Τι έμαθε η Ινδία από τους Έλληνες;

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Richard Stoneman, The Greek Experience of India: From Alexander to the Indo-Greeks [Η ελληνική εμπειρία της Ινδίας: Από τον Αλέξανδρο στους Ινδο-Έλληνες], Princeton University Press, 525 pp. «Ήλθαν, είδαν, αλλά ενίκησε η Ινδία», έγραψε ο ιστορικός A. Κ. Ναρέιν το 1957, χαρακτηρίζοντας με αυτή τη φράση τα αποτελέσματα της ελληνικής διείσδυσης στην «Ινδία» (η αρχαία ονομασία περιλάμβανε το σημερινό Πακιστάν, ενίοτε δε και τις ανατολικότερες περιοχές του Αφγανιστάν). Ο Ναρέιν δεν αναφερόταν μόνο στην εισβολή του Μ. Αλεξάνδρου στην Κοιλάδα του Ινδού, το 327 π.Χ. –την πρώτη μεγάλης κλίμακας συνάντηση μεταξύ ελληνικού και ινδικού πολιτισμού– αλλά και στην περίοδο που ακολούθησε, με την άνοδο και την πτώση αποσχισμένων ελληνικών βασιλείων, που κυβερνούνταν από τοπικούς δεσπότες, τόσο στη βορειοδυτική Ινδία όσο και στη γείτονά της στα δυτικά, τη Βακτριανή. Η παρουσία αυτών των ελληνιστικών κρατών στην περιοχή και οι σποραδικές επιδρομές τους προς τα ανατολικά δημιούργησαν μια ζώνη ελληνο-ινδικών επαφών, ανταλλαγών και αλληλεπιδράσεων, καθώς και περιστασιακών συγκρούσεων, η οποία εκτεινόταν από την Κεντρική Ασία ως τον Γάγγη ποταμό. Ο Ναρέιν ήταν ένας από τους πρώτους Ινδούς ιστορικούς που έγραψε για τους «Ινδο-Έλληνες», εννοώντας με τον συγκεκριμένο όρο τους Έλληνες που εκστράτευσαν ή εγκαταστάθηκαν σ’ αυτή την περιοχή του κόσμου. Όπως αποκαλύπτει η βεβαιότητα με την οποία δηλώνει ότι τους «ενίκησε η Ινδία», η μελέτη αυτής της περιόδου επαφών περιπλέκεται από ζητήματα φυλετικά, θρησκευτικά, εθνικιστικά, αλλά και από τους παραλληλισμούς (υποκειμενικούς ή πραγματικούς) μεταξύ των Ελλήνων εισβολέων και των Βρετανών ιμπεριαλιστών, ιδιαίτερα στα μάτια των Ινδών συγγραφέων. «Το ουσιαστικό Ινδο-Έλληνας ... κρύβει μέσα του μια αδιάκοπη ένταση» σχολίασε πρόσφατα ο ελληνιστής ιστορικός Φρανκ Χολτ σε ένα ακαδημαϊκό συνέδριο στο Νέο Δελχί. «Αυτό το μικρό ενωτικό εκτείνεται ανάμεσα στον Ινδό και τον Έλληνα σαν το τεντωμένο σκοινί μιας διελκυστίνδας ανάμεσα σε δύο σπουδαίους πολιτισμούς. Μας καλεί να ταχθούμε με τη μια ή με την άλλη πλευρά ... να τραβήξουμε το σκοινί για να κερδίσει μία από τις δύο ομάδες». Οι εμπλεκόμενοι σ’ αυτή τη διαμάχη έχουν υποστηρίξει μερικές φορές εξαιρετικά ακραίες θέσεις, ή έχουν υποβιβάσει τη συζήτηση περί της ινδο-ελληνικής συνάντησης σε εριστικά ερωτήματα για το ποιος πολιτισμός διεκδικεί τα πρωτεία σε κάποιο συγκεκριμένο προοδευτικό βήμα ή για το ποια κατεύθυνση ακολουθούσαν οι επιρροές. Ο Ρίτσαρντ Στόουνμαν, ανεξάρτητος ερευνητής και επιμελητής εκδόσεων, έχει αφιερώσει την καριέρα του στη μελέτη του Μ. Αλεξάνδρου και των θρύλων που συνδέονται με το όνομά του. Στο έργο του The Greek Experience of India τηρεί μια λογική, μετριοπαθή στάση απέναντι σε τέτοια ερωτήματα, ακόμα κι όταν επιχειρεί να δώσει απαντήσεις. Το βιβλίο του περιλαμβάνει πολυάριθμες μελέτες περιπτώσεων για το «ποιος επηρέασε ποιον», αλλά δεν περιορίζεται στα όρια του τίτλου· ο συγγραφέας επεκτείνει τις έρευνές του, ενδιαφέρεται επίσης να ανακαλύψει, πράγμα πολύ πιο δύσκολο, ποια ήταν για τους Έλληνες η ινδική εμπειρία. Αντλώντας από ένα ευρύ ερευνητικό οπλοστάσιο, ο Στόουνμαν συνέταξε μια μεγαλειώδη επισκόπηση της «Ινδο-Ελληνικής επoχής», ξεκινώντας με τη διάβαση του Ινδικού Καυκάσου (Χίντου Κους) από τον Αλέξανδρο το 327 π.