους δολοφόνησε. Αντίθετα, το 2015, ένα καθολικό περιοδικό αναδημοσίευσε καρικατούρες του Χριστού από το Charlie Hebdo! Για να δείξει ότι είναι σε θέση να τα δεχτεί. Εάν είστε σήμερα ελεύθεροι να ασκείτε τη θρησκεία σας στη Γαλλία, εάν έχετε τα ίδια δικαιώματα με τους Χριστιανούς, είναι χάρη στη βλασφημία, η οποία εμπόδισε μια θρησκεία να επιβάλει τον νόμο της. Οι μουσουλμάνοι οφείλουν την ελευθερία τους στους βλάσφημους. Τέσσερα εξώφυλλα του περιοδικού Charlie Hebdo. Το πρώτο: «Όλες οι θρησκείες στις χέστρες». Το κάτω αριστερά: «Ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα», αν και εξαιρετικά προκλητικό για τους πιστούς χριστιανούς, δεν προκάλεσε βίαιες επιθέσεις. Προφανώς τα σκίτσα του Charlie Hebdo ενοχλούν τους πιστούς και των τριών θρησκειών, αλλά μόνον οι φανατικοί ισλαμιστές διέπραξαν φρικιαστικές σφαγές. Πολλοί άνθρωποι σήμερα απορρίπτουν την ιδέα της βλασφημίας, και όχι μόνο οι Μουσουλμάνοι. Οι θρησκείες θα έπρεπε να «γίνονται σεβαστές». Αλλά ακριβώς επειδή δεν τις σεβαστήκαμε καταφέραμε να απαλλαγούμε από θρησκευτικά δεσμά και να ζούμε σε δημοκρατία, σε μια χώρα όπου όλες οι θρησκείες να είναι αποδεκτές. Το Charlie Hebdo δεν προβαίνει σε υπερβολές, δεν κάνει τίποτα περισσότερο από το να ασκεί θαρραλέα το έργο του, ως σατιρική εφημερίδα η οποία επιτίθεται σε όλους, ανεξάρτητα από τη θρησκεία ή την καταγωγή, γιατί σε μια δημοκρατία έχουμε το δικαίωμα να διασκεδάζουμε τους πάντες και με τα πάντα. Να γνωρίζετε ότι το Charlie Hebdo, το οποίο είναι μάλλον καταταγμένο στην άκρα αριστερά, έχει επιτεθεί στον ρατσισμό, στην ακροδεξιά, στον Χριστιανισμό, σε πολιτικούς όλων των παρατάξεων. Και στο Ισλάμ, λοιπόν, όπως σε όλους τους άλλους. Γιατί πρέπει να εξαιρείται μόνο το Ισλάμ; Στη Γαλλία μπορούμε να επικρίνουμε αγρίως τα πάντα – πολιτικά κόμματα, θεσμούς, πολιτικούς, καλλιτέχνες κ.λπ. Γιατί πρέπει να εξαιρούνται οι θρησκείες; Στη Γαλλία μπορεί κανείς να γελάσει με τον Καθολικισμό, τον Ιουδαϊσμό, τον Βουδισμό, χωρίς να διακινδυνεύσει τη ζωή του. Γιατί δεν μπορεί κανείς να γελάσει με το Ισλάμ χωρίς να διακινδυνεύσει τη ζωή του; Αποτελεί το Ισλάμ εξαίρεση; Το Ισλάμ μπορεί να επικριθεί και να χλευαστεί, όπως όλες οι άλλες θρησκείες, όπως όλες οι πεποιθήσεις, όπως όλες οι απόψεις, γιατί σε μια δημοκρατία η θρησκεία δεν είναι παρά μία άποψη, δεν είναι ιερή. Εάν δεν το αναγνωρίσετε αυτό, τότε δεν αναγνωρίζετε τη δημοκρατία. Αυτό σημαίνει ότι θέλετε να ζήσετε σε μια κοινωνία χωρίς ελευθερία έκφρασης, όπου τίποτα και κανείς δεν θα επικριθεί, σε μια κοινωνία χωρίς βλασφημία, όπου η θρησκεία θα υπαγορεύει στους ανθρώπους τον τρόπο με τον οποίο ζουν, τα όρια της συμπεριφοράς τους και του λόγου τους. Αυτή ήταν η Γαλλία τον Μεσαίωνα. Αυτή είναι σήμερα η Σαουδική Αραβία. Το Ισλάμ μένει έκθετο στην κριτική ακριβώς επειδή του είναι ακόμη δύσκολο να αποδεχθεί την ελευθερία της έκφρασης και την ελευθερία των γυναικών. Γνωρίζετε να έγιναν κάποιες σφαγές και επιθέσεις ίδιου διαμετρήματος, σε όλο τον κόσμο, στο όνομα του Χριστιανισμού; Το Ισλάμ είναι η μόνη θρησκεία σήμερα στο όνομα της οποίας εκατοντάδες αθώοι άνθρωποι σκοτώνονται σε όλο τον κόσμο. Πόσες σφαγές έγιναν στη Γαλλία, στο [παρισινό σούπερ-μάρκετ] Hyper Cacher, στο Charlie Hebdo, στο Μπατακλάν, τη Νίκαια, τα μικρά εβραιόπουλα που σκοτώθηκαν από τον Μοχάμεντ Μερά, τον καθηγητή του Conflans [Σαμουέλ Πατί] και πολλά άλλα ακόμη; Πόσες τρομοκρατικές επιθέσεις έγιναν στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην Ισπανία, στην Αγγλία, στο Βέλγιο, όλες με την κραυγή «Ο Αλλάχ είναι μεγάλος»; Πόσες ισλαμικές οργανώσεις ολοκληρωτικών αντιλήψεων, όπως το Ισλαμικό Κράτος (Daech), η Αλ Κάιντα, τα Ισλαμικά Δικαστήρια της Σομαλίας ή οι Ταλιμπάν, λιθοβολούν, αποκεφαλίζουν και σταυρώνουν στο όνομα του Αλλάχ Χριστιανούς, Σιίτες Μουσουλμάνους, Εβραίους, Ζαϊδίτες, ομοφυλόφιλους, μοιχούς και βλάσφημους; Και σε πόσες ισλαμικές χώρες διώκονται οι άλλες θρησκείες, οι γυναίκες αντιμετωπίζονται ως ανήλικα και πολλοί νέοι εκτελούνται επειδή δεν σέβονται τη θρησκεία; Πρόκειται για χώρες και λαούς όπου έλειψε η επιστημονική επανάσταση και το πνεύμα του Διαφωτισμού. Όπου, εντέλει, έλειψε η βλασφημία! Η κριτική στο Ισλάμ δεν είναι η «Ισλαμοφοβία». Πρόκειται περί μίας φανταστικής ασθένειας που δημιουργήθηκε για να αποτρέψει και να αποθαρρύνει οποιαδήποτε κριτική, πόσο μάλλον τον ρατσισμό, που δεν έχει καμία σχέση με αυτήν. Η κριτική της ακροδεξιάς είναι ακροδεξιοφοβία; Η κριτική στον καπιταλισμό είναι καπιταλιστικοφοβία; Η κριτική στον Καθολικισμό Καθολικισμοφοβία; Το να ασκεί κανείς κριτική στο Ισλάμ σημαίνει να το αντιμετωπίζει όπως όλες τις άλλες θρησκείες ή απόψεις. Άρα να το σέβεται. Να μην του ασκεί κριτική είναι σαν να δέχεται πως παραμένει ασύμβατο με τη δημοκρατία. Όπως προστατεύεται η ευαισθησία ενός μικρού παιδιού, με το να μην εκτίθεται σε σκληρότητες ανεκτές μόνο από ενηλίκους. Οι καρικατούρες του Charlie Hebdo και οι Δανέζικες εφημερίδες επιτέθηκαν στο Ισλάμ ακριβώς πάνω στο ζήτημα της βίας και της μισαλλοδοξίας. Και πολύ σωστά είναι πρόβλημα, δεν νομίζετε; Οι βίαιες αντιδράσεις έδειξαν ότι είχαν δίκιο! Οι δολοφόνοι του Charlie Hebdo απέδειξαν ότι το περιοδικό είχε δίκιο, ότι κάπου υπάρχει πρόβλημα. Την ημέρα που το Ισλάμ θα αποδεχθεί να αντιμετωπίσει τα προβλήματά του, αντί να ενοχοποιεί την Ισλαμοφοβία, την ημέρα που θα δεχτεί να αυτοσαρκαστεί και να αυτοχλευαστεί με συγκαταβατική επιείκεια, θα αποδείξει ότι είναι συμβατό με τη δημοκρατία, ικανό για αυτοκριτική, όπως και ο Καθολικισμός. Την ημέρα εκείνη, μία απλή καρικατούρα, δεν θα οδηγεί πλέον σε σφαγές. Εύχομαι ειλικρινά, δεν ξέρω μέσα από ποιες διαδρομές, η φωνή μου να φτάσει ως εσάς, ιδιαίτερα ως εκείνους που σοκάρονται μ’ αυτές τις γελοιογραφίες. Να καταλάβουν επιτέλους τι σημαίνει δημοκρατική νομιμότητα, ότι με τίμημα την αυθάδεια το πνεύμα ξυπνά και μπορεί να συλλογιστεί, να αμφισβητήσει και να προοδεύσει. Φαντάζεστε οι θρησκείες να διέθεταν επιτέλους χιούμορ; Το Μεγάλο Τζαμί στο Παρίσι να διοργάνωνε μια έκθεση Charlie Hebdo; Μπορούμε να ονειρευόμαστε… — Μετάφραση: Στράτος Φουντούλης © PIERRE JOURDE 2020

Σύνδεση