Ροΐδης, Μπωντλαίρ και Πόε

Στα 1873 ο Ροΐδης κλήθηκε από τον Φιλολογικό Σύλλογο «Παρνασσός», του οποίου την προηγούμενη χρονιά είχε γίνει μέλος (στις 4 Νοεμβρίου 1872),[1] να δώσει την πρώτη ομιλία του στο πλαίσιο των τακτικών συναντήσεων του συλλόγου. Η ομιλία, με θέμα τα στίγματα του Χριστού που εμφανίζονται στο σώμα κάποιων καθολικών πιστών, πραγματοποιήθηκε όντως τον Ιούνιο της χρονιάς αυτής και δημοσιεύτηκε με τον τίτλο «Διατριβή περί στιγμάτων» σε δύο συνέχειες στην εφ. Αιών.[2] Ωστόσο, στον μακροσκελή πρόλογο της ομιλίας του ο Ροΐδης σημειώνει πως για αρκετό χρονικό διάστημα προσπάθησε να αποφύγει αυτή την υποχρέωση, επειδή έκρινε πως στο ελληνικό πνευματικό κλίμα είναι αδύνατο να συντάξει κανείς μια πρωτότυπη ή ενδιαφέρουσα διατριβή. Στη συνέχεια, εξειδικεύοντας αναφέρει τις δυσκολίες και τις αμφιβολίες που αντιμετώπισε ο ίδιος όταν του ανατέθηκε η εντολή και αξίζει να παραθέσουμε το συγκεκριμένο απόσπασμα: Πρό τινων ἐτῶν, γνώριμός μου τίς, ἑτοιμαζόμενος νὰ μεταβῇ εἰς Αἴγυπτον πρὸς ἄγραν χρημάτων, ἔλεγεν εἰς τοὺς ἀποχαιρετῶντας μετ’ ἀπαραμίλλου σοβαρότητος «Ἀναχωρῶ εἰς Ἀλεξάνδρειαν· τί μὲ συμβουλεύετε νὰ κάμω ἐκεῖ, τὸν ἰατρόν, τὸν δικηγόρον ἢ τὸν μεσίτην;» Ἡ τοιαύτη ἐρώτησις ἤγειρε γενικὸν γέλωτα μεταξὺ τῶν παρεστώτων. Ἀλλ’ εἰς πολὺ γελοιωδεστέραν θέσιν εὑρίσκεται, νομίζω, ὁ μηδὲν εἰδικῶς ἐπιστάμενος καὶ ἐπιχειρῶν νὰ συναρμολογήσῃ διατριβήν· καθότι ὁ τυχοδιώκτης τοὐλάχιστον ἐκεῖνος μεταξὺ τριῶν μόνον ἐπιτηδευμάτων ἐταλαντεύετο, ἐνῷ ὁ ἐκ τοῦ προχείρου διατριβογράφος ἔχει νὰ ἐκλέξῃ μεταξὺ πάντων τῶν καρπῶν τοῦ δέντρου τῆς γνώσεως, ὧν ὁ ἀριθμὸς ηὔξησεν εἰς μυριάδας. Πρόχειρον τούτου παράδειγμα ἔστωσαν οἱ τίτλοι, οὓς κατὰ σειρὰν ἐπέγραψα ἐπὶ κεφαλῆς τῆς ἐπιβληθείσης μοι διατριβῆς: «Περὶ ἀνθρωποθυσιῶν παρ’ Ἑβραίοις», «Ἡ ἀπειλοῦσα ἡμᾶς χρηματικὴ κρίσις», «Τὸ ὄνειρον τοῦ Σκιπίωνος παρὰ Κικέρωνι», «Περὶ μεταγγίσεως τοῦ αἵματος», «Περὶ προικὸς παρὰ τοῖς βαρβάροις τοῦ μεσαιῶνος», «Περὶ ὑδροκεφάλων», «Περὶ τῆς ρωμαντικῆς φιλολογίας τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων», «Περὶ ὑπνοβατῶν», «Περὶ τῶν Καβείρων τῆς Σαμοθράκης», «Περὶ τῆς εἰς τὴν μετάφρασιν τοῦ Δάντου ἐπικρίσεως τοῦ κ. Ἀφεντούλη», ἵνα παραλείψω τὰ λοιπά. Περὶ πάντων τούτων εὔκολον εἶναι, κύριοι, τῇ βοηθείᾳ τῆς μνήμης καί τινων βιβλίων, νὰ συρράψῃ τις κομβολόγιον λογοκλοπιῶν καὶ κοινῶν τόπων. Ἀλλὰ μετά τινας στιγμὰς τοιαύτης ἐργασίας κατελαμβανόμην ὑπὸ τοσαύτης ταπεινώσεως καὶ πρὸς τὸ ἄχαρι ἔργον ἀποστροφῆς, ὥστε μετά τινας ματαίας ἀποπείρας, ἀπελπισθεὶς νὰ ὑπερνικήσω τηλικαύτην ἀηδίαν, ἀπελάκτισα τοὺς Ἑβραίους, τοὺς ὑδροκεφάλους, τοὺς Καβείρους, τὸν Κικέρωνα καὶ τὸν κύριον Ἀφεντούλην, καὶ ἀπῆλθον δρομαῖος εἰς Σικελίαν, οὐχὶ πρὸς ἀναζήτησιν πρωτοτύπου τινὸς θέματος διατριβῆς, ἀλλὰ πρὸς ἀναβολὴν τῆς ὑποχρεώσεως τοῦ νὰ παρουσιασθῶ ἐνώπιον ὑμῶν μετημφιεσμένος εἰς κολοιόν. (Β΄, 209-210). Το αυτοαναφορικό αυτό απόσπασμα έχει ενδιαφέρον όχι τόσο γιατί ο Ροΐδης μιλάει για τον τρόπο γραφής του, αυτό το έχει κάνει ξανά και με άλλες ευκαιρίες, όσο γιατί εμφανίζεται γεμάτος κούραση και αποστροφή για τον συγκεκριμένο τρόπο γραφής που βασίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην επιλογή και σύνθεση δάνειας σοφίας. Όπως φαίνεται από τους πιθανούς τίτλους που αναφέρει, το αυτοσχόλιό του αφορά τις διατριβές με παρόμοια θεματολογία που παρήγαγε μετά την Πάπισσα Ιωάννα. Πράγματι οι διατριβές αυτές, όπως και πολλά από τα επόμενα κείμενά του είναι προφανές ότι βασίζονται σε αρκετή δάνεια σοφία και η έρευνα σε κάποιες περιπτώσεις το έχει επιβεβαιώσει· π.χ. η μελέτη «Αι μάγισσαι του Μεσαιώνος» (1867) βασίζεται στο δοκίμιο του Jules Michelet La Sorcière (1862), «Οι Καϊνίται» (1868) στο λήμμα «Cainites» του Dictionnaire historique et critique του Pierre Bayle, ενώ «Οι Ρωμαίοι δούλοι και ο Χριστιανισμός» (1871) στο εκλαϊκευτικό ιστορικό έργο των Éd. Fournier και Fr. Michel, Histoire des hôtelleries, cabarets, hôtels garnis, restaurants et cafés (1851).[3] Σπανιότερα ο ίδιος ο Ροΐδης μάς αποκαλύπτει τις πηγές του, όπως στο κείμενό του «Η εορτή του όνου κατά τον Μεσαιώνα» (1868). Σήμερα πλέον ο ροϊδικός αυτός τρόπος γραφής δεν αντιμετωπίζεται με προκατάληψη, όπως στην εποχή του Ροΐδη. Αντιθέτως, με αφορμή κυρίως την Πάπισσα Ιωάννα, αρκετοί μελετητές έχουν αναδείξει τον πολυεπίπεδο χαρακτήρα της ροϊδικής γραφής, την ικανότητά της να ενσωματώνει ξένα κείμενα, καθώς και τα διακειμενικά δίκτυα και παίγνιά της. Πρόσφατα ο Δημήτρης Δημηρούλης χαρακτήρισε προσφυώς τον Ροΐδη ως «συγγραφέα/αναγνώστη» και «συγγραφέα της βιβλιοθήκης», που είναι δύσκολο να τον κατανοήσουμε έξω από αυτή.[4] Είναι, επίσης, σίγουρο ότι τόσο ο πρόλογος της «Διατριβής περί στιγμάτων» όσο και η αυτοαναφορική παράγραφος έχουν αρκετά παιγνιώδη χαρακτήρα και πως ο Ροΐδης γνωρίζει ασφαλώς ότι τα κείμενά του δεν εντάσσονται στην κατηγορία των συνήθων διατριβών που γεμίζουν τις εφημερίδες, τα περιοδικά και τους ογκώδεις τόμους των ημερολογίων της εποχής· έστω κι αν δεν ανήκουν στο πρώτο είδος, των πρωτότυπων διατριβών που συνεισφέρουν κάτι νέο στην επιστήμη, αποτελούν ωστόσο έξοχα δείγματα του δεύτερου είδους, των διατριβών που κινούν το ενδιαφέρον του αναγνώστη με την πρωτοτυπία και την δεξιοτεχνία του ύφους τους, «διὰ πυροτεχνίας τινὸς εἰκόνων, χρωμάτων καὶ σπινθήρων», προσφέροντας αναγνωστική απόλαυση ανάλογη με αυτή που προσφέρουν οι «λαρυγγισμοὶ ἀοιδοῦ ἢ τὰ πηδήματα χορευτρίας» (Β΄, 207). Ωστόσο, παρά τον παιγνιώδη χαρακτήρα του, πιστεύω πως στο αυτοαναφορικό σχόλιο υπάρχει και