Χ., και τελειώνοντας με τη διακοπή των επαφών των δύο λαών σχεδόν τρεις αιώνες αργότερα. Ο στόχος του είναι αξιοθαύμαστα ανοιχτόμυαλος: «να τραβήξει τα πέπλα» που διαστρέβλωναν την πραγματικότητα ανάμεσα στην Ινδία και τους Έλληνες επισκέπτες της, «να ανακαλύψει ξανά τις παρατηρήσεις τους και να τις εξετάσει σε σχέση με όσα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε από τη σκοπιά των Ινδών (η έμφαση δική μου). Γνωρίζοντας ότι είχε κι αυτός τα δικά του πέπλα να τραβήξει, ως Άγγλος που μεγάλωσε τη δεκαετία του ’60 –θυμάται που άκουγε τον Ραβί Σανκάρ να παίζει σιτάρ μαζί με έναν συμμαθητή του, όταν, μετά από δεκαπέντε λεπτά, σκύβει ο φίλος του και τον ρωτάει «Ακόμα να τελειώσει το κούρδισμα;»– ο Στόουνμαν εντρύφησε στην ινδική λογοτεχνία, αρχαία και σύγχρονη, ενώ αφιέρωσε πολύ καιρό στην εξερεύνηση της υποηπείρου. Σ’ αυτό το εντυπωσιακό έργο κάνει μια συγκεντρωμένη προσπάθεια να μην εμπλακεί στη διελκυστίνδα για τον «Ινδο-Έλληνα», ακόμα κι όταν έρχεται αντιμέτωπος με κάποια από τα δυσκολότερα ζητήματα σχετικά με το επίμαχο ενωτικό. Κανείς δεν κατανοεί πλήρως γιατί ο Αλέξανδρος οδήγησε τον στρατό του ανατολικά, στην Ινδία, την άνοιξη του 327 π.Χ., μετά την άφιξή του στον Ινδικό Καύκασο, ένα εύλογο ανατολικό σύνορο της επικράτειάς του. Αρχαίες πηγές[1], εξιδανίκευσαν το εγχείρημά του ως ένδειξη του πόθου, της σφοδρής επιθυμίας του να εξερευνήσει το άγνωστο, ή να ξεπεράσει τα ταξιδιωτικά επιτεύγματα του μυθικού προγόνου του Ηρακλή. Πιο πιθανό, να τον ξελόγιασε μια γενναιόδωρη πρόσκληση. Ένας άνδρας ονόματι Άμπχι[2] –τον οποίον οι Έλληνες αποκαλούσαν Ταξίλη, από τα Τάξιλα, την πόλη που κυβερνούσε στην επαρχία Παντζάμπ– είχε στείλει πλουσιοπάροχα δώρα στον Αλέξανδρο εκείνη τη χρονιά, μαζί με την προσφορά να αναλάβει τη συντήρηση των 50.000 ανδρών του. Ο Άμπχι ήθελε να πετύχει ολοκληρωτική νίκη επί του γείτονά του στα ανατολικά, τον οποίον οι Έλληνες αποκαλούσαν Πώρο, και θεώρησε ότι η στρατιωτική δύναμη του Αλέξανδρου ήταν η μοναδική του ευκαιρία. Έτσι, παρά τις αντιδράσεις ορισμένων από τις τάξεις του, ο Αλέξανδρος οδήγησε το τεράστιο στράτευμά του, μαζί με όλα τα υποζύγια που το ακολουθούσαν και τις πολιορκητικές μηχανές, μέσα από τα περάσματα του Ινδικού Καυκάσου, για να φτάσει τελικά στην Πενταποταμία. Η μάχη του Γρανικού, πρώτη μάχη μεταξύ των Μακεδόνων και των Περσών. Από το χειρόγραφο του Jean Wauquelin, Les faits et conquêtes d'Alexandre le Grand (1448-1449). Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Έχοντας στον νου τους τις αρχαιοελληνικές λαϊκές παραδόσεις, οι άνδρες του Αλέξανδρου περίμεναν να συναντήσουν κάθε λογής τέρατα και θαύματα στην Ινδία, όμως στα Τάξιλα βρήκαν κάτι που τους εξέπληξε ακόμα περισσότερο: μια «πανεπιστημιούπολη» όπου μυστικιστές, σοφοί και μελετητές συγκεντρώνονταν γύρω από γκουρού και άλλους πνευματικούς διδασκάλους. Οι διανοούμενοι που συνόδευαν τον στρατό του Αλέξανδρου –σύμφωνα δε με κάποιες αναφορές και ο ίδιος ο Αλέξανδρος– έδειξαν μεγάλο ενδιαφέρον γι’ αυτούς τους πιστούς οπαδούς, ιδίως για μια ομάδα τους οποίους