Η ανακάλυψη του χρόνου

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Paul J. Kosmin, Time and Its Adversaries in the Seleucid Empire [Ο χρόνος και οι αντίπαλοί του στην αυτοκρατορία των Σελευκιδών], Belknap Press / Harvard University Press, 379 pp. Τα ημερολόγια είναι τα οστά της ιστορίας. Ισχυροποιούν τη μνήμη των ατόμων και των κοινωνιών, ενώ παράλληλα υποδεικνύουν ερμηνείες των γεγονότων που καταγράφουν. Χωρίς ημερολόγια δεν μπορεί να δομηθεί το γίγνεσθαι παρά μόνο σαν μια σειρά γεγονότων που τυχαία ακολουθούν το ένα το άλλο. Όλα τα ημερολόγια βασίζονται στην αστρονομία και τον κύκλο των εποχών, υποχρεωτικά όμως έχουν μια ημερομηνία ως αρχή. Η ιστορία του ελληνορωμαϊκού κόσμου χαρακτηρίζεται από την ποικιλία των ημερολογιακών της συστημάτων, που συχνά ονομάζονται ανάλογα με το κράτος και τον μονάρχη που τα χρησιμοποίησαν για να καταγράψουν τα γεγονότα, είτε τα καλά είτε τα κακά. Αυτά τα συστήματα προσέφεραν μια κοινώς αποδεκτή μέθοδο χρονολόγησης, η οποία συχνά δεν είχε μόνο περιορισμένη, τοπική ισχύ. Οι Ρωμαίοι ξεκινούσαν τη χρονολόγησή τους από την κτίση της Ρώμης (ab urbe condita), την οποία τοποθετούσαν το 753 π.Χ., ημερομηνία φανταστική, την οποία όμως υποστήριξε ο Μ. Τερέντιος Βάρρων, σημαντικός λόγιος του πρώτου προχριστιανικού αιώνα. Οι Αθηναίοι χρονολογούσαν με βάση τον επώνυμο άρχοντα κάθε έτους, ενώ οι διάφορες πόλεις είχαν το δικό τους ημερολόγιο: το έτος ξεκινούσε με την ανάληψη της αρχής από τον νέο άρχοντα ή τον ιερέα και τελείωνε με το τέλος της θητείας του. Επομένως ένα γεγονός μπορούσε να χρονολογηθεί με διαφόρους τρόπους. Προσπαθώντας να προσδιορίσει το ακριβές έτος τη έναρξης του Πελοποννησιακού πολέμου, ο Θουκυδίδης, με την χαρακτηριστική του διάθεση για ακρίβεια, δίνει μια σειρά εναλλακτικών χρονολογήσεων: το δέκατο πέμπτο έτος από την κατάληψη της Εύβοιας από τους Αθηναίους, το τεσσαρακοστό όγδοο έτος της θητείας της ιέρειας της Ήρας στο Άργος, το έτος του άρχοντος Πυθοδώρου στην Αθήνα και τον έκτο μήνα από την μάχη στην Ποτίδαια. Επομένως δεν πρέπει να μας εκπλήσσει που ο Σέλευκος Α΄, ιδρυτής της δυναστείας των Σελευκιδών στη Συρία, εισήγαγε ένα νέο σύστημα χρονολόγησης από το έτος 311 που κατέλαβε την Βαβυλώνα, αν και δεν επέβαλε αυτό το σύστημα παρά μόνο από το 305 και εξής, αφού νίκησε τους αντιπάλους του, πηγαίνοντάς το πίσω κατά έξι χρόνια. Έτσι η νέα εποχή άρχισε το 311. Αυτή η απόπειρα να δημιουργήσει νέο ημερολόγιο από την πιο πρώιμη ημερομηνία της εγκαθίδρυσης της αδιαμφισβήτητης εξουσίας του στην περιοχή μπορεί να ερμηνευθεί ως μια ακόμη προσπάθεια ενός μονάρχη να δημιουργήσει ένα χρονολογικό σύστημα με βάση τη δική του βασιλεία. Όμως η πυκνή αλλά και ευρύτατη έρευνα του Πωλ Κόσμιν, βασισμένη στις γλώσσες της περιοχής (Ακκαδικά και Ελληνικά), στο βιβλίο του Ο χρόνος και οι αντίπαλοί του στην αυτοκρατορία των Σελευκιδών έδειξε με πολύ έξυπνο τρόπο ότι ο Σέλευκος Α΄ έκανε πολύ περισσότερα κι όχι μόνο αυτό. Ο Κόσμιν είδε, με τρόπο που κανείς άλλος δεν το κατάφερε προηγουμένως, το χάος που επέφερε στις χρονολογήσεις ο θάνατος του Μ. Αλεξάνδρου το 323 π.