αρκετός γνήσιος προβληματισμός. Ο Ροΐδης φαίνεται να πέρασε αυτή την εποχή κάποιου είδους συγγραφική κρίση και να αισθάνθηκε ότι δεν μπορεί πλέον να συνεχίσει να παράγει κείμενα με τον τρόπο που το έκανε ως εκείνη τη στιγμή· μπορούμε μάλιστα να πούμε ότι η «Διατριβή περί στιγμάτων» αποτελεί το πρώτο έμπρακτο δείγμα της απόπειράς του να κινηθεί προς μια νέα κατεύθυνση. Αυτή την απόπειρα του Ροΐδη να ανανεώσει τη γραφή του, αξιοποιώντας, όπως θα δούμε στη συνέχεια, και στοιχεία από το έργο του Μπωντλαίρ και του Πόε, μπορούμε να την εντοπίσουμε και σε άλλα έργα του αυτής της εποχής, που συγκροτούν μια ομάδα τεσσάρων συνολικά κειμένων: «Διατριβή περί στιγμάτων» (Ιούνιος 1873), «Αιτναίαι αναμνήσεις» (Δεκέμβριος 1873),[5] «Ορέστης και Πυλάδης» (1874), «Η αμφίβολος ζωή» (1877). Κατά καιρούς η έρευνα έχει επισημάνει συγγένειες ανάμεσα σε επιμέρους κείμενα αυτής της τετράδας (άλλωστε η σχέση των δύο πρώτων είναι εξαρχής προφανής, αφού αναφέρονται στο ίδιο ταξίδι στη Σικελία),[6] νομίζω ωστόσο ότι μοιράζονται μεταξύ τους αρκετά βασικά χαρακτηριστικά που μας επιτρέπουν να τα δούμε ως ομάδα που μπορεί να διακριθεί από τα υπόλοιπα ροϊδικά κείμενα αυτής της εποχής. Συγκεκριμένα: (α) Και στα τέσσερα κείμενα υπάρχει μια μικρότερης ή μεγαλύτερης έκτασης πρωτοπρόσωπη αφήγηση, στην οποία ο αφηγητής εκθέτει μια αλλόκοτη εμπειρία του: το θέαμα της αιμορραγίας των στιγμάτων μιας καθολικής πιστής, («Διατριβή περί στιγμάτων»), την εντύπωσή του από το θέαμα της έρημης Κατάνης και του ηφαιστείου της Αίτνας, αλλά και από την ανάγνωση της ποίησης του Μπωντλαίρ («Αιτναίαι Αναμνήσεις»), την εμπειρία του από την χρήση χασίς («Ορέστης και Πυλάδης») και την επίσκεψή του σε ένα άσυλο όπου φυλάγονται για μερικές μέρες οι νεκροί, για να αποφευχθεί η ταφή τους σε κατάσταση νεκροφάνειας («Η αμφίβολος ζωή»).[7] Στο πρώτο από τα τέσσερα αυτά κείμενα ο Ροΐδης αναφέρει ότι τα στίγματα ανήκουν στην κατηγορία των αριστοτελικών «θαυμασίων ακουσμάτων», στην οποία ανήκουν ασφαλώς και πολλά άλλα θέματα της ροϊδικής παραδοξογραφίας αυτών των χρόνων, όπως τα ταξίδια στη σελήνη, οι Καϊνίτες, οι μάγισσες, οι βρικόλακες, οι μεσαιωνικές τελετουργίες, κ.ά. Η διαφορά όμως των τεσσάρων παραπάνω κειμένων από την υπόλοιπη ροϊδική παραδοξογραφία είναι ότι ο συντάκτης τους δεν αρκείται στις πληροφορίες που έχουν θησαυριστεί στα βιβλία σχετικά με το παράδοξο άκουσμα, αλλά παραθέτει και την αφήγηση της σχετικής εμπειρίας του, κάνοντας έτσι την επίδραση του παράδοξου στη φαντασία του αναγνώστη ακόμη πιο δραστική. Ο Ροΐδης ενδέχεται, όπως λέει, να μην πήγε στη Σικελία για να βρει θέμα για τη διατριβή του, ωστόσο το ταξίδι του εκεί του πρόσφερε τα μέσα για να ξεπεράσει τη συγγραφική αμηχανία του και να γράψει τελικά τη