ονόμασαν «γυμνοσοφιστές», επειδή κυκλοφορούσαν γυμνοί ως μια μορφή ασκητισμού («πιθανώς τζαϊνιστές ή/και ατζίβικας» εισηγείται ο Στόουνμαν). Ο Αλέξανδρος έστειλε έναν αξιωματούχο του, τον Ονησίκριτο –που ήταν μάλιστα οπαδός του περίφημου Κυνικού φιλοσόφου Διογένη από τη Σινώπη– να διερευνήσει μια συγκέντρωση γυμνοσοφιστών. Εκεί, ο επικεφαλής της κοινότητας, με τη βοήθεια διερμηνέα, του εξήγησε τη φιλοσοφία και τον τρόπο ζωής της ομάδας. Αυτή ήταν η πρώτη επιβεβαιωμένη συνάντηση Ελλήνων και Ινδών στοχαστών, αν και έχουν ειπωθεί πολλά για έμμεσες, μη ανιχνεύσιμες οδούς, μέσω των οποίων οι ιδέες τους μπορεί να ήρθαν σε επαφή νωρίτερα. (Ορισμένοι έχουν διατυπώσει την άποψη ότι ο Πλάτωνας, που πέθανε δύο δεκαετίες πριν από την άφιξη του Αλέξανδρου στην Ινδία, ανέπτυξε τις ιδέες του περί μετενσάρκωσης των ψυχών εμπνευσμένος από τις βουδιστικές διδαχές, όμως η εμπεριστατωμένη έρευνα του Στόουνμαν βάζει τέρμα σ’ αυτή τη θεωρία). Καθ’ όλη τη σταδιοδρομία του, ο Στόουνμαν έγραψε πολλά και διεξοδικά γι’ αυτή τη συνάντηση, καθώς και για την μακρά λογοτεχνική και καλλιτεχνική παράδοση που ενέπνευσε. Στις δηκτικές Κυνικές διατριβές και τους φανταστικούς διαλόγους της μυθοποιητικής παράδοσης για τον Μέγα Αλέξανδρο, που αναπτύχθηκε κατά την ύστερη αρχαιότητα και τον πρώιμο μεσαίωνα, ο Ινδός σοφός που εξήγησε στον Ονησίκριτο τα περί γυμνοσοφιστείας, και που αναφέρεται στις ελληνικές περιγραφές ως Μάνδανις ή Δάνδαμις, μετατράπηκε σε συνήγορο των γυμνοσοφιστών, που κατηγορούσε τους Έλληνες και τους Ρωμαίους, αργότερα και τους πρώτους χριστιανούς, για τον υλισμό και τη φιλοδοξία τους. Οι εικονογράφοι χειρογράφων επανέρχονταν ξανά και ξανά στο θέμα αυτού του ελληνο-ινδικού διαλόγου, αντικαθιστώντας πολλές φορές τον Ονησίκριτο με τον ίδιο τον Αλέξανδρο. Ο ηθικός κώδικας που αποδίδεται στον Μάνδανη μπορεί να επηρέασε ακόμα και τους κανόνες της μοναστικής ζωής που υιοθέτησαν οι πρώτοι Χριστιανοί. Επειδή η συνάντηση στα Τάξιλα είχε τόσο μεγάλη επίδραση στους μεταγενέστερους, αξίζει να επισημάνουμε ότι εδώ ο Στόουνμαν αναθεωρεί τις απόψεις του γι’ αυτήν. Σε προγενέστερα γραπτά, πιθανολογούσε ότι ο Ονησίκριτος είχε βάλει απλώς τις προσωπικές του Κυνικές πεποιθήσεις στο στόμα ενός ευσεβούς Ινδού. Τώρα πιστεύει ότι «αρκετά μεγάλο μέρος των όσων ανέφερε [ο Ονησίκριτος] αποτελεί γνήσιο ινδικό υλικό». Η αμφισβήτηση των δυτικών αξιών, που έφτασε να ενσαρκώνει ο Μάνδανις, είχε λοιπόν αυθεντική ανατολική προέλευση. Ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η μεταστροφή της γνώμης του Στόουνμαν συνέβη μετά τη συνάντηση του ίδιου με γυμνοσοφιστές, σύγχρονους μοναχούς ντιγκάμπαρα του τζαϊνισμού, «γυμνούς ασκητές ... της ίδιας φιλοσοφικής παράδοσης με αυτούς που συνάντησε ο Αλέξανδρος». Ο Ονησίκριτος δεν ήταν ο μόνος Έλληνας σοφός στην ακολουθία του Αλέξανδρου που γνωρίστηκε με θρησκευτικούς οπαδούς στην Παντζάμπ. Σύμφωνα με τουλάχιστον μία αναφορά, ο Πύρρων ο Ηλείος, που συνόδευε επίσης το στράτευμα, αναζήτησε κι αυτός τη συντροφιά γυμνοσοφιστών. Μετά τον θάνατο του Αλέξανδρου το 323 π.