Η αμετάφραστη «laïcité»

«Απαγορεύεται να απαγορεύεις» είναι μια ωραία φράση, αλλά καμιά κοινωνία δεν μπορεί να συμμορφωθεί μ’ αυτήν. Τσβετάν Τοντορόφ, Οι εσωτερικοί εχθροί της Δημοκρατίας Το άγαρμπο «κοσμικισμός», το παρεξηγήσιμο «λαϊκισμός», η παρωχημένα μαχητική «αποθρησκειοποίηση» ή περιφράσεις του είδους «άνευ οιουδήποτε θρησκευτικού χαρακτηριστικού» αποτελούν κάποιες από τις αποδόσεις του όρου «laïcité», ανάλογα με τα συμφραζόμενα. Το ίδιο με τα «république laïque» ή «état laïque»: «λαϊκή δημοκρατία» είναι απόλυτη παρερμηνεία, «κοσμικό κράτος» μένει γενικό κι αόριστο. Ίσως ο καλύτερος τρόπος για να κατανοήσει κανείς τον όρο «laïcité» είναι μια περιδιάβαση σε γαλλικό νεκροταφείο. Στο Μονπαρνάς στο Παρίσι λόγου χάρη. Είναι εμφανές πόσο λίγο, εκεί, ενδιαφέρει το «άπαγε της βλασφημίας». Δίπλα σε μνήματα καθολικών, με περίκομψους ή λιτούς σταυρούς, παρατίθενται πλάκες με την ημισέληνο, άλλες με το άστρο του Δαβίδ, άλλες με βουδιστικά ή ινδουιστικά σύμβολα και άφθονες με κανένα απολύτως σύμβολο. Στον θάνατο όπως στη ζωή, σε μια «république laïque», ευσεβείς καθολικοί γειτονεύουν με πιστούς μουσουλμάνους, ιουδαίους, βουδιστές, ινδουιστές ή άθεους. Χωρίς κανείς τους να αποτιμά τις σχετικές πεποιθήσεις των άλλων. Η ιστορία της Ευρώπης βρίθει θρησκευτικών πολέμων. Εδώ και πέντε αιώνες, τουλάχιστον, με τις πρώτες διώξεις Λουθηρανών από τους Καθολικούς, το 1520. Δεν αργούν οι πόλεμοι των γερμανών χωρικών και των αναβαπτιστών της Βεστφαλίας ή ο «ογδοηκονταετής πόλεμος» στις Κάτω Χώρες, επικαλυπτόμενος με τον ακόμα πιο αιμοσταγή «τριακονταετή» (1618-1648), όπου πάλι αντιπαρατέθηκαν προτεστάντες με καθολικούς, από την Ισπανία ως τη Σκανδιναβία. Μεσολάβησαν βεβαίως οι πυρές μετριοπαθών προτεσταντών απ’ τον Καλβίνο στη Γενεύη, οι πυρές ή οι καρατομήσεις άλλοτε καθολικών κι άλλοτε ριζοσπαστών προτεσταντών, ανάλογα με τις μεταστροφές του Ερρίκου Η΄ στην Αγγλία του 1540-1546, και οι πυρές της Ιεράς Εξέτασης, από τις πρώτες διώξεις αιρετικών στα μέσα του 13ου αιώνα, στην Ισπανία, ως την εκτέλεση του Τζιορντάνο Μπρούνο το 1600, στη Ρώμη. Της εμβληματικής «νύχτας του Αγ. Βαρθολομαίου» στο Παρίσι του 1572 είχε προηγηθεί η σφαγή των προτεσταντών του Wassy το 1562, για να συνεχιστούν οι διώξεις, σε γαλλικά εδάφη πάντα, μέχρι το περίφημο διάταγμα της Νάντης, από τον Λουδοβίκο ΙΓ΄. Η επανάσταση του 1789 και η ελευθερία της συνείδησης την οποία υπαγόρευε το τρίπτυχο Liberté, Égalité, Fraternité αναχαίτισαν τα θρησκευτικά μακελειά. Οι σχετικές πεποιθήσεις εξακολούθησαν, ωστόσο, να γίνονται αφορμή διακρίσεων και αδικιών. Αλλά το 1905 η Γαλλία έδειξε να έχει χορτάσει από θρησκευτικά πάθη. Τότε επήλθε η πλήρης διάκριση κράτους-εκκλησίας, έστω με αμφιταλαντεύσεις μέχρι το 1924. Τότε, επίσης, οι γάμοι από έρωτα έπαψαν να αποτελούν σπάνιο φαινόμενο, τα παιδιά άρχισαν να αντιμετωπίζονται ως ιδιαίτερα άτομα, όχι ως ενήλικες σε αναστολή, η εκπαίδευση έγινε υποχρεωτική κι έκανε την εμφάνισή της μια περιζήτητη παιδική λογοτεχνία. Ουσιαστικά, αυτό που προωθήθηκε στη Γαλλία μετά το 1905, είναι η κρίσιμη εγκαθίδρυση ενός κράτους δικαίου, απορρίπτοντας κάθε ολοκληρωτισμό. Στην Ευρώπη, τον ολοκληρωτισμό τον είχαν ζήσει επί αιώνες με τις βασιλικές απολυταρχίες και τον ξανάζησαν, πολύ χειρότερα, με τον χιτλερικό εθνικοσοσιαλισμό. Στη Ρωσία υπήρξε η θλιβερή μετάβαση από την απολυταρχία του Τσάρου σ’ εκείνη των Μπολσεβίκων, μέχρι το 1991. Αλλά σχεδόν παντού στον ισλαμικό κόσμο, ο ολοκληρωτισμός καλά κρατεί ακόμα – ανεκρίζωτος και θανατηφόρος. Κράτος δικαίου σημαίνει άτομα που δικαιούνται