διατριβή που του είχε ζητηθεί. (β) Ένα άλλο κοινό χαρακτηριστικό των τεσσάρων συγκεκριμένων κειμένων είναι ότι οι αφηγήσεις τους εντοπίζονται στο εξωτερικό: στη Σικελία («Διατριβή περί στιγμάτων», «Αιτναίαι Αναμνήσεις»), στην Αίγυπτο («Ορέστης και Πυλάδης») και στη Γερμανία («Η αμφίβολος ζωή»). Έτσι η πρωτοπρόσωπη αφήγηση παίρνει τη μορφή ανάμνησης από ένα πρόσφατο παρελθόν στην περίπτωση του ταξιδιού στη Σικελία κι από ένα λίγο πιο μακρινό στην περίπτωση της διαμονής του Ροΐδη στην Αίγυπτο στα μέσα της δεκαετίας του 1860 και της διαμονής του στη Γερμανία κατά τα φοιτητικά του χρόνια στα μέσα της δεκαετίας του 1850. Το αλλόκοτο και το παράδοξο, καθώς κινούνται έξω από τον κύκλο των καθημερινών και συνηθισμένων εμπειριών, χρειάζονται συνήθως κάποια απόσταση για να έχουν αληθοφάνεια. Στις προηγούμενες μελέτες του ο Ροΐδης προτιμούσε κυρίως τη χρονική απόσταση, επιλέγοντας θέματα που εντοπίζονταν χρονικά στην εποχή του Μεσαίωνα ή στα πρώιμα χρόνια του χριστιανισμού. Στα τέσσερα κείμενα όμως που μας απασχολούν η απόσταση μετατοπίζεται στο επίπεδο του τόπου, το παράδοξο τοποθετείται σε ένα άλλο πολιτισμικό περιβάλλον. (γ) Επίσης, τα συγκεκριμένα κείμενα συμπίπτουν στο ενδιαφέρον τους για ιατρικά θέματα: τα στίγματα («Διατριβή περί στιγμάτων»), οι παραισθήσεις των χρηστών ναρκωτικών ουσιών («Αιτναίαι αναμνήσεις», «Ορέστης και Πυλάδης»), η νεκροφάνεια («Η αμφίβολος ζωή»). Είναι γνωστό ότι ο Ροΐδης είχε τα χρόνια αυτά έντονο ενδιαφέρον για ιατρικά ζητήματα, κυρίως νευρολογικού χαρακτήρα.[8] Ο ίδιος σε επιστολή του προς τον Αρ. Βαλαωρίτη με ημερομηνία 26 Δεκεμβρίου 1877 σημειώνει, με αφορμή το βιβλίο του Eugène Bouchut για τη νευροπάθεια (De l’état nerveux aigu et chronique ou nervosisme, 1860), το οποίο χαρακτηρίζει «un roman médical», πως στα πίσω ράφια της βιβλιοθήκης του έχει ολόκληρη συλλογή από ιατρικά βιβλία, τα οποία συνέλεγε προ οκταετίας, όταν ανησυχούσε ότι πάσχει από κάποια ασθένεια του νωτιαίου μυελού (Ε΄, 387).[9] Γνωρίζουμε επίσης τώρα από το γαλλικό ημερολόγιό του των ετών 1867-1869 που βρέθηκε πρόσφατα,[10] ότι έκανε χρήση οπίου, όταν πίστευε ότι περνούσε κάποια κρίση νευροπάθειας. Η πραγμάτευση ιατρικών θεμάτων στα κείμενα αυτά κάνει συχνά αναγκαία την προσφυγή στη βιβλιακή σοφία και πράγματι αυτή κάνει την εμφάνισή της κυρίως στη «Διατριβή περί στιγμάτων» και στην «Αμφίβολον ζωήν». Για τα στίγματα ο Ροΐδης αντλεί από το έργο του Alfred Maury, La magie et l’astrologie dans l’antiquité et au moyen age ou étude sur les superstitions païennes qui se sont perpétuées jusqu’à nos jours (31868), κυρίως από τις σελίδες 357-422 του τρίτου κεφαλαίου, όπου αναφέρονται οι θεωρίες των φυσιολόγων που ο ίδιος μνημονεύει στη διατριβή του (Β΄, 217). Για το φαινόμενο της νεκροφάνειας αντλεί από το βιβλίο του J. Rambosson, Les lois de la vie et l’art de prolonger ses jours (1871) και ειδικότερα από το όγδοο μέρος του που τιτλοφορείται «Des inhumations précipitées et des moyens de les prévenir».