Χ., ο Πύρρων επέστρεψε στην Ελλάδα και δίδαξε τις φιλοσοφικές αρχές που φέρουν το όνομά του, δηλαδή τον Πυρρωνισμό, τον επονομαζόμενο και Σκεπτικισμό. Η απόλυτη δυσπιστία του απέναντι στην αισθητηριακή αντίληψη, και η απόρριψη κάθε δόγματος και αξίωσης στη γνώση, έχουν αναχθεί πολλές φορές σε ινδικές διδασκαλίες, ιδίως στο τετράλημμα, την τετραπλή άρνηση του πρώιμου βουδισμού, κατά την οποία κάθε πρόταση μπορεί να είναι αληθής, ψευδής, και τα δύο, ή τίποτα από τα δύο. Ωστόσο, η σύνδεση αυτή δεν είναι αδιαφιλονίκητη: ο Ρίτσαρντ Μπετ την απέρριψε πριν από δύο δεκαετίες στη μακροσκελή μελέτη του για τον Πύρρωνα[3], θεωρώντας ότι οι βουδιστικές ιδέες δεν θα μπορούσαν να έχουν μεταδοθεί επαρκώς στους Έλληνες μέσω διερμηνέων. Ο Τόμας ΜακΊβιλι, που το έργο του με τον μεγαλόπρεπο τίτλο The Shape of Ancient Thought [Η μορφή της αρχαίας σκέψης] (2002) ερευνά διεξοδικά τα σημεία διασταύρωσης των ινδικών και των ελληνικών φιλοσοφικών σχολών, δήλωσε ότι «στον Πυρρωνισμό τίποτα δεν προϋποθέτει ξένη εισροή». Ο Στόουνμαν τάσσεται περισσότερο υπέρ μιας βουδιστικής προέλευσης του Πυρρωνισμού, ενώ φτάνει ακόμα και να υποθέσει ότι ο μοναχικός τρόπος ζωής του Πύρρωνα ως περιπλανώμενου σοφού, μετά την αναχώρησή του από την Ινδία –συμπεριλαμβανομένης μιας περίεργης συνήθειάς του να μουρμουρίζει στον εαυτό του– μιμούνταν κατά κάποιο τρόπο τον βουδιστικό τρόπο ζωής. Το γεγονός ότι ο Πύρρωνας περιέγραφε τα μουρμουρητά του ως μια μέθοδο «εξάσκησης της αρετής», δημιουργεί υποψίες στον Στόουνμαν, καθώς «μοιάζει με την περιγραφή ανθρώπου που διαλογίζεται, μουρμουρίζοντας ένα μάντρα». Εκτός από τους αναχωρητές της βορειοδυτικής Ινδίας, ο στρατός του Αλέξανδρου (σύμφωνα με τον Πλούταρχο) συνάντησε κι ένα πιο εγκόσμιο πρόσωπο, που οι Έλληνες ονόμασαν Σανδρόκοττο. Αυτός ήταν ο Τσαντραγκούπτα, που την εποχή της μακεδονικής εισβολής ήταν νεαρός αλλά σύντομα έγινε ο ιδρυτής της Αυτοκρατορίας των Μάουρυα, του πρώτου συγκεντρωτικού κράτους που ένωσε τις κοιλάδες του Ινδού και του Γάγγη. Δεν γνωρίζουμε πολλά για το πώς κατάφερε την ενοποίηση αυτή και τι έμαθε, αν έμαθε κάτι, από τους Μακεδόνες, που είχαν πραγματοποιήσει κάτι αντίστοιχο στην Ελλάδα πριν από την εισβολή τους στην Ασία. Εδώ ο Στόουνμαν προχωρά με μεγάλη προσοχή, κάνοντας μόνο μια απλή αναφορά στο ενδεχόμενο να έμαθε η Ινδία από τους Έλληνες πώς να διαμορφωθεί σε εθνικό κράτος. Ωστόσο, εισηγείται ότι ο Εύδαμος, αξιωματικός στον οποίον ανέθεσε ο Αλέξανδρος τη διοίκηση της Παντζάμπ μετά την αναχώρησή του το 325 π.Χ., μπορεί να έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην άνοδο του Τσαντραγκούπτα, και ότι όταν ο ίδιος ο Εύδαμος κατευθύνθηκε δυτικά, το 319, άφησε ένα κενό εξουσίας που ο Τσαντραγκούπτα έσπευσε να καλύψει. Όταν ήρθε αντιμέτωπη μ’ έναν νέο Μακεδόνα εισβολέα, το 305 π.Χ., η Ινδία κατάφερε να αντισταθεί επειδή ήταν ενωμένη. Ο Σέλευκος, ένας από τους διαδόχους του Αλέξανδρου, αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τα σχέδιά του για την Ινδία, παρέχοντας στον Τσαντραγκούπτα εγγύηση αυτονομίας με αντάλλαγμα ένα σώμα από εκπαιδευμένους πολεμικούς ελέφαντες. Ο Μέγας Αλέξανδρος συναντά γυμνοσοφιστές στην Ινδία· μικρογραφία από χειρόγραφο της Μυθιστορίας του Αλέξανδρου, 14ος αι. Ελληνικό Ινστιτούτο της Βενετίας. Με την άνοδο των Μάουρυα, το ενδιαφέρον του Στόουνμαν μετακινείται ανατολικά της πόλης Τάξιλα, στα Παταλιπούτρα, πρωτεύουσα της δυναστείας στις όχθες του Γάγγη. Τα Παταλιπούτρα[4], που είχαν ήδη οχυρωθεί και εξωραϊστεί από προηγούμενους ηγεμόνες, έγιναν μητρόπολη υπό τους Μάουρυα, με πληθυσμό που έφτανε ενδεχομένως τους 400.000 κατοίκους και με τα πρωιμότερα γνωστά παραδείγματα πέτρινων κτισμάτων στην Ινδία. Γύρω στο 303 π.