«Το έγκλημα συνετελέσθη»! Ο Εμμ. Δ. Ροΐδης έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης

Από το 1880 έως τις αρχές του 1903 ο Ροΐδης διετέλεσε συνολικά πέντε φορές έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης (30.5.1880-21.10.1880, 5.3.1882-2.6.1885, 17.5.1886-9.10.1890, 13.6.1892-26.6.1895, 12.6.1897-10.1.1903), εναλλασσόμενος με τους δύο δηλιγιαννικούς ευνοούμενους, τον Χαρίλαο Μελετόπουλο (1878-1880, 1880-1882, 1885-1886) και τον Γεώργιο Κωνσταντινίδη (10.10.1890-1892, 28.6.1895-12.6.1897, 10.1.1903-1904), ενώ για κάποιο διάστημα (την άνοιξη του 1892) διετέλεσε εφορεύων ο βιβλιοφύλακας Μιχαήλ Δέφνερ.[1] Στις τέσσερις πρώτες θητείες τον διόριζε η κυβέρνηση του Χαρίλαου Τρικούπη και τον απέλυε η κυβέρνηση του Θεόδωρου Δηλιγιάννη (εκτός από την πρώτη που τον απέλυσε η κυβέρνηση Κουμουνδούρου στην οποία συμμετείχε και ο Δηλιγιάννης), στην τελευταία τον διόρισε η κυβέρνηση του Δημητρίου Ράλλη, τον διατήρησαν οι κατοπινές τρεις κυβερνήσεις του Αλέξανδρου Ζαΐμη, του Γεωργίου Θεοτόκη και ξανά του Αλέξανδρου Ζαΐμη και τον απέλυσε για τελευταία φορά η κυβέρνηση Δηλιγιάννη (διευκολύνοντάς τον όμως, ύστερα από αντιδράσεις, όπως θα δούμε, να πάρει μειωμένη σύνταξη). «Το έγκλημα συνετελέσθη· η κυβέρνησις εδέχθη χθες τον επί του Ιερού Ευαγγελίου όρκον του κ. Ροΐδου, όν η υπερτάτη εκκλησιαστική Αρχή “παρέδωκεν τω αναθέματι ως αντιχριστιανόν και κακοήθη” (λέξεις της εγκυκλίου) και κατήγγειλε όπως δικαστικώς τιμωρηθή».[2] Με αυτούς τους υψηλούς τόνους υποδέχτηκε η εφημερίδα Πρωία, το δημοσιογραφικό όργανο του Θεόδωρου Δηλιγιάννη, τον διορισμό και την ορκωμοσία του Ροΐδη στη θέση του εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης στις 30 Μαΐου 1880, αφού από μέρες πριν (24 Μαΐου κ.ε.), μόλις είχαν κυκλοφορήσει οι φήμες ότι επέκειτο ο διορισμός του, δημοσίευε αλλεπάλληλα σημειώματα εναντίον του Ροΐδη, υπενθυμίζοντας τον αφορισμό της Πάπισσας Ιωάννας και επιμένοντας ότι είχε αφοριστεί και ο συγγραφέας. Τίς ήρξατο χειρών αδίκων στην ατελεύτητη και ανελέητη αντιπαλότητα του Θεόδωρου Δηλιγιάννη με τον Εμμ. Δ. Ροΐδη είναι δύσκολο να το πει κανείς. Αναμφίβολα έπαιξε ρόλο η κομματική αντιπαλότητα, αφού ο Ροΐδης ήταν αταλάντευτος τρικουπικός. Δεν φαίνεται πάντως να ήταν από παλιά κάκιστες οι σχέσεις τους. Στη λεγόμενη «οικουμενική κυβέρνηση» του Κωνσταντίνου Κανάρη (26 Μαΐου 1877 - Ιανουάριος 1878), στην οποία ο Χαρίλαος Τρικούπης ήταν υπουργός Εξωτερικών και ο Δηλιγιάννης υπουργός των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως, κάποια οικειότητα θα είχαν ακόμη, αφού σύμφωνα με διάφορες μαρτυρίες (θησαυρισμένες και αθησαύριστες) ο Ροΐδης είχε ζητήσει με επιστολή του προς τον Δηλιγιάννη να