[11] Επίσης, για τις παραισθήσεις από τη χρήση ναρκωτικών ουσιών θα πρέπει να είχε συμβουλευτεί το βιβλίο του A. Brièrre de Boismont, Des hallucinations ou histoire raisonnée des apparitions, des visions, des songes, de l’extase, des rêves, du magnétisme et du somnabulisme (31862). Από το τμήμα του συγκεκριμένου έργου που πραγματεύεται τις παραισθήσεις από τη χρήση χασίς (σσ. 191-204) θα πρέπει να άντλησε ο Ροΐδης την αναφορά του στην πραγματεία του «τουρονησίου Μορώ» (Γ΄, 217), ενώ στο ίδιο έργο παρατίθενται και καταγραφές παραισθήσεων χασισοποτών, η πιο εκτεταμένη από τις οποίες είναι δανεισμένη ακριβώς από το έργο του Moreau.[12] (δ) Τέλος, τα τρία τουλάχιστον από τα κείμενα που μας απασχολούν συνομιλούν με κάποιο τρόπο με το έργο του Μπωντλαίρ ή του Πόε. Στις «Αιτναίες αναμνήσεις» ο Μπωντλαίρ αναφέρεται ονομαστικά και παραφράζεται το ποίημά του «Παρισινό όνειρο» («Rêve parisien») για να υποβληθεί η εντύπωση που προκάλεσε στον Ροΐδη η έρημη Κατάνη, όταν έφτασε σε αυτή το μεσημέρι μιας φλογερής Κυριακής του Μαΐου (Β΄, 81-82). Το θέμα των παραισθήσεων από τη χρήση οπίου ή χασίς που αναφέρεται στις «Αιτναίες αναμνήσεις» και κυριαρχεί στο «Ορέστης και Πυλάδης» έχει συσχετισθεί με το ποιητικό έργο και τους Τεχνητούς παραδείσους (Les Paradis artificiels) του Μπωντλαίρ.[13] Τέλος, «Η αμφίβολος ζωή» συνομιλεί με το έργο του Πόε, στο οποίο το θέμα της νεκροφάνειας έχει σημαντική θέση, ενώ έχει συσχετιστεί ειδικότερα με το διήγημά του «The Premature Burial», το οποίο όμως δεν μπορούμε να ξέρουμε με σιγουριά αν το γνώριζε ο Ροΐδης, γιατί δεν περιλαμβάνεται στις μεταφράσεις διηγημάτων του Πόε από τον Μπωντλαίρ.[14] Σε κάθε περίπτωση όμως η παραλληλία των δύο κειμένων είναι αναμφισβήτητη. Ο Ροΐδης παρουσιάζοντας το έργο του Μπωντλαίρ και του Πόε επιμένει ιδιαίτερα στην επήρεια που έχουν τα κείμενά τους στα νεύρα των αναγνωστών. Ο ίδιος και ο ποιητής Δημ. Παπαρρηγόπουλος, μετά την ανάγνωση των ποιημάτων του Μπωντλαίρ, είναι «κάτωχροι καὶ νευροπαθεῖς ὡς νεομύητοι εἰς τὰ μυστήρια τῆς θεουργίας, ποτισθέντες δι’ εὐθαλείας καὶ ὑοσκυάμου» (Β΄, 81), ενώ για τον Πόε σημειώνει πως το διήγημά του «Το πάθημα του κ. Βαλδεμάρου» «πολλῶν ἐγένετο πρόξενον νευρικῶν παθημάτων» (Β΄, 235). Φαίνεται λοιπόν ότι ο Ροΐδης, που είχε ήδη μια μακρά θητεία σε μια αλλόκοτη θεματολογία ιστορικού κυρίως χαρακτήρα, ανακαλύπτει στο έργο του Μπωντλαίρ και του Πόε ένα άλλου τύπου αλλόκοτο και παράδοξο, τα φυσικά ή παραφυσικά φαινόμενα που δεν είναι εύκολο να τα ερμηνεύσει και να τα χειριστεί η επιστήμη: παραισθήσεις, χρήση ναρκωτικών ουσιών, νεκροφάνεια, μεσμερισμός, κ.