Χ., ο Σέλευκος έστειλε στην πόλη έναν Έλληνα πρέσβη, τον Μεγασθένη· η γραπτή περιγραφή του, τα Ινδικά, δημιούργησε μια ελκυστική και, κατά κάποιο τρόπο, οικεία εκδοχή της Ινδίας για τον δυτικό νου, «αυτή την Ινδία, που ο ελληνιστικός και ο ρωμαϊκός κόσμος μπορούσαν με άνεση να φανταστούν». Τα Ινδικά σώζονται μόνο αποσπασματικά, αλλά απεικόνιζαν σαφώς τα Παταλιπούτρα ως μια εξαιρετικά οργανωμένη πόλη, με εξήντα τέσσερις πύλες στα στιβαρά της τείχη κι ένα πολυπληθέστατο βασιλικό προσωπικό, που περιλάμβανε μια εξ ολοκλήρου γυναικεία σωματοφυλακή. Ένα σύστημα κοινωνικής διαστρωμάτωσης (με επτά κάστες) εξασφάλιζε ότι ο καθένας είχε συγκεκριμένη θέση και καθήκοντα, όμως η δουλεία ήταν άγνωστη. Αυτή η εικόνα ήταν εντελώς διαφορετική από την εικόνα ενός προγενέστερου έργου με τον τίτλο Ινδικά, μιας φανταστικής περιγραφής του Έλληνα ιατρού Κτησία, που μιλούσε για κυνοκέφαλους Ινδούς, οι οποίοι συνεννοούνταν γαβγίζοντας ο ένας στον άλλον και συνουσιάζονταν δημοσίως. Ο Ινδός, που χάρη στον Μάνδανη θεωρούνταν ήδη ευσεβής και σοφός, έγινε πλέον και εκλεπτυσμένος στα μάτια των Ελλήνων, ένας αστός που απολάμβανε αυτοκρατορική ευημερία και χαιρόταν τη ζωή της πόλης. Από τη βάση τους στα Παταλιπούτρα, οι Μάουρυα στράφηκαν προς τα δυτικά, σ’ έναν ελληνικό κόσμο που τώρα γνώριζαν καλύτερα. Λέγεται ότι ο Μπιντουσάρα, γιος του Τσαντραγκούπτα, ζήτησε από τον Αντίοχο, ηγεμόνα ελληνιστικού βασιλείου στη Δυτική Ασία, να του στείλει σύκα, κρασί κι έναν «σοφιστή». Ο Αντίοχος αρνήθηκε το τελευταίο αίτημα, εξηγώντας ότι οι Έλληνες δεν εμπορεύονταν φιλοσόφους. (Αντίστοιχος περιορισμός δεν ίσχυε προφανώς για τις Ελληνίδες, που έχαιραν μεγάλης εκτίμησης από τους Ινδούς ευγενείς της εποχής, ως εισαγόμενες θεραπαινίδες). Μια πιο αποφασιστική προσέγγιση έγινε από τον γιο του Μπιντουσάρα, τον Ασόκα, ο οποίος έστειλε πρεσβευτές στον Αντίοχο (ή στον συνονόματο γιο του) και σε άλλους τέσσερις ελληνιστικούς ηγεμόνες, προκειμένου να τους παροτρύνουν να υιοθετήσουν το ντάρμα[5] που είχε υιοθετήσει και ο ίδιος όταν ασπάστηκε τον βουδισμό, τον πρώτο καιρό της βασιλείας του. Δεν είναι γνωστό πώς έγιναν δεκτοί εκείνοι οι πρεσβευτές, η Ινδία πάντως κέρδισε μερικούς Έλληνες προσήλυτους. Μια ενεπίγραφη λίθινη στήλη που δεσπόζει σήμερα κοντά στην πόλη Μπεσναγκάρ, στην κεντρική Ινδία, αναφέρει στη δημώδη ινδική γλώσσα (πρακρίτ) ότι ανεγέρθηκε από τον Ηλιόδωρο, απεσταλμένο ενός Έλληνα βασιλιά, προς τιμήν του Βισνού. Οι αποστολές του Ασόκα στη Δύση μάς είναι σήμερα γνωστές από τα διατάγματά του, τα περίφημα Ήδικτα, ενεπίγραφες λίθινες στήλες στα αλφάβητα βράχμι και χαρόστι – μορφές γραφής, και μέσον επικοινωνίας, που πρωτοεμφανίστηκαν στην Ινδία εκείνη την εποχή. Η αναγραφή βασιλικών διακηρύξεων πάνω σε λίθινες πλάκες μοιάζει με παράδοση που μεταδόθηκε από τους Αχαιμενίδες Πέρσες, οι οποίοι είχαν κυβερνήσει τη βορειοδυτική Ινδία στα τέλη του 6ου και κατά τον 5ο αιώνα π.