τον διορίσει έφορο. Την πληροφορία αυτή την κατέγραψε για πρώτη φορά η Πρωία στις 29.5.1880 (σε σημείωμα είτε γραμμένο από τον ίδιο τον Δηλιγιάννη είτε από δική του πληροφόρηση) αναφέροντας ότι «άλλοτε έτερος υπουργός των εκκλησιαστικών καίπερ στέρξας τας παρακλήσεις και έτοιμος ων να προβή εις τον διορισμόν του αυτού προσώπου εις την αυτήν θέσιν, άφισεν ουδέν ήττον τον κάλαμον να πέση των δακτύλων μόλις ενεθύμισαν αυτώ ότι της Ιεράς Συνόδου πάνδημος πράξις ανθίστατο εις τοιούτον τινά διορισμόν· μεταδίδομεν το γεγονός μεθ’ όλου του αρμόζοντος εις τοιαύτας διαβεβαιώσεις κύρους». Την ίδια μαρτυρία επικαλέστηκε και ο Χαρίλαος Μελετόπουλος το 1881 αναφερόμενος στη δημοσίευση του φυλλαδίου Γεννηθήτω φως (Σεπτέμβριος 1878), στο οποίο ο Ροΐδης επέκρινε τον πρωθυπουργό Αλέξανδρο Κουμουνδούρο και τον υπουργό Εξωτερικών Θ. Δηλιγιάννη για τη στάση τους στο Συνέδριο του Βερολίνου, υπερασπιζόμενος παράλληλα την πολιτική του Χ. Τρικούπη που είχε τα ηνία της εξωτερικής πολιτικής στην προηγούμενη οικουμενική κυβέρνηση. Γράφει λοιπόν ο Μελετόπουλος, προφανώς ύστερα από πληροφόρηση του Δηλιγιάννη, ότι: «Του “Γεννηθήτω φως” μία περίεργος εξήγησις εδόθη. Αύτη δε ήτο επιστολή του συντάκτου του φυλλαδίου εκείνου υπάρχουσα εν χερσί του κ. Θ. Δηλιγιάννη δι’ ής είχε ζητηθή απ’ αυτού, υπουργού όντος επί της Παιδείας, η εφορεία της Εθν. Βιβλιοθήκης. Προς την επιστολήν δ’ εκείνην ο κ. Θ. Δηλιγιάννης είχε κρίνει καλόν ν’ απαντήση αρνητικώς».[3] Το πιθανότερο είναι ότι πράγματι ο Ροΐδης είχε ενδιαφερθεί για τη θέση του εφόρου και ότι είχε ζητήσει από τον Δηλιγιάννη να τον διορίσει, αφού ούτε η πρώτη ούτε η δεύτερη μαρτυρία διαψεύστηκαν ποτέ. Ο ίδιος σημειώνει σε μια επιστολή του τον Μάιο του 1895 ότι ο Επαμεινώνδας Δεληγεώργης του είχε προσφέρει το 1874 τη θέση του εφόρου και ότι την είχε αρνηθεί για να διευκολύνει τον Δημήτριο Βερναρδάκη που είχε μεγαλύτερη ανάγκη να διοριστεί στη θέση αυτή.[4] Μετά την παραίτηση όμως του Βερναρδάκη (το 1877 συνέβη αυτό και όχι το 1874, όπως γράφει με τις συνηθισμένες χρονικές ανακρίβειές του ο Ροΐδης), φαίνεται πως το ενδιαφέρον του για την εφορεία της Εθνικής Βιβλιοθήκης ενισχύθηκε, αφού ο διορισμός θα του έλυνε και τα βιοποριστικά του προβλήματα, ύστερα από την οικονομική καταστροφή του στα Λαυρεωτικά. Όπως και να έχουν πάντως τα πράγματα, έφορο για πρώτη φορά, όπως αναφέραμε, τον διόρισε ο Τρικούπης στις 30 Μαΐου 1880, προκαλώντας μεγάλες αντιδράσεις στον φιλοδηλιγιαννικό και φιλοκουμουνδουρικό τύπο, αντιδράσεις που δεν έλειψαν ούτε τις επόμενες φορές που ξαναδιορίστηκε στην ίδια θέση ή απολύθηκε από αυτή. Την πρώτη φορά που διορίζεται, ο Θ. Δηλιγιάννης (μέσω της Πρωίας) έχει, πέρα από την αντιπολιτευτική