Χ. Φυσικά οι ιστορικοί έχουν από αιώνες αντιληφθεί πόσο μεταμόρφωσαν τον κόσμο της ανατολικής Μεσογείου, σε μια έκταση από την Μέση Ανατολή ως τον Γάγγη, οι κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου. Τα κατορθώματά του κι ο ξαφνικός του θάνατος άφησαν την αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών διαλυμένη και τη δυτική Μ. Ασία, τη Συρία, την Παλαιστίνη έρμαια στις διαθέσεις των στρατηγών του Αλεξάνδρου, των γνωστών ως Διαδόχων, που έριζαν για την εξουσία. Ο Αλέξανδρος και ο μακεδονικός στρατός του οποίου ηγούνταν άφησε ανεξάλειπτα ίχνη του ελληνικού πολιτισμού στις χώρες από τις οποίες πέρασε, γι’ αυτό οι περιοχές για τις οποίες έριζαν οι Διάδοχοι ήταν πια πολύ διαφορετικές από ό,τι προηγουμένως. Ο Αλέξανδρος δεν ήταν ένας οποιοσδήποτε κατακτητής, απέκοψε έναν ολόκληρο κόσμο από το παρελθόν του. Εξελληνίζοντάς τον, κατάφερε θανάσιμο πλήγμα στις δικές του παραδόσεις. Ο Σέλευκος λοιπόν, εξασφαλίζοντας για τον εαυτό του μια ανατολική αυτοκρατορία, δεν έθεσε μόνο τέλος στις διαμάχες για τον έλεγχο της περιοχής, αλλά όπως ήταν αναμενόμενο εγκαινίασε μια νέα εποχή. Όμως η εποχή αυτή δεν επρόκειτο να τελειώσει με τον θάνατό του, αλλά θα ήταν η βάση ενός ημερολογίου για αιώνες στη συνέχεια. Όπως παρατηρεί ο Κόσμιν: «Η χρονολόγηση των Σελευκιδών ήταν μια συνεχής και αδιάσπαστη χρονολογική καταγραφή. Όταν το 281 π.Χ. ο Σέλευκος Α΄ δολοφονήθηκε, ο γιος του Αντίοχος Α΄ δεν ξεκίνησε μια νέα χρονολόγηση. Κι αυτός κι όλοι οι διάδοχοί του άφησαν σε ισχύ το ημερολόγιο του Σελεύκου Α΄. Έτσι επρόκειτο για ένα ημερολόγιο παρατακτικό, απαράλλακτο, αδιάκοπο, συσσωρευτικό, χωρίς τέλος, αλλά με μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Ήταν το πρώτο σύστημα στον κόσμο που έμοιαζε με μια χρονική σκυταλοδρομία. Χρησίμευσε σαν πρότυπο για όλα τα επόμενα χρονολογικά συστήματα κι εκείνο των Χριστιανών δεν εξαιρείται φυσικά». Από την αρχαιότητα ήδη οι άνθρωποι είχαν συναίσθηση της συνέχειας του ημερολογίου των Σελευκιδών. Η συνέχεια αυτή έχει εμφαντικά τονισθεί επανειλημμένως από τους σύγχρονους ερευνητές. Η ιδιαίτερη συμβολή του Κόσμιν συνίσταται στην διερεύνηση των συνεπειών αυτού του γεγονότος στη διαμόρφωση των μεταγενέστερων συστημάτων χρονολόγησης. Δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι ο Σέλευκος Α΄ θεωρούσε τον εαυτό του ως αρχιτέκτονα μιας τέτοιας ριζικής τομής στην αρχαία χρονολόγηση, οπωσδήποτε όμως ήθελε να διασφαλίσει τη συνέχεια της δυναστείας του. Έτσι, καθώς το ημερολόγιο των Σελευκιδών είχε τη δυνατότητα να μην σταματά με το τέλος του κάθε βασιλιά, έβαλε στο περιθώριο κι οδήγησε στη λήθη όλα τα αντίπαλα χρονολογικά συστήματα στην Αίγυπτο, τη Μακεδονία ή τη Μ. Ασία. Αφού περιγράφει την πρωτοβουλία αυτή του Σελεύκου, ο Κόσμιν προβάλλει μια δυναμική θεωρία για το πώς αυτή η πρωτοβουλία επηρέασε την καταγραφή του παρελθόντος πριν από τον Μ. Αλέξανδρο. Δεν είναι βέβαιο ότι αυτό ήταν ο στόχος του Σελεύκου, εφόσον ήδη προηγουμένως ο Αλέξανδρος είχε ριζικά αλλάξει τον τρόπο ζωής των λαών που κατέκτησε με την επιβολή της ελληνικής παιδείας και του πολιτισμού σε αυτούς μέσω των Μακεδόνων στρατιωτών του. Αναμφίβολα όμως ο Σέλευκος έκανε κάτι περισσότερο: άλλαξε τις αντιλήψεις που κυριαρχούσαν έως τότε για το παρελθόν, το οποίο εκτεινόταν από τους Μινωίτες και τους Μυκηναίους μέχρι τους Περσικούς πολέμους, την εποχή του Περικλή και τέλος τον ίδιο τον Αλέξανδρο. Στους Ιουδαίους μάλιστα το παρελθόν αυτό ξεκινούσε από τον Μωυσή και έφτανε μέχρι τη Βαβυλώνειο αιχμαλωσία. Ο Κόσμιν δίνει έμφαση στην τομή που πραγματοποίησε ο Αλέξανδρος και στον τρόπο με τον οποίο ο Σέλευκος φρόντισε να τη διευρύνει, για να στερεώσει την εξουσία του. Οι αιώνες που εκτείνονται από τον Σέλευκο ως την εμφάνιση των λεγεώνων του Πομπηίου τον πρώτο προχριστιανικό αιώνα στην Ανατολή έχουν πολλές διαφορές μεταξύ τους, όμως τους συνδέει