Χ. Όμως η εμφάνιση της ίδιας της γραφής στην Ινδία, που κατά τα φαινόμενα συνέβη αμέσως μετά την εισβολή του Αλέξανδρου, αποτελεί θέμα μεγάλου ενδιαφέροντος, τόσο για τους Ελληνιστές όσο και για τους Ινδολόγους. Οι Έλληνες πίστευαν ότι είχαν μάθει να γράφουν από τους Φοίνικες που αποβιβάστηκαν στις ακτές τους. Μπορεί οι Ινδοί να έμαθαν να γράφουν από τους Έλληνες; Ο Στόουνμαν μελετά τα στοιχεία με νηφαλιότητα. Επισημαίνει τα προβλήματα χρονολόγησης της γραφής, αλλά σημειώνει επίσης ότι η σανσκριτική γραμματική του Πανίνι, το πρώτο ινδικό κείμενο που κάνει λόγο για τη γραφή, αναφέρεται σ’ αυτήν ως yavana lipi, «ιωνική [δηλαδή ελληνική] γραφή». Δεν καταλήγει σε συμπεράσματα, αν και σε κάποιο σημείο χαρακτηρίζει εύγλωττα τη γραφή «νέα τεχνολογία των εισβολέων». Μια παρόμοια θεωρία σχετικά με τη γέννηση του θεάτρου στην Ινδία, την οποία ορισμένοι (αρχής γενομένης με τον Πλούταρχο) συνδέουν επίσης με ελληνική επιρροή, αντικρούεται κατηγορηματικά: ο Στόουνμαν παρουσιάζει «πολλά διαφορετικά στοιχεία, που τοποθετούν την εμφάνιση του χορού και του θεάτρου κατά τους αιώνες πριν από την άφιξη των Ελλήνων». (Εδώ συμφωνεί με τον Τζαβαρχαλάλ Νεχρού, ο οποίος στο βιβλίο του The Discovery of India [1946] επέμενε υπέρ της ανεξάρτητης προέλευσης του ινδικού θεάτρου). Καμιά περιγραφή της Ινδίας που γνώρισαν οι Έλληνες δεν μπορεί να παραλείψει τον ελέφαντα, ένα ζώο που, πολύ σύντομα, έφτασε να συμβολίζει στον ελληνικό νου τις χώρες πέρα από τον Ινδικό Καύκασο (το αφρικανικό είδος δεν ήταν ακόμα ιδιαίτερα γνωστό). Ο Αριστοτέλης καταγοητεύθηκε από τον ινδικό ελέφαντα, τον περιέγραψε δε τόσο λεπτομερώς, που ορισμένοι έκαναν την ευφάνταστη υπόθεση ότι του είχε στείλει έναν ο Αλέξανδρος, ο πρώην μαθητής του. Ο στρατός του Αλέξανδρου αντιμετώπισε αρκετά προβλήματα με τα ινδικά στρατεύματα που διέθεταν πολεμικούς ελέφαντες, καθώς τα άλογα του ιππικού φοβούνταν να επιτεθούν σ’ αυτά τα παράξενα πλάσματα. Έπρεπε να επινοηθούν νέες τακτικές, που αργότερα μυθοποιήθηκαν από τον ανώνυμο Έλληνα συγγραφέα της Μυθιστορίας του Αλέξανδρου (ένα συμπίλημα διαφόρων διηγήσεων, το οποίο διαμορφώθηκε σταδιακά κατά τους τρεις πρώτους αιώνες μ.Χ.). Σύμφωνα μ’ αυτή τη μυθιστορηματική βιογραφία οι Μακεδόνες κατασκεύαζαν σιδερένια ομοιώματα στρατιωτών, τα οποία στη συνέχεια πύρωναν, κι έτσι, όταν οι ελέφαντες επιχειρούσαν να τα αρπάξουν με τις προβοσκίδες τους, τσουρουφλίζονταν. Ο Αλέξανδρος υιοθέτησε τον ελέφαντα ως όπλο και στον δικό του στρατό. Ένα νόμισμα που κόπηκε στην Αίγυπτο λίγο μετά τον θάνατό του τον απεικονίζει να φορά ως περικεφαλαία μια ελεφαντοκεφαλή, αντί για την εμβληματική λεοντοκεφαλή του Ηρακλή· ο Στόουνμαν θα μπορούσε να είχε πει περισσότερα για το νόμισμα αυτό, που αργότερα το μιμήθηκε ο Δημήτριος ο Ανίκητος, ένας πολέμαρχος ηγεμόνας που εισέβαλε εκ νέου στην Ινδία μετά την κατάρρευση της αυτοκρατορίας των Μάουρυα. Καθώς τα νομίσματα ήταν το μέσον μαζικής επικοινωνίας του αρχαίου κόσμου, αυτή η ισχυρή εικόνα, με τα πολλαπλά σημασιολογικά επίπεδα, είχε ευρύτερη διάδοση στον ελληνικό κόσμο από κάθε άλλη εικόνα συνδεδεμένη με την Ινδία. H κατάληψη ενός Βακτρο-Ινδικού βασιλείου από τον Δημήτριο, γύρω στο 185 π.