ά. Αυτά τα φαινόμενα, ακριβώς λόγω του αινιγματικού χαρακτήρα τους, έχουν τη δυνατότητα να προκαλέσουν εντονότερη ανησυχία στον αναγνώστη και να τον επηρεάσουν βαθύτερα.[15] Από τα παραπάνω γίνεται, νομίζω, σαφές με ποιον τρόπο ο Ροΐδης κατάφερε να ξεπεράσει τη συγγραφική αμηχανία που αισθανόταν στις αρχές του 1873 και να ανανεώσει τη γραφή του, παράγοντας μια σειρά τεσσάρων κειμένων που διαφέρουν αισθητά από την ως τότε παραγωγή του. Η ανακάλυψη χάρη στο έργο του Μπωντλαίρ και του Πόε μιας άλλου τύπου αλλόκοτης θεματολογίας που αφορά αινιγματικά ιατρικά ζητήματα, όπως τα στίγματα, οι παραισθήσεις των οπιοφάγων και των χασισοποτών και η νεκροφάνεια, σε συνδυασμό με την υιοθέτηση, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, της πρωτοπρόσωπης αφήγησης, του έδωσαν τη δυνατότητα να δοκιμάσει για ένα διάστημα έναν διαφορετικό τρόπο γραφής, που ασφαλώς πίστευε ότι μπορεί να προκαλέσει εντονότερο ξάφνιασμα στον αναγνώστη και ανησυχία. Φυσικά, τα νέα αυτά στοιχεία συνδυάζονται με τις γνώριμες παιγνιώδεις τεχνικές του ροϊδικού ύφους, ενώ δεν λείπουν ούτε η δάνεια σοφία, το διακειμενικό παιχνίδι και η οικειοποίηση ξένων κειμένων, πρακτικές που δεν περιορίζονται μόνο στις ιατρικού χαρακτήρα πληροφορίες για τις οποίες έγινε λόγος παραπάνω. Είναι ενδεικτικό από αυτή την άποψη ότι ο Ροΐδης αποφεύγει να περιγράψει άμεσα την εντύπωση που του προκάλεσε το παράδοξο θέαμα της Κατάνης και προτιμά να την υποβάλει στον αναγνώστη μέσω της παράφρασης ενός μπωντλαιρικού ποιήματος, την οποία έχει δανειστεί και μεταφράσει από τον πρόλογο του Γκωτιέ στα άπαντα του Μπωντλαίρ. Παρόμοια, στο έργο του «Ορέστης και Πυλάδης» η μυθολογική παραίσθηση που βιώνει και καταγράφει ο αφηγητής έχει αντληθεί από το έργο του Συρανό ντε Μπερζεράκ Histoire comique des états et empires du soleil (1662).[16] Έχει ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι ο κύκλος αυτός των τεσσάρων κειμένων, που ανοίγει με την παρουσίαση του Μπωντλαίρ στο ελληνικό κοινό στα 1873, κλείνει τελικά στα 1877 με τη δημοσίευση της πρώτης μετάφρασης του Ροΐδη από το έργο του Πόε («Το πάθημα του κ. Βαλδεμάρου»).[17] Πράγματι, μετά το 1877 ο Ροΐδης δεν θα γράψει άλλα κείμενα που θεματικά να κινούνται κοντά στο έργο του Μπωντλαίρ ή του Πόε και προτιμά πλέον να μεταφράζει διηγήματα του δεύτερου. Παράλληλα όμως κατά τη δεκαετία του 1880 παρατηρείται και μια γενικότερη μείωση της λογοτεχνικής παραγωγής του Ροΐδη, ενώ και η ποιότητα των λογοτεχνικών έργων του αυτής της δεκαετίας δεν κινείται στο επίπεδο της λογοτεχνικής παραγωγής του πριν το 1877 ή μετά το 1891, αν και την ίδια περίοδο παρήγαγε αρκετά αξιόλογα κριτικά