κάτι: η ριζική διαφορά τους από τους αιώνες που προηγήθηκαν. Το ημερολόγιο των Σελευκιδών αποδείχτηκε το πρώτο από όλα τα τοπικά ημερολόγια που κατάφερε να επικρατήσει σε όλες τις περιοχές ανατολικά της Μεσογείου. Αυτά τα ημερολόγια δημιουργήθηκαν λόγω των αναγκών της διοίκησης και του εμπορίου, δεν ήταν προϊόντα κατάκτησης. Πολλά ξεκίνησαν ως ημερολόγια μιας συγκεκριμένης πόλης. Έτσι στις ρωμαϊκές επαρχίες της Ανατολής πολλές πόλεις υιοθέτησαν το δικό τους τοπικό ημερολόγιο, έχοντας ως πρότυπο το ημερολόγιο των Σελευκιδών. Όταν επεκράτησαν, διαδόθηκαν και πέρα από τα στενά όρια μιας πόλης, για παράδειγμα το ημερολόγιο των Βόστρων στη βόρεια Ιορδανία έγινε το ημερολόγιο όλης της ρωμαϊκής επαρχίας της Αραβίας, που διατηρήθηκε μέχρι το τέλος της ύστερης αρχαιότητας. Ο Άλας Σάμιουελ, σε ένα εξαίρετο βιβλίο που έγραψε το 1972, το οποίο δυστυχώς δεν αναφέρει ο Κόσμιν, σημειώνει μετά την περιγραφή του ημερολογίου του Σελεύκου: «η σειρά των ημερολογίων των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων που υιοθετήθηκαν κάποτε, για να αντικατασταθούν αργότερα από άλλα, δεν είναι προφανώς ατέλειωτη, όμως εγώ τουλάχιστον δεν μπόρεσα να βρω ποιο είναι αυτό το τέλος»[1]. Το καταλαβαίνει αυτό κανείς. Η αγανάκτηση του Σάμιουελ με τον αδιάκοπο πολλαπλασιασμό των ημερολογίων του τύπου των Σελευκιδών αποδεικνύει την ορθότητα της άποψης του Κόσμιν, ότι το ημερολόγιο των Σελευκιδών ήταν κάτι το καινούργιο, που, είτε τυχαία είτε βάσει σχεδίου, αποτέλεσε σημαντική τομή με τον παρελθόν. Όπως παρατηρεί εύστοχα ο Κόσμιν, η μνήμη της Μέσης Ανατολής μετά τον Αλέξανδρο σταματά, είναι σαν να πάγωσε ο χρόνος, της Βαβυλώνειας αιχμαλωσίας συμπεριλαμβανομένης. Η εξαφάνιση του παρελθόντος από το ημερολόγιο των Σελευκιδών ήταν σκόπιμη. Η δυναστεία ήθελε να εξαφανίσει διαμιάς ολόκληρο το παρελθόν: «Το χρονικό αυτό πεδίο, το οποίο διαμορφώθηκε στη βασιλική αυλή, διαδόθηκε σε όλη την έκταση της αυτοκρατορίας και αναπαρήχθη από τις διάφορες τοπικές κοινωνίες: είχε ως έσχατο όριό του την εποχή των Σελευκιδών, που ήταν το σημείο αναφοράς του. … Ο αποκλειστικός προσανατολισμός των Σελευκιδών στο παρόν της δικής τους δυναστείας σήμαινε ότι δεν είχαν πλέον καμιά οφειλή, ιστορική ή ηθική, στους προκατόχους τους. Η αυτοκρατορία τους είχε τα δικά της μόνο θεμέλια». Το ημερολόγιο των Σελευκιδών δεν τελείωνε όπως τα παλιά βασιλικά ημερολόγια με τον θάνατο του Σελεύκου, επομένως, το σύστημα αυτό συνεχίστηκε για αιώνες πολλούς μετά την εξαφάνιση της δυναστείας αυτής. Αυτό δεν είχε μόνον ως συνέπεια την αλλαγή του τρόπου υπολογισμού του χρόνου που πέρασε, απέκλεισε εντελώς το παρελθόν. Για να εξηγήσει παραστατικά αυτή την τομή, ο Κόσμιν δείχνει πώς σταματά απότομα η γνωστή ακκαδική σφηνοειδής «Επιγραφή των βασιλιάδων και των σοφών του Ουρούκ» την καταγραφή των βασιλιάδων αυτών. Τα ονόματα των βασιλιάδων από την αρχή της καταγραφής συνδυάζονται σε ζευγάρι με το όνομα ενός σοφού, πράγμα που συνεχίζεται ως την περίοδο των Σελευκιδών. Μετά εμφανίζεται το ελληνικό όνομα Νίκαρχος, που προφανώς δόθηκε από τον βασιλιά Αντίοχο Β΄ σε έναν τοπικό κυβερνήτη του Ουρούκ, όμως το όνομα αυτό δεν συνοδεύεται από το όνομα ενός σοφού, άρα, όπως επισημαίνει ο Κόσμιν, «το παράδειγμα της χιλιόχρονης Βαβυλωνιακής βασιλείας τελειώνει». Πολεμικοί ελέφαντες διακοσμούν μια σκηνή 1600 ετών που ίσως απεικονίζει τον Μ. Αλέξανδρο. (Λεπτομέρεια από το μωσαϊκό στη συναγωγή Χουκόκ). Στη Βαβυλώνα επίσης, ο Βήρωσσος, ένας ιερέας που γνώριζε