Χ., σήμανε την έναρξη μιας εποχής που διήρκεσε δύο αιώνες και που αποκαλείται σε μια ινδική επιγραφή Yavanarajya, «βασιλεία των Ελλήνων». Ενώ ο στρατός του Αλέξανδρου ήρθε, έσφαξε κι έφυγε, οι Έλληνες πολέμαρχοι που κατείχαν τώρα την Παντζάμπ και τις γύρω περιοχές έδειχναν αποφασισμένοι να μείνουν και να επεκτείνουν τις κτήσεις τους. Τα Τάξιλα έγιναν ξανά μια ελληνική πόλη (όπως μαρτυρά σήμερα η γειτονική αρχαιολογική τοποθεσία Σιρκάπ), ενώ τα ελληνικά στρατεύματα προχώρησαν ανατολικά φτάνοντας ως τα Παταλιπούτρα, πιθανότατα υπό την καθοδήγηση του Μενάνδρου Α΄, του σπουδαιότερου από τους Ινδο-Έλληνες βασιλείς. Στην ινδική λογοτεχνία, οι Yavanas [Ίωνες] διασύρονταν όλο και πιο πολύ· το έπος Μαχαμπαράτα αναφέρεται σ’ αυτούς ως Yonas, ανθρώπους που γεννήθηκαν από το yoni (τον κόλπο) των αγελάδων. Όμως ο Μένανδρος ήταν άλλη περίπτωση. Με ελαφρώς παραλλαγμένο όνομα, έγινε ο ήρωας που αναζητούσε την αλήθεια στο έπος Μιλίντα Πάνια, ή Ερωτήματα του Μιλίντα, ένα κείμενο στη γλώσσα Πάλι, που θεωρείται μέχρι σήμερα έργο του ιερού κανόνα από ορισμένους σύγχρονους Βουδιστές. Σ’ αυτό το διαλογικό έργο, ο Μένανδρος, γνωστός και ως Μιλίντα, θέτει ερωτήματα θρησκευτικής διδασκαλίας σ’ έναν σοφό μοναχό, τον Ναγκασένα. Στην αρχή προσπαθεί να μπερδέψει τον συνομιλητή του, στην πορεία όμως ενστερνίζεται τις διδαχές του με ευγνωμοσύνη. Έτσι λοιπόν ενίκησε η Ινδία, όπως ισχυρίστηκε ο Ναρέιν, με ιδέες, αν όχι με τη δύναμη των όπλων. Ιστορικά, ο Μένανδρος ασπάστηκε όντως τον βουδισμό· ένα ανάγλυφο που βρέθηκε σε μια στούπα[6] στην Μπαρχούτ και απεικονίζει έναν Έλληνα βασιλιά να κρατά ξίφος διακοσμημένο με βουδιστικά σύμβολα ενδέχεται να αναπαριστά αυτόν, σε ινδική τεχνοτροπία. Ο Στόουνμαν αφήνει προς το τέλος της μελέτης του το θέμα των εικαστικών τεχνών, ίσως επειδή παρουσιάζει ιδιαίτερες δυσκολίες. Όπως συμβαίνει και με τη γραφή, η ύπαρξη τόσο της λιθογλυπτικής όσο και της αφηγηματικής ζωγραφικής πριν από την έλευση του Μεγάλου Αλεξάνδρου δεν μπορεί να αποδειχθεί, όμως και οι δύο τέχνες άρχισαν να ανθίζουν στην Ινδία αυτήν περίπου την εποχή. Όσον αφορά τη γλυπτική, ακόμα και πριν από την εμφάνιση της τέχνης της Γκαντάρα –που θεωρείται ευρέως ως συγκερασμός ινδικών και ελληνικών στοιχείων– είχαν φιλοτεχνηθεί περίτεχνες λίθινες ζωφόροι σε συγκροτήματα ναών στη Ματούρα και το Σάντσι, στη βορειο-κεντρική Ινδία. Την ίδια περίπου εποχή, ένα σύμπλεγμα από τεχνητά σπήλαια νοτιότερα, στην Αγιάντα, καλύφθηκαν με εκπληκτικές νατουραλιστικές παραστάσεις, τόσο στα τοιχώματα όσο και στις οροφές, που απεικονίζουν σκηνές από τη ζωή του Βούδα. Και οι τρεις τοποθεσίες είναι πολύ απομακρυσμένες από την περιοχή που κατείχαν οι Yavanas, όμως οι τεχνικές τους είναι τόσο προηγμένες, χωρίς μάλιστα προηγούμενο, που το ενδεχόμενο ελληνικής επιρροής έχει συζητηθεί συχνά. Η μάχη της Ισσού, δεύτερη μάχη μεταξύ των Μακεδόνων και των Περσών. Από το χειρόγραφο του Jean Wauquelin, Les faits et conquêtes d'Alexandre le Grand (1448-1449). Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Αυτές οι μορφές τέχνης βρίσκονται στο επίκεντρο της διελκυστίνδας σχετικά με το ενωτικό του όρου Ινδο-Έλληνας. Με μια σειρά από καλά επιλεγμένα παραθέματα, ο Στόουνμαν διευκρινίζει ότι οι Βικτωριανοί που «ανακάλυψαν» την Ινδία ήταν επίσης θαυμαστές της κλασικής Ελλάδας, και στα δικά τους μάτια όσο πιο εξελληνισμένη ήταν η ινδική τέχνη τόσο μεγαλύτερη ήταν και η αξία της. Παράδειγμα της προκατάληψης αυτής αποτελεί μια δήλωση του Χένρι Κόουλ, ο οποίος μελέτησε την αρχιτεκτονική της βορειοδυτικής Ινδίας για λογαριασμό της βρετανικής κυβέρνησης στα τέλη του 19ου αιώνα: «η εξαιρετική αρτιότητα» μιας σειράς ανάγλυφων παραστάσεων υποδηλώνει «ότι μπορεί να κλήθηκαν να συμβάλουν Έλληνες λιθοξόοι, ή ακόμα και καλλιτέχνες». Ο Στόουνμαν φροντίζει να μην παρασυρθεί σε τόσο ελληνοκεντρικές σκέψεις, είναι όμως ενήμερος και για πιο πρόσφατες προκαταλήψεις, προς την αντίθετη κατεύθυνση. «Η επικρατούσα μέθοδος στη μελέτη της ινδικής τέχνης είναι η “πλήρης αδιαφορία για τους Έλληνες”» διαβεβαιώνει. Σ’ αυτό το κρίσιμο σημείο της μελέτης του, ο Στόουνμαν προχωρά μεθοδικά καταλήγοντας σε προσεκτικά συμπεράσματα, όμως σε γενικές γραμμές τάσσεται υπέρ της ελληνικής επιρροής. Επισημαίνει ότι ένας από τους μουσικούς που απεικονίζονται σε ζωφόρο της Μεγάλης Στούπας στο Σάντσι παίζει δίαυλο (διπλό αυλό), ο οποίος μοιάζει αναμφίβολα ελληνικός. Στη Ματούρα, γυναικείες φιγούρες φορούν ζώνες χαμηλά στους γοφούς, δεμένες με τον χαρακτηριστικό ηράκλειο κόμβο που χρησιμοποιούνταν στα ελληνικά νυφικά ενδύματα. Γλυπτές αναπαραστάσεις του λιονταριού –που εκείνη την εποχή θεωρούνταν ζώο της Δυτικής Ασίας‒ δανείζονται μοτίβα από ελληνικά, ή ίσως περσικά πρότυπα. «Κάθε εκτίμηση δεν μπορεί παρά να είναι υποκειμενική» καταλήγει ο Στόουνμαν, αν και τα στοιχεία που παρουσιάζει ο ίδιος φαίνεται να έχουν αντικειμενική ισχύ. Στην περίπτωση της ζωγραφικής εμφανίζεται πιο τολμηρός, επισημαίνοντας ομοιότητες ανάμεσα στις τοιχογραφίες των Σπηλαίων της Αγιάντα και σε αυτές που έχουν βρεθεί σε μακεδονικούς τάφους της ίδιας εποχής, κατά πάσα πιθανότητα έργα Ελλήνων καλλιτεχνών. «Προσωπική μου άποψη είναι ότι οι ζωγραφικές παραστάσεις της Αγιάντα θα μπορούσαν να έχουν γίνει από κάποιον Έλληνα (Μακεδόνα) που παρατηρούσε με πολλή προσοχή τους Ινδούς γύρω του και τον τρόπο ζωής τους» αποτολμά ο Στόουνμαν. «Επί του παρόντος, μόνο εικασίες μπορούμε να κάνουμε.» «Η Ινδία είναι η εσωτερική κατάσταση κάθε ανθρώπου» αναφέρει ένα από τα αποφθέγματα με τα οποία ο Στόουνμαν μάς εισάγει στο πρώτο κεφάλαιο (υπάρχουν κι άλλα κάτω από τον τίτλο κάθε κεφαλαίου, πολλά δε είναι απολαυστικά). Τόσο το συναίσθημα όσο και η πηγή –ο συγγραφέας Μπιλ Έικεν, Σκωτσέζος που μετανάστευσε νεαρός στην Ινδία και ζει ακόμα εκεί, πολλά χρόνια μετά– αποκαλύπτουν το πνεύμα που καθοδηγεί αυτό το τόσο ενδιαφέρον και πολύτιμο βιβλίο. Φαίνεται πως ο Στόουνμαν μπόρεσε να βρει την Ινδία στην αρχαία ελληνική ψυχή επειδή, μετά από δεκαετίες κατά τις οποίες υπήρξε ένθερμος ελληνιστής, τη βρήκε στη δική του. © NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2020 — Μετάφραση-σημειώσεις: Μιράντα Λεωνίδου Επιμέλεια: Ιωάννης Μ. Κωνσταντάκος [1] Όπως η Αλεξάνδρου Ανάβασις του Αρριανού. [3] Richard Bett, Pyrrho, His Antecedents, and His Legacy, Oxford University Press, 2000. [4] Για τους Έλληνες, Παλίβοθρα ή Παλίμβοθρα. [5] Ηθικός, ορθός τρόπος ζωής βασισμένος στην ευσέβεια και τη δικαιοσύνη. [6] Θολωτό οικοδόμημα που χρησιμεύει ως βουδιστικό τέμενος.

Τι έμαθε η Ινδία από τους Έλληνες;

Σύνδεση