του υποχρέωση εναντίον του Τρικούπη, τους δικούς του προσωπικούς λογαριασμούς να ξεκαθαρίσει με τον Ροΐδη και επιστρατεύει την παλιά ιστορία με τον αφορισμό της Πάπισσας Ιωάννας, για να τορπιλίσει τον σχεδιαζόμενο διορισμό. Είχε και έναν επιπλέον λόγο να το κάνει, αφού ο έως τότε έφορος Χαρίλαος Μελετόπουλος ήταν συγγενής του (ανεψιός του). Τα σημειώματα (μερικά πολύ μακροσκελή) της Πρωίας για την υπόθεση είναι αλλεπάλληλα από τις 24 μέχρι τις 31 Μαΐου. Προτείνει, μεταξύ άλλων, στον Ροΐδη να ζητήσει από την Ιεραρχία να άρει τον αφορισμό του και κατόπιν να ορκιστεί έφορος,[5] ενώ υποστηρίζει πως η τρικουπική κυβέρνηση λειτουργεί παρασκηνιακά για να διευκολύνει τον Ροΐδη: «Μανθάνομεν ότι ζητείται παρά της Ιεράς Συνόδου χάριν του κ. Ροΐδου un acte d’indulgence plenière· μετά περιεργείας παρακολουθούμεν τας ενεργείας της κυβερνήσεως».[6] Στο ζήτημα εμπλέκονται, όπως είναι φυσικό, όλες σχεδόν οι υπόλοιπες εφημερίδες, οι συμπολιτευόμενες (π.χ., Παλιγγενεσία) στο πλευρό του Ροΐδη, οι αντιπολιτευόμενες (π.χ., Τηλέγραφος, Εθνικόν Πνεύμα) εναντίον του και υπέρ του προηγούμενου εφόρου Μελετόπουλου. Η φιλοκουμουνδουρική Εφημερίς του Δημήτρη Κορομηλά και του αρχισυντάκτη της Ιωάννη Καμπούρογλου (παλιού φίλου και συνεργάτη του Ροΐδη από τον Ασμοδαίο) τον υπερασπίζεται στην αρχή ως προς το ζήτημα του προσωπικού αφορισμού, δίνοντας τις απαραίτητες διευκρινίσεις: Αι εις δύο κατά σειράν φύλλα της συναδέλφου Πρωΐας περιεχόμεναι πληροφορίαι περί των σχέσεων της Ιεράς Συνόδου προς τον κ. Ε. Ροΐδην δεν είνε ακριβείς. καθ’ όσον ούτε αφορισμός απηγγέλθη ποτέ κατ’ αυτού, ούτε δύναται κατά τους νόμους του κράτους και το καταστατικόν της Συνόδου ν’ απαγγελθή τοιούτος καθ’ έλληνος πολίτου άνευ προηγουμένης εκδόσεως βασιλικού διατάγματος προς τούτο. Η ιερά Σύνοδος περιωρίσθη μόνον εις το ν’ αποδοκιμάση το βιβλίον δι’ εγκυκλίου και να διορίση επιτροπήν εκ θεολόγων προεδρευομένη υπό του αειμνήστου αρχιεπισκόπου Σύρου Λυκούργου, προς ανεύρεσιν χωρίων επιληψίμων και δεκτικών δικαστικής καταδιώξεως. Μη ανευρεθέντων όμως τοιούτων κατά της ορθοδόξου πίστεως, αλλά κατά μόνων των παρεκτροπών των εν τη Δύσει μάλιστα ιερέων, η αρξαμένη καταδίωξις έμεινεν άνευ αποτελέσματος. Μετά την άρσιν της παρανοήσεως ταύτης, προελθούσης εκ μόνης περισσείας ζήλου του σεβ. Αγίου Καρυστίας, η Εκκλησία και οι λειτουργοί αυτής διετέλεσαν πάντοτε και επί όλην δεκατετραετίαν εις φιλικωτάτας σχέσεις προς τον συγγραφέα, ού ο οίκος αγιάζεται τακτικώς πάσαν πρώτην του μηνός υπό ιερέων της ενορίας του.