τη σφηνοειδή γραφή αλλά και ελληνικά, στις αρχές του τρίτου αιώνα συνέθεσε στα ελληνικά μια παγκόσμια ιστορία από την δημιουργία μέχρι τις μέρες του, γνωστή ως Βαβυλωνιακά, η οποία δεν έχει σωθεί, όμως διαβαζόταν πολύ και έχουν διατηρηθεί αποσπάσματα σε επιτομές ή ανθολογίες, οπότε μπορούμε να αποκτήσουμε μια ιδέα του τρόπου με τον οποίο ο Βήρωσσος κατέγραφε το παρελθόν. Το πρώτο από τα τρία βιβλία της ιστορίας περιείχε μια ιστορία της δημιουργίας του κόσμου κατά την παράδοση της Βαβυλώνας, την οποία αφηγείται κάποιος αρχέγονος φιλόσοφος, ο Ωάννης. Μας λέει ο συγγραφέας ότι ο Ωάννης αναδύθηκε από τα νερά του Περσικού Κόλπου, όπου ζούσε, όντας μισός άνθρωπος και μισό ψάρι. Είχε όμως ανθρώπινη φωνή, έτσι μας άφησε μια καταγραφή που θυμίζει την ιστορία της δημιουργίας στο μεγάλο έπος της Βαβυλώνας «Ενούμα Έλις». Οι διηγήσεις του Ωάννη εκτείνονται χρονικά από τον κατακλυσμό μέχρι τις μέρες ενός μη προσδιοριζόμενου περαιτέρω Σελευκίδη μονάρχη τον 3ο αι. π.Χ. Η αφήγηση του Βήρωσσου για κάποιον Ναβονάσαρο τον 8ο αι. π.Χ. υποδεικνύει ότι γνώριζε το ημερολογιακό σύστημα που εισήγαγε ο Σέλευκος: «Ο Ναβονάσαρος συγκέντρωσε και μετά κατέστρεψε όλες τις πράξεις των βασιλιάδων που προηγήθηκαν για να ξεκινήσει η χρονολόγηση των Χαλδαίων [δηλαδή των Βαβυλωνίων] από τον ίδιο». Θα είχε κανείς δηλαδή τον πειρασμό εδώ να δει την ανάμνηση της απάλειψης από τον Σέλευκο της ιστορίας του παρελθόντος μέσω της εισαγωγής του δικού του ημερολογίου. Επειδή οι Σελευκίδες διασφάλισαν ότι το δικό τους σύστημα χρονολόγησης θα συνεχιζόταν αδιάκοπα και μετά τον θάνατο του ιδρυτή της δυναστείας, οι αιώνες πριν από τον Σέλευκο εξαφανίστηκαν σταδιακά ως ένα πολύ μακρινό παρελθόν από την ανάμνηση των υπηκόων τους, Αράβων, Εβραίων, Περσών και Ελλήνων. Ίσως μάλιστα να εξηγείται ως αντίδραση σε αυτή την τομή η προσπάθεια των εντόπιων λογίων να δημιουργήσουν τις δικές τους αφηγήσεις για το παρελθόν τους, προκειμένου να δημιουργήσουν κάποιες γέφυρες του παρόντος με ένα παρελθόν, από το οποίο είχαν πλέον αποκοπεί. Οι Εβραίοι της Ιουδαίας υποτάχτηκαν στους Σελευκίδες στις αρχές του 2ου αι. π.Χ., κι όμως προϋπήρχαν στην γη της, όπως ήξεραν από την Πεντάτευχο, τους Προφήτες κι από άλλα κείμενα του δικού τους πολιτιστικού περιβάλλοντος. Το βιβλίο του Δανιήλ είναι το πιο πρόσφατο βιβλίο της ιουδαϊκής Βίβλου και γράφτηκε στο πρώτο μισό του 2ου π.Χ. αι. Αναπλάθει ένα παρελθόν πριν από την κατάκτηση των Σελευκιδών, καθώς επιλέγει συνειδητά το λογοτεχνικό είδος της αποκάλυψης, ή την εσχατολογική αφήγηση, όπως προτιμά να το ονομάζει ο Κόσμιν. Το πιο γνωστό παράδειγμα του είδους αυτού είναι το βιβλίο της Αποκάλυψης στην Καινή Διαθήκη, με τα δραματικά οράματά της. Τα κείμενα αυτά αναφέρονται στο παρελθόν με τρόπο αινιγματικό, αλλά και στο παρόν: πρόκειται για το φαινόμενο που οι Ρωμαίοι ονομάζουν vaticinium ex eventu, δηλαδή μια ψευδοπροφητεία που προειδοποιεί για κάτι που έχει ήδη συμβεί, ή που ο συγγραφέας φαντάζεται ότι έχει συμβεί στο παρελθόν. Σωστά παρατηρεί ο Κόσμιν: «Παρ’ όλο που τα κείμενα αυτά θεωρούνται προφητικά και αναφέρονται στο μέλλον, είναι στην πραγματικότητα κείμενα ιστοριογραφίας». Το βιβλίο του Δανιήλ είναι ένα ιστορικό έργο που προσπαθεί να αντισταθεί στην απάλειψη του παρελθόντος από τους Σελευκίδες. Για τον συγγραφέα του βιβλίου αυτό το παρελθόν εξακολουθεί να υπάρχει και να έχει σημασία, όσο κι αν προσπαθούσαν να το αποκλείσουν από την μνήμη των συγχρόνων του. Επομένως, κατά τον Κόσμιν, τόσο το βιβλίο του Δανιήλ, όσο κι άλλα κείμενα από την Ιουδαία των Σελευκιδών, όπως το Α΄ βιβλίο του Ενώχ, θα πρέπει να ερμηνευθούν ως αντίδραση στην δραματική αλλαγή του ημερολογίου που πραγματοποιήθηκε στα τέλη του 4ου αι. π.