έργα. Αυτή η μείωση της λογοτεχνικής παραγωγής του μπορεί να οφείλεται σε συγκυριακούς λόγους, όπως οι πολλές υποχρεώσεις που είχε αναλάβει στο μεταξύ ο Ροΐδης: από το 1878 με το Γεννηθήτω φως εμπλέκεται πλέον ενεργά στην πολιτική αντιπαράθεση και έχει πυκνή πολιτική αρθρογραφία στην τρικουπική Ώρα· από το 1880 αναλαμβάνει για μεγάλα διαστήματα τα καθήκοντα του εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης, ενώ από 1885 και μετά αυξάνεται έντονα το ενδιαφέρον του για το γλωσσικό ζήτημα. Δεν μπορούμε να αποκλείσουμε όμως και την πιθανότητα να βρέθηκε εκ νέου σε κάποιου είδους συγγραφική αμηχανία ανάλογη με εκείνη του 1873. Το βέβαιο πάντως είναι ότι τη δεκαετία του 1890 θα καταφέρει να ανανεώσει ξανά τη γραφή του και να παραγάγει αξιόλογα αφηγηματικά έργα, όπως τα συριανά διηγήματα. Οι όψιμες αυτές αφηγήσεις του και περιγραφές, άλλοτε παιγνιώδεις και άλλοτε δραματικές, εντοπισμένες στη Σύρο, την Αθήνα και κάποιες πόλεις του εξωτερικού όπως η Γένοβα, το Βερολίνο και το Κάιρο, προσφέρουν μια κοσμοπολίτικη ηθογραφία του αστικού χώρου. [1] Γεράσιμος Γ. Ζώρας, Οι λογοτέχνες της Παλαιάς και της Νέας Αθηναϊκής Σχολής στον Φ. Σ. Παρνασσός, Αθήνα, 1993, σ. 100. [2] «Διατριβή περί στιγμάτων», Αιών, φ. 2920, 11.6.1873 & φ. 2921, 14.6.1873 (= Εμμ. Ροΐδης, Άπαντα, τόμ. Β΄, φιλολ. επιμ. Άλκης Αγγέλου, Ερμής, Αθήνα 1978, σσ. 206-217. Στο εξής οι παραπομπές στα ροϊδικά Άπαντα θα γίνονται μόνο με τον αριθμό τόμου και σελίδας). Για την πρώτη δημοσίευση της «Διατριβής περί στιγμάτων», καθώς και των κειμένων «Ορέστης και Πυλάδης», «Τι είναι φιλοκαλία;» και «Χρυσηίς», που ήταν αχρονολόγητα στην έκδοση των Απάντων, βλ. Λάμπρος Βαρελάς, «Η πρώτη δημοσίευση του Εμμανουήλ Ροΐδη», The Athens Review of Books 93 (Μάρτιος 2018), 16. [3] Για τα τρία αυτά ροϊδικά κείμενα βλ. A. Zimbone, «Ροΐδης, Michelet και “Αι μάγισσαι του Μεσαιώνος”», Κ. Περιοδικό κριτικής λογοτεχνίας και τεχνών 17 (Δεκέμβριος 2008), 35-44· Ν. Μαυρέλος, «Η “μυθιστορηματοποίηση” του δοκιμιακού λόγου: Ροΐδης και P. Bayle», Μικροφιλολογικά 43 (Άνοιξη 2018), 11-17· Σ. Τσέλικας, «Ζητήματα ιστορίας σε τέσσερα κείμενα του Εμμανουήλ Ροΐδη», The Athens Review of Books, 103 (Φεβρουάριος 2019), 13-16. [4] Δ. Δημηρούλης, «Εμμανουήλ Ροΐδης: ο συγγραφέας/αναγνώστης», The Athens Review of Books, 88 (Οκτώβριος 2017), 18-20 και «Ο Αταίριαστος. Εγκώμιο για τον Εμμανουήλ Ροΐδη», The Athens Review of Books, 72 (Απρίλιος 2016), 29. [5] Οι «Αιτναίαι αναμνήσεις» έμειναν ημιτελείς, καθώς μετά τη δημοσίευση της πρώτης συνέχειάς τους στο περ. Παρθενών, σταμάτησε η κυκλοφορία του περιοδικού. [6] Βλ. Ν. Μαυρέλος, Το ψηλαφητό παλίμψηστο της ροϊδικής γραφής, Σοκόλης, Αθήνα, 2008, σ. 111 σημ. 37· σ. 120 σημ. 58· σ. 215 σημ. 117· Μ. Πασχάλης, «Ο