[7] Από την πλευρά της η φιλοτρικουπική Παλιγγενεσία (24.5.1880) υποστηρίζει τον διορισμό του Ροΐδη στην εφορεία της Εθνικής Βιβλιοθήκης εντοπίζοντας αδυναμίες στη λειτουργία της υπό την εφορεία του Μελετόπουλου, ο οποίος από το δικό του μετερίζι, τον κουμουνδουρικό Τηλέγραφο, διαμαρτύρεται και προαναγγέλλει την έκδοση του ετήσιου απολογισμού του, της «Εκθέσεώς του» προς την πρυτανεία. Αναμιγνύεται ακόμη και το εκκλησιαστικό Κήρυγμα (27.5.1880) του Απόστολου Μακράκη, επικρίνοντας την Πρωία για υποκρισία στα θρησκευτικά ζητήματα και επιλεκτική ευαισθησία μόνο στην περίπτωση του επικείμενου διορισμού του Ροΐδη (χωρίς όμως να υπερασπίζεται τον τελευταίο). Οι σατιρικές, από την άλλη, βρίσκουν πρόσφορο έδαφος, για να δημοσιεύσουν χιουμοριστικά σημειώματα, σαν το ακόλουθο του Ραμπαγά του Κλεάνθη Τριαντάφυλλου: Ζητείται ιερεύς, διά να ορκίση τον αφωρισμένον συγγραφέα της Παπίσσης Ιωάννας, διορισθένα έφορον της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Η διεύθυνσις εις το γραφείον της Πρωίας. Ταύτα γράφομεν, ημείς Ραμπαγάς ιδόντες το περί τούτου διάφορον της Πρωίας, ήν όμως θα φέρωμεν εις δύσκολον θέσιν, αν τη είπωμεν, ότι καθ’ άς έχομεν και ημείς πληροφορίας, ο κ. Ροΐδης έχει λάβει από τον Πάπαν του Χαρίλαον Α΄ συγχωροχάρτιον, όπερ βεβαίως ουδέποτε θα ελάμβανε από την Πάπισσαν Θοδωρούλαν.[8] Πρέπει να ήταν πάντως μια δύσκολη περίοδος για τον Ροΐδη παρά τον διορισμό του. Ο ίδιος στον τόμο Η Εθνική Βιβλιοθήκη εν έτει 1880, που βγάζει τον Οκτώβριο του έτους ως έφορος, απολογούμενος για την επιθετικότητά του εναντίον του Μελετόπουλου και των υποστηρικτών του γράφει ότι «από τετραμηνίας ήδη υβριζόμεθα και συκοφαντούμεθα διά τριών συγχρόνως εφημερίδων» και διευκρινίζει ότι «ένεκα των διαδοθέντων υπό των εχόντων προς τούτο συμφέρον ότι ευρισκόμεθα εις ψυχράς σχέσεις προς την Εκκλησίαν, ηθελήσαμεν να δώσωμεν έκτακτον επισημότητα εις την τελετήν της παροχής του όρκου, επιμείναντες όπως ομώσωμεν ενώπιον, ουχί του τυχόντος αλλά του ιερέως της ιδίας ημών ενορίας, πλείστων υπαλλήλων του Υπουργείου και παρατυχόντων βουλευτών· τούτο όμως ουδόλως εμποδίζει τους κυρίους τούτους να εξακολουθώσι διαδίδοντες, οτέ μεν ότι απεποιήθημεν να ομώσωμεν, οτέ δε ότι δεν εγνώριζεν ημάς ο ιερεύς και μυρία άλλα τοιαύτα».[9] Ο Ροΐδης δικαιολογημένα διαμαρτύρεται για τις συκοφαντικές ανακρίβειες που δημοσίευαν μερικές από τις αντιπολιτευόμενες εφημερίδες (τα τρία έντυπα στα οποία αναφέρεται ήταν η Πρωία, ο Τηλέγραφος και το Εθνικόν Πνεύμα). Αποσιωπά όμως ότι ένα μέρος από τις εναντίον του επιθέσεις από το σύνολο σχεδόν του αντιπολιτευόμενου τύπου, τον Ιούνιο του 1880, οφειλόταν και σε δική του επιθετική ενέργεια. Την ίδια περίοδο που διοριζόταν από την τρικουπική κυβέρνηση νέος έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης, είχε αναλάβει και τη θέση του ανταποκριτή από την Αθήνα για την εφημερίδα Νέα Ημέρα Τεργέστης (συγκεκριμένα από τις 24.5./5.6.1880 κ.