Χ. Κι αυτό συμβαίνει επειδή το είδος της αποκάλυψης με τις ψευδοπρογνώσεις επιτρέπει μιαν αναπαράσταση του παρελθόντος τέτοια που να σηματοδοτεί και το παρόν. Η διάκριση του βιβλίου του Δανιήλ σε τμήματα γραμμένα στα εβραϊκά και άλλα στα αραμαϊκά μπορεί να γίνει κατανοητή ως απόρροια του συνδυασμού μύθων της Βαβυλωνιακής αυλής με ιστορίες της περιόδου των Σελευκιδών για την εξορία των Ιουδαίων. Ο Κόσμιν θεωρεί το βιβλίο του Δανιήλ ως «μια καλά οργανωμένη ενότητα με συγκεκριμένη προγραμματική κατεύθυνση», η οποία έδωσε τη δυνατότητα στους Εβραίους του 2ου π.Χ. αι. να διαθέτουν ένα παρελθόν που τους ενέπνεε στον αγώνα τους ενάντια στους καταπιεστικούς Σελευκίδες. Είναι βέβαια αδύνατο να εξηγήσουμε με απόλυτη ακρίβεια πώς συνδυάζονται οι δύο γλώσσες που χρησιμοποιούνται στο βιβλίο του Δανιήλ με τους μύθους μιας βασιλικής αυλής και τις αφηγήσεις για τα πάθη των εξόριστων Εβραίων, ωστόσο ο Κόσμιν πιστεύει ότι το βιβλίο του Δανιήλ διεισδύει καλύτερα στο βάθος των γεγονότων της εποχής του από ό,τι ο Έλληνας ιστορικός Πολύβιος που γράφει επίσης τον 2ο αι. π.Χ. Δεν είμαι σίγουρος ότι έχει δίκαιο, όμως υποστηρίζει την άποψή του με ισχυρά επιχειρήματα. Σε μια εντυπωσιακή ερμηνεία των αποκαλυπτικών κειμένων ο Κόσμιν εύστοχα παραθέτει τη μαρτυρία μιας σφηνοειδούς επιγραφής, που ονομάζεται «Δυναστική προφητεία», η οποία φέρνει στο παρόν την εποχή πριν από τους Σελευκίδες μέσω μιας μυστικής οπτασίας των μεγάλων θεών. Αυτό το όραμα αποκαλείται «μυστικό», ακριβώς επειδή προβλέπει την πτώση των Σελευκιδών. Ίδια είναι η προοπτική και της Ζωροαστρικής αποκαλυπτικής γραμματείας: δεν επαναλαμβάνει μόνο αφηγήσεις του ιστορικού παρελθόντος μέσω αινιγματικών περιοδοποιήσεων, αλλά δημιουργεί και μια προοπτική για μια ενδεχόμενη αλλαγή του καθεστώτος στο μέλλον. Έτσι υπονομεύει την αυτοκρατορία των Σελευκιδών, αποδεικνύοντας ότι κάτι άλλο υπήρχε πριν από αυτήν, και συνεπώς, θα επέλθει και στο μέλλον μια ριζική ανατροπή, για να φέρει τη διάδοχη κατάσταση. Ο Κόσμιν πιστεύει πως «είναι πολύ περίεργο να αντιστέκεται κανείς σε μια αυτοκρατορία, κατακερματίζοντας σε περιόδους την ιστορία. … Οι Σελευκίδες, παρά τις προσπάθειές τους να επιβάλουν ένα όριο στον ιστορικό ορίζοντα, σέρνονταν βίαια από τους συγγραφείς αποκαλυπτικών κειμένων, προκειμένου να ενταχθούν κι αυτοί στην ίδια ροή των γεγονότων που επέφεραν την πτώση των προκατόχων τους». Το τέλος του Σελεύκου: μικρογραφία από εικονογράφηση το 1467 του De Casibus Virorum Illustrium (Οι κακοτυχίες διασήμων ανδρών) του Βοκάκιου. Η ιστορία των ελληνιστικών χρόνων τελείωσε πολύ εντυπωσιακά με την ναυμαχία στο Άκτιο το 31 π.Χ., την οποία ακολούθησε η αυτοκτονία της Κλεοπάτρας ένα χρόνο μετά, οπότε τερματίστηκε στην Αίγυπτο η δυναστεία των Πτολεμαίων, ανοίγοντας τον δρόμο για τον Αύγουστο και την τεράστια ρωμαϊκή αυτοκρατορία που άντεξε για τρεις αιώνες. Η καταγραφή της ιστορίας μετά τον Αύγουστο άνθισε πάλι, ενώ μεταξύ Σελεύκου και Αυγούστου υπήρχε μόνο ένας μεγάλος ιστορικός στον ελληνικό κόσμο, ο Πολύβιος, του οποίου η στρυφνή πρόζα είναι η έκφραση μιας ρωμαλέας προσπάθειας να γραφτεί σοβαρή ιστορία, αν και αυτό δεν ήταν πια της μόδας. Οι Έλληνες συγγραφείς της ελληνιστικής περιόδου (323-31 π.Χ.) δεν έκαναν πολλά για να καταγράψουν ιστορικά την περίοδο στην οποία ζούσαν, γιατί η Ρώμη διαρκώς επεκτεινόταν εις βάρος των Ελλήνων, όμως η πτώση της ρωμαϊκής δημοκρατίας έφερε την ανατολή μιας νέας εποχής. Από τον Ευφράτη μέχρι τις ακτές του Ατλαντικού όλοι κατάλαβαν τι είχε αλλάξει: ο Οράτιος έγραψε γι’ αυτή την αλλαγή στις Ωδές του, ιστορικοί του Αυγούστου σαν τον Ασίνιο Πολλίωνα, τον οποίο ο Οράτιος εξυμνούσε, είχαν αντιληφθεί τι σήμαιναν τόσο για το παλιό χρονολογικό πλαίσιο του κόσμου, όσο και για τις δομές της διοίκησης οι κατακτήσεις του Πομπήιου. Νέα ημερολογιακές περίοδοι, όπως το Πομπηιανό ημερολόγιο που άρχιζε το 63 π.Χ., ξεπήδησαν σε όλη την περιοχή, καθώς Ρωμαίοι υπάλληλοι αντικαθιστούσαν τους παραδοσιακούς γραφειοκράτες. Στις αρχές του 3ου αι. μ.Χ. ο Έλληνας συγγραφέας Φιλόστρατος μας προσφέρει μιαν αναντίρρητη απόδειξη του πόσο είχαν ξεχαστεί οι τρεις αιώνες της ελληνιστικής περιόδου. Συνέθεσε μια σειρά βιογραφιών ρητόρων, που ήσαν γνωστοί στις μέρες του ως σοφιστές, ενώ στην εισαγωγή παρέχει μια επισκόπηση της ιστορίας της ρητορικής από τον χρυσό αιώνα του Περικλή μέχρι τις μέρες του. Μιλά για τον Γοργία τον 5ο αι. π.Χ., μετά περνά στον Δημοσθένη και τον Αισχίνη τον 4ο αι., κατόπιν όμως πηγαίνει κατευθείαν στην εποχή του Νέρωνα (1ος αι. μ.Χ.). Αυτό σημαίνει ότι παρέλειψε τρεις ολόκληρους αιώνες, αναφέροντας απλά μερικά ασήμαντα ονόματα ανθρώπων που θεωρούσε τελείως ατάλαντους, για να ξεκινήσει την ιστορία των μεταγενέστερων σοφιστών με κάποιον Νικήτη, που έγραψε επιδεικτικά κείμενα στα χρόνια του Νέρωνα. Απλώς απάλειψε τελείως τους ελληνιστικούς χρόνους. Ο Φιλόστρατος δεν ανήκει στο χρονικό διάστημα που εξετάζει ο Κόσμιν, όμως η περίπτωσή του αποδεικνύει πόσο βαθιά επίδραση άσκησε το ημερολόγιο των Σελευκιδών, διότι διαφορετικά ο τρόπος που βλέπει τα πράγματα ο Φιλόστρατος δεν θα είχε εμποτίσει τη συνείδηση των καλλιεργημένων Ελλήνων της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας: είχε επέλθει αυτή η μεγάλη τομή στο κλασικό ελληνικό παρελθόν στα τέλη του 4ου αι. π.Χ. Η ρητορική παράδοση συνεχίστηκε και μετά τον Σέλευκο, εφόσον καμιά τομή στη χρονολόγηση του παρελθόντος δεν ήταν φυσικά δυνατόν να ανακόψει τον ρου της ιστορίας. Ακόμη και το χάσμα, μέσα στο οποίο χάθηκαν οι ελληνιστικοί αιώνες, εξαφανίστηκε ενώπιον της κυριαρχίας της Ρώμης στις περιοχές από όπου είχε περάσει ο Μ. Αλέξανδρος. Ασφαλώς κάθε λαός έχει το δικό του ημερολόγιο, για να ξεχωρίζει το παρελθόν από το παρόν, όμως οι διακρίσεις αυτές δεν διαρκούν για πολύ. Στην αρχαία Ιουδαία η εισβολή του Αντιόχου του Δ΄ τον 2ο π.Χ. αι. προκάλεσε τη δραματική σύγκρουση με τους Μακκαβαίους, που σήμανε την αρχή του τέλους της δυναστείας των Σελευκιδών τον επόμενο αιώνα. Συχνά στον χώρο της αρχαίας ιστορίας νέες ανακαλύψεις επιβάλλουν αλλαγή του τρόπου σκέψης· ακόμη κι οι τόσο λεπτές παρατηρήσεις του Κόσμιν αφήνουν σαφώς περιθώρια για νέο υλικό και στοχασμό περαιτέρω. Αξίζει εδώ να αναφέρουμε τις ανακαλύψεις δύο μωσαϊκών, το ένα ανακαλύφθηκε στη Απάμεια της Συρίας, και το άλλο στο Χουκόκ της νότιας Γαλιλαίας. Και τα δυο αναπαριστούν με πολύ ζωντανό τρόπο, ύστερα από πολλούς αιώνες, τον κόσμο που είχε δημιουργήσει ο Σέλευκος τον 3ο αι. π.Χ.