να σκέπτονται ελεύθερα και αυτόνομα. Χωρίς να οφείλουν υπακοή σε κανέναν, με εξαίρεση τους δημοκρατικά ψηφισμένους νόμους. Δεν πετάς όπου θες τα σκουπίδια σου ούτε παρκάρεις όπου σε βολεύει και, ως προς αυτά, το «απαγορεύεται να απαγορεύεις» έχει πράγματι όρια. Ως πολίτης τέτοιου κράτους υποχρεούσαι να σέβεσαι κάθε άλλο άτομο. Δεν παίρνεις τη σειρά του σε στάση λεωφορείων και ζητάς αμέσως συγγνώμη αν πατήσεις κατά λάθος κάποιον. Τίποτε, όμως, δεν σε υποχρεώνει να σέβεσαι την ιστορία ενός γιού παρθένας, ο οποίος περπατά στα νερά κι ανασταίνεται μετά τον σταυρικό του θάνατο, ή ενός άραβα εμπόρου με αμφίβολη εγγραμματοσύνη, ο οποίος στενογραφεί ό,τι του υπαγορεύει ο αρχάγγελος Γαβριήλ, όσοι άλλοι άνθρωποι κι αν ασπάζονται αυτές τις ιστορίες. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που τίποτε δεν σε υποχρεώνει να σέβεσαι τις πεποιθήσεις εκείνων που θεωρούν ότι η γη είναι επίπεδη. Το συζητάς μαζί τους λογικά, αν θέλεις και αν θέλουν, αλλά η έκβαση της συζήτησης δεν μπορεί να περιλαμβάνει τον αποκεφαλισμό σου. Την εμφατική εκδοχή αυτής της θέσης –μη σεβασμού προς οποιεσδήποτε πεποιθήσεις άλλων– εξέφρασαν το Charlie Hebdo, από το 1970, και το προγενέστερό του μηνιαίο Hara-Kiri, από το 1960. Κανείς πολιτικός ή κοινωνικός θεσμός δεν έμεινε έξω από τη σάτιρά τους. Συχνά με χονδροειδή τρόπο, αλλά αυτό ακριβώς υπερασπίζονταν: το δικαίωμα στη βλασφημία. Με το «απαγορεύεται να απαγορεύεις» να έχει ως μόνο όριο την πρόσκληση στη βία. Κανένα άλλο. Για να αντιπαρατεθεί στο ότι η άμβλωση έμενε παράνομη ση Γαλλία, τον Δεκέμβριο του 1972 το Hara-Kiri κυκλοφόρησε με εξώφυλλο μια νεαρή ντυμένη σαν Παναγία, δίπλα σε άδεια φάτνη, να δηλώνει γελαστή: «Δεν έχει Χριστούγεννα φέτος, έκανα έκτρωση»! Οι χριστιανοί Γάλλοι ενοχλήθηκαν, κάποιοι υπέβαλαν μηνύσεις, μα κανείς δεν έβαλε βόμβα, ενώ πάρα πολλοί Αριστεροί το διασκέδαζαν. Το 2005, όμως, η Αριστερά αποδοκίμασε τα σκίτσα που σάρκαζαν τους ισλαμιστές βομβιστές και τον προφήτη τους. Η εικόνα των Μουσουλμάνων ως αδικημένων, στη χριστιανική Ευρώπη, έκανε την Αριστερά να υποστηρίζει ότι η δική τους θρησκεία πρέπει να μένει εκτός σάτιρας. Με άλλα λόγια, η ελευθεροτυπία να υπόκειται σε κοινωνικο-οικονομικά κριτήρια. Ο ολοκληρωτισμός να συνάδει με το κράτος δικαίου και να γίνεται δεκτός ο θρησκευτικός φανατισμός κάποιων ενώ, δίπλα τους, οι άλλοι θα εκπαιδεύονται στη φιλανεξία του δημοκρατικού πολίτη. Εκεί ξεκινά το πρόβλημα. Μια εκπαίδευση που επιδιώκει να κάνει όλους τους μαθητές ελεύθερα σκεπτόμενους πολίτες –πολίτες μιας «république laïque»– είναι άραγε ολοκληρωτική, εάν δεν αφήνει έδαφος σε όσους προτιμούν τη μισαλλοδοξία; Η απάντηση δεν βρίσκεται σε μέτρα ολοκληρωτισμού για την υπεράσπιση αξιών της δημοκρατίας. Ούτε, όμως, σε σταδιακή άλωση από τον γνήσιο ολοκληρωτισμό. Η απόφαση γαλλικών διοικητικών αρχών να προβληθούν σε δημόσια κτίρια τα βλάσφημα προς όλες τις θρησκείες εξώφυλλα του Charlie Hebdo έδωσε μια πολύ καλή απάντηση. (Όπως, νωρίτερα, η απαγόρευση να φορούν μαθητές και δάσκαλοι θρησκευτικά σύμβολα στα σχολεία, παρά τις διαφωνίες κάποιων σαν τον Τοντορόφ). Το ότι δεν θίχθηκαν παρά πιστοί του Ισλάμ φανερώνει το στάδιο της θρησκείας τους. Με αφετηρία της 600 χρόνια μετά τον Χριστιανισμό, βρίσκεται ακόμη στις δικές του συνθήκες του 16ου-17ου αιώνα. Μεταξύ κοινωνικά αποκλεισμένων ή ευκατάστατων κάθε προέλευσης, μόνο σε πιστούς του Ισλάμ απαντώνται θιασώτες αποκεφαλισμών. Για ένα μέρος του μουσουλμανικού πληθυσμού της Γαλλίας, η έννοια της «laïcité» δεν έχει πρόβλημα μετάφρασης αλλά εμπέδωσης.

Σύνδεση