ε.), αντικαθιστώντας τον Αναστάσιο Βυζάντιο, που είχε διοριστεί από τον Τρικούπη πρόξενος στη Σόφια.[10] Οι ανταποκρίσεις του Ροΐδη είναι φυσικά φιλοτρικουπικές, η δεύτερη όμως από αυτές (δημοσιευμένη στη Νέα Ημέρα στις 31.5/12.6.1880) προκαλεί την οργή σύσσωμου του αντιπολιτευόμενου τύπου (κουμουνδουρικού και δηλιγιαννικού), ακόμη και εφημερίδων που τον είχαν στηρίξει απέναντι στις επιθέσεις της Πρωίας, όπως ήταν η Εφημερίς.[11] Στη συγκεκριμένη ανταπόκριση ο Ροΐδης γράφει ότι οι περισσότερες αθηναϊκές εφημερίδες είχαν σχέσεις διαπλοκής με την αντιπολίτευση και ότι υπονόμευαν σκόπιμα το έργο της τρικουπικής κυβέρνησης. Στις οργισμένες απαντήσεις τους οι θιγόμενες εφημερίδες επιτίθενται στον Ροΐδη για όσα έγραψε και του επιστρέφουν την κατηγορία της πολιτικής διαπλοκής θυμίζοντάς του ότι ο Τρικούπης τον είχε διορίσει στην Εθνική Βιβλιοθήκη. Από τα πολλά σχετικά δημοσιεύματα αρκεί το ακόλουθο απόσπασμα από το πρωτοσέλιδο άρθρο «Το νέον στάδιον τής εναντίον του τύπου λιβελλογραφίας» του Τηλέγραφου (6.6.1880), που ονοματίζει ρητά τον Ροΐδη ως ανταποκριτή της Νέας Ημέρας και τον επικρίνει για υποκρισία, υποστηρίζοντας ότι ο διορισμός του στην Εθνική Βιβλιοθήκη ήταν το αντίτιμο για τις επιθέσεις που είχε εξαπολύσει εναντίον πολιτικών αντιπάλων του Τρικούπη: Αυτός ο λίβελλος, όστις σήμερον μας εξαναγκάζει εις την τραχείαν ταύτην παρά τας συνηθείας και την ανατροφήν ημών γλώσσαν, δεν επληρώθη εις τον κ. Ροΐδην, ‒διότι αυτός είναι ο σεμνολόγος ανταποκριτής‒ με την θέσιν του εφόρου της εθνικής βιβλιοθήκης; Δεν πωλεί λοιπόν, κ. Ροΐδη, ο ελληνικός τύπος ψόγον επί πιστώσει στους διαδόχους του κ. Πρωθυπουργού. Την τακτικήν ταύτην εφαρμόσας συ, πωλήσας επί πιστώσει εις τον κύριον Τρικούπην, ως αντιπολιτευόμενον, το «Γεννηθήτω Φως», ετελειοποίησας δε αυτήν ζητήσας παρά του κυρ. Τρικούπη, ως πρωθυπουργού, προκαταβολικώς το τίμημα απρεπούς κατά του τύπου λιβέλλου σου.[12] Ο Ροΐδης δεν απαντά σε κανένα από αυτά τα δημοσιεύματα, αλλά αφοσιώνεται στο έργο του εντοπίζοντας αμέσως ένα από τα «βιβλιοφάγα έλκη» του φορέα, την κατάχρηση στον δανεισμό των βιβλίων. Σε αυτό το ζήτημα αναφέρεται και η πρώτη ειδοποίηση που κοινοποιεί ως έφορος στις εφημερίδες στις 22 Ιουνίου 1880. Γνωστοποίησις Η Εφορεία της Εθν. Βιβλιοθήκης, έχουσα υπ’ όψιν, ότι τα εκ του δανεισμού ατοπήματα, αντί να μετριασθώσι προϊόντος του χρόνου, προέβησαν αείποτε αυξάνοντα, κατά δε την τελευταίαν από 4 Φεβρουαρίου 1878 μέχρι 30 Μαΐου 1880 εικοσιεπτάμηνον περίοδον, επί τεσσάρων χιλιάδων πεντακοσίων εξελθόντων τόμων καθυστερούνται χίλιοι δεκαεπτά, ήτοι το τέταρτον σχεδόν του όλου ποσού των δανεισθέντων, απεφάσισε