[2] Η κληρονομιά των Σελευκιδών εξακολουθούσε να είναι σημαντική στη Συρία και την Παλαιστίνη, παρ’ όλο που η ερμηνεία των αναπαραστάσεων αυτών είναι ακόμη υπό συζήτηση. Το ένα μωσαϊκό βρέθηκε σε μια παράνομη ανασκαφή στην Απάμεια, φωτογραφήθηκε και μετά μεταφέρθηκε κρυφά αλλού, για να πουληθεί. Δεν ξέρουμε πού βρίσκεται τώρα. Αναπαριστά την ίδρυση της Απάμειας από τον Σέλευκο στη θέση της Πέλλας, μιας μακεδονικής στρατιωτικής εγκατάστασης, η οποία επίσης παριστάνεται στο μωσαϊκό. Ο Σέλευκος παριστάνεται σε περίοπτη θέση μαζί με άλλους Μακεδόνες στρατηγούς και τη σύζυγό του Απάμη, της οποίας το όνομα δόθηκε στην πόλη. Το άλλο μωσαϊκό, που χρονολογείται περίπου στην ίδια περίοδο, αποκαλύφθηκε σε μια νόμιμη ανασκαφή στο Χουκόκ σε μια συναγωγή, η οποία είναι διακοσμημένη με σκηνές από τη Βίβλο: την κιβωτό του Νώε, τον Σαμψών στη Γάζα, τον Ιωνά με το κήτος, τον πύργο της Βαβέλ και τους στρατιώτες του Φαραώ που πνίγονται στην Ερυθρά Θάλασσα. Όμως το πιο εντυπωσιακό μωσαϊκό περιλαμβάνει τρεις εικόνες οριζόντιες. Η υψηλότερη παριστάνει έναν βασιλιά με τον στρατό του και πολεμικούς ελέφαντες απέναντι από κάποιους ανθρώπους με γυμνά σπαθιά. Ανάμεσα στο βασιλιά και τους ξιφοφόρους άνδρες βρίσκεται ένας ηλικιωμένος άνδρας, ο οποίος θα είχε οπωσδήποτε μεγάλο κύρος, και δείχνει με το ένα χέρι του ψηλά, προφανώς προς τον ουρανό. Η μεσαία παράσταση δείχνει το ίδιο πρόσωπο καθισμένο σε μια στοά ανάμεσα σε άλλους οκτώ άνδρες, οι οποίοι είναι τοποθετημένοι ένθεν και ένθεν. Πάνω από τον καθένα υπάρχει ένας λύχνος. Η χαμηλότερη αναπαράσταση μας δείχνει το τέλος μιας μάχης με έναν σκοτωμένο ελέφαντα. Η πιο πιθανή ερμηνεία των σκηνών αυτών είναι ότι παριστάνουν την αντίσταση των Μακκαβαίων στην βάρβαρη επίθεση του Αντιόχου Δ΄ στα μέσα του 2ου αι. π.Χ. Όπως και το μωσαϊκό της Απαμείας, έτσι κι αυτό του Χουκόκ είναι μια αναπαράσταση στην ύστερη αρχαιότητα ιστορικών γεγονότων της εποχής των Σελευκιδών. Αυτό αποδεικνύεται από την παρουσία των ελεφάντων, που έπαιζαν τόσο μεγάλο ρόλο στον στρατό των Σελευκιδών. Το πρόβλημα είναι ότι όλες οι άλλες αναπαραστάσεις στο Χουκόκ είναι βιβλικές. Η σύγχρονη επιστημονική συζήτηση γι’ αυτές τις νέες εικόνες δεν έχει ακόμη καταλήξει σε συμπεράσματα· πάνω απ’ όλα αποδεικνύουν τη μεγάλη εμβέλεια των Σελευκιδών στην ύστερη αρχαιότητα. Η ίδρυση της Απάμειας δεν παρουσιάζει πρόβλημα. Όμως δεν είναι απόλυτα σαφές γιατί στο μωσαϊκό του Χουκόκ υπάρχει αναπαράσταση της εποχής των Μακκαβαίων, τη στιγμή που όλες οι άλλες παραστάσεις ανήκουν στο βιβλικό παρελθόν. Κατά την άποψή μου η Τζανίν Μπάλτι έδωσε την πιο πειστική ερμηνεία, έστω κι αν δεν έτυχε απόλυτης αποδοχής[3]. Με βάση τους εννέα λύχνους πάνω από τα κεφάλια των προσώπων υποθέτει ότι γίνεται νύξη στην εορτή της Χανουκά, της επανάκτησης του δεύτερου ναού του Σολομώντος το 164 π.Χ., δηλαδή στην κάθαρση του ναού μετά τη βεβήλωσή του από τον Αντίοχο Δ΄. Θεωρεί ότι υπονοούν το θαύμα των λύχνων που έμειναν αναμμένοι με ελάχιστο λάδι για οχτώ μέρες. Αυτή η ερμηνεία δίνει το κατάλληλο ιουδαϊκό πλαίσιο της αναπαράστασης αυτής, οπότε ο ηλικιωμένος άνδρας πρέπει να ταυτιστεί με τον Ιουδαίο αρχιερέα. Έτσι εξηγείται και η παρουσία του μωσαϊκού σε μια συναγωγή, έστω κι αν, εφόσον το δούμε στενά, το επεισόδιο δεν ανήκει στη βιβλική ιστορία. Η ανάμνηση των Σελευκιδών γίνεται εντυπωσιακότερη σε μερικά θραύσματα επιγραφών που δείχνουν ότι το ημερολόγιο του Σελεύκου ήταν ακόμη εν χρήσει στα τέλη του 4ου αι. μ.