Ροΐδης, ο Baudelaire και τα παραισθησιογόνα» στον τόμο: Το διήγημα στην ελληνική και στις ξένες λογοτεχνίες. Θεωρία-Γραφή-Πρόσληψη, (επιμ.) Ε. Πολίτου-Μαρμαρινού & Σ. Ντενίση, Gutenberg, Αθήνα 2009, σσ. 375- 388. [7] Πρωτοπρόσωπες αφηγήσεις εμφανίζονται και σε άλλες φάσεις της συγγραφικής πορείας του Ροΐδη, όπως στον πρόλογο «Τοις εντευξομένοις» της Πάπισσας Ιωάννας και σε αρκετά διηγήματά του της δεκαετίας του 1890. [8] Το ενδιαφέρον το Ροΐδη για ιατρικά θέματα εκδηλώνεται σποραδικά και σε προηγούμενα κείμενά του, π.χ. στο «Οι βρυκόλακες του Μεσαιώνος» (1868). [9] Για την ενασχόληση του Ροΐδη με τη νευροεπιστήμη βλ. Θ. Καράβατος, Ο Εμμανουήλ Ροΐδης και η «νευροεπιστήμη» του 19ου αιώνα, Τόπος, Αθήνα 2017. Βλ. επίσης A. Zimbone, «Η πολυεδρική φυσιογνωμία του ευρωπαίου Εμμανουήλ Ροΐδη», στον τόμο: Ταυτότητες στον ελληνικό κόσμο (από το 1204 έως σήμερα): Δ΄ Ευρωπαϊκό Συνέδριο Νεοελληνικών Σπουδών, Γρανάδα, 9-12 Σεπτεμβρίου 2010, (επιμ.) Κωνσταντίνος Α. Δημάδης, Ευρωπαϊκή Εταιρεία Νεοελληνικών Σπουδών, Αθήνα 2011, τόμ. Β΄, σσ. 607-618. [10] Για το γαλλικό αυτό ημερολόγιο του Ροΐδη βλ. Π. Θ. Γεροντόπουλος, «Ένα απαγορευμένο ερωτικό ημερολόγιο του Ροΐδη», Μικροφιλολογικά, 46 (Φθινόπωρο 2019), 3-9. [11] Βλ. Σ. Τσέλικας, «Οι διαμεσολαβημένες αναμνήσεις του Ροΐδη από τη Γερμανία», Μικροφιλολογικά, 29 (Άνοιξη 2011), 15-18. [12] Τα έργα των Maury, Rambosson και Brièrre de Boismont υπάρχουν στη βιβλιοθήκη του Ροΐδη. [13] Βλ. Μ. Πασχάλης, ό.π., σσ. 371-388. [14] Βλ. Ν. Μαυρέλος, Το ψηλαφητό παλίμψηστο της ροϊδικής γραφής, ό.π., σσ. 71, 111 σημ. 51. [15] Γενικότερα για τη σχέση του Ροΐδη με το έργο του Μπωντλαίρ και του Πόε βλ. Ν. Μαυρέλος, Το ψηλαφητό παλίμψηστο της ροϊδικής γραφής, ό.π., σσ. 157-234· Μ. Πασχάλης, ό.π., σσ. 371-388· Α. Γεωργαντά, «Ο εισηγητής και ο πρώτος μεταφραστής του Πόε στην Ελλάδα», Διαβάζω, 112 (13.2.1985), 34-42· Ν. Μαυρέλος, «Η υποδοχή του Poe στην Ελλάδα και ο φακός του Ροΐδη», Σύγκριση, 14 (2003), 75-97. [16] Βλ. Ν. Μαυρέλος, «Συρανό ντε Μπερζεράκ και Ροΐδης: Ο “σοφός Κυράνος” και τα “παρατράγωδα” της μυθολογίας», The Athens Review of Books, 88 (Οκτώβριος 2017), 21-24. [17] Αξίζει να αναφερθεί πως, σύμφωνα με πληροφορία που οφείλω στον Λάμπρο Βαρελά, η πρώτη μετάφραση στα ελληνικά του συγκεκριμένου διηγήματος του Πόε είναι πολύ παλιότερη και δημοσιεύτηκε στις 17.3.1856 στην κωνσταντινουπολίτικη εφημερίδα Ο Τηλέγραφος του Βοσπόρου με τον τίτλο «Ο μαγνητισμός και οι ψυχαρραγούντες». Ο μεταφραστής υπογράφει με τα αρχικά Κ.Δ.Σ. και η απόδοση του ονόματος του συγγραφέα «Εδγάρ Ποέ» δείχνει ότι η μετάφραση έγινε από την εντελώς πρόσφατη τότε γαλλική μετάφραση του Μπωντλαίρ Histoires extraordinaires (1856).

Ροΐδης, Μπωντλαίρ και Πόε

Σύνδεση