Χ. Τον 19ο αιώνα είχε ανακαλυφθεί και δημοσιευθεί μια επιγραφή στο δυτικό άκρο του οροπεδίου της Λέιγια στη νότια Συρία, η οποία χρονολογείται το 689 σύμφωνα με ένα ημερολόγιο, το οποίο το κείμενο ονομάζει «της Δαμασκού». Κανονικά η περιοχή αυτή χρησιμοποιούσε το ημερολόγιο της ρωμαϊκής επαρχίας της Αραβίας, όμως τότε η χρονολόγηση της επιγραφής θα ήταν πολύ πιο όψιμη, πράγμα που δεν ταιριάζει με τα ιστορικά δεδομένα. Οι νεώτεροι εκδότες της επιγραφής σωστά επομένως υπέθεσαν ότι το δαμασκηνό ημερολόγιο ταυτίζεται με το ημερολόγιο των Σελευκιδών, απλά άλλαξε όνομα. Ο Σέλευκος συνδύασε το ημερολόγιο της Μακεδονίας, των στρατιωτών του δηλαδή, με το βαβυλωνιακό ημερολόγιο, δηλαδή το ημερολόγιο της περιοχής που κατέκτησε. Το μακεδονικό ημερολόγιο ξεκινούσε το φθινόπωρο, όμως ο Σέλευκος, γνωρίζοντας ότι ο χρόνος των Βαβυλωνίων ξεκινούσε την άνοιξη, συνδύασε τα δύο ημερολόγια, οπότε υπήρχαν δύο παράλληλες χρονολογήσεις: τον χειμώνα το μακεδονικό ημερολόγιο ήταν ένα χρόνο μπροστά από το βαβυλωνιακό, όμως το καλοκαίρι τα δύο ημερολόγια συνέπιπταν, οπότε ο Σέλευκος νομιμοποιούνταν και ενώπιον των στρατιωτών του και ενώπιον των Βαβυλωνίων. Αυτός ο υπολογισμός υπόκειται στη βάση του ορισμού του έτους 312/311 π.Χ. ως αρχής: το 312 είναι το μακεδονικό έτος, το 311 το βαβυλωνιακό. Οι Δαμασκηνοί ξεκινούσαν το έτος τους την άνοιξη, όπως οι αρχαίοι Βαβυλώνιοι, όχι όπως οι Μακεδόνες Σελευκίδες. Όλοι συμφωνούν σήμερα ότι η επιγραφή της Λέιγια βασίζεται στο ημερολόγιο των Σελευκιδών, με αφετηρία όμως του έτους την άνοιξη. Συνεπώς έχουμε μια επιβίωση του ημερολογίου των Σελευκιδών ακόμη και το 377 μ.Χ., χρονολογία τόσο όψιμη που κι ο ίδιος ο Σέλευκος δεν θα μπορούσε να την φανταστεί. Ο διπλός υπολογισμός του χρόνου, που επέτρεπε στο ίδιο έτος να ξεκινά και το φθινόπωρο και την άνοιξη, ήταν μακροβιότερος από οποιονδήποτε άλλον υπολογισμό του χρόνου στη Μέση Ανατολή. Δεν ήταν μικρό το επίτευγμά του. Χωρίς τη σχολαστική μελέτη από τον Πωλ Κόσμιν της επιτυχίας αυτής του Σελεύκου που δημιούργησε ένα ημερολόγιο χωρίς τέρμα, δεν θα μπορούσαμε ποτέ να καταλάβουμε την επιβίωση των ιχνών του στην ύστερη αρχαιότητα. Πολλά ημερολόγια εμφανίστηκαν στην αρχαιότητα μετά τον Σέλευκο, κανένα όμως δεν είχε τη δική του σταθερότητα. Δίκαια χαρακτηρίστηκε επομένως ο πιο επιτυχημένος από τους Διαδόχους. Μόνο η Κλεοπάτρα, η τελευταία απόγονος του άλλου Διαδόχου, του Πτολεμαίου Α΄, μπόρεσε να τον ξεπεράσει στη φήμη. Ο Σέλευκος όμως πέτυχε τη φήμη του, συνδυάζοντας στρατηγική ικανότητα και διοικητική δημιουργικότητα. Οι σφηνοειδείς επιγραφές που μελέτησε ο Κόσμιν με βαθιά γνώση δείχνουν ότι κι οι ίδιοι οι Βαβυλώνιοι αποδέχθηκαν τη μεταρρύθμιση του Σελεύκου, ενόσω ό ίδιος ήταν ακόμη στη ζωή. Το βιβλίο του είναι μια θαυμάσια συμβολή στη διερεύνηση ενός προβλήματος, τόσο σημαντικού, αλλά παραμελημένου μέχρι τώρα, του υπολογισμού του χρόνου στον μεσογειακό κόσμο. © NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2020 — Μετάφραση: Ιωάννης Πολέμης [1] Alan E. Samuel, Greek and Roman Chronology: Calendars and Years in Classical Antiquity [Η ελληνική και ρωμαϊκή χρονολόγηση: ημερολόγια και έτη στην κλασική αρχαιότητα], Beck, Μόναχο 1972, σ. 246. [2] Για το μωσαϊκό της Απαμείας, βλ. M.T. Olszewski και H. Saad στο https://bit.ly/36IFNGY, 12 Σεπτεμβρίου 2017. Για το μωσαϊκό του Χουκόκ, βλ. Jodi Magness, Karen Britt, Ra‘anan Boustan, et al., “The Huqoq Exavation Project: 2014-2017 Interim Report”, Bulletin of the American Schools of Oriental Research 380 (2018). [3] Janine Balty, “La ‘mosaïque à l’éléphant’ de Huqoq: un document très convoité et d’interprétation controversée” (“Το ‘μωσαϊκό με τον ελέφαντα’ του Χουκόκ: ένα μνημείο σημαντικό αλλά αμφισβητούμενης ερμηνείας”), Journal of Roman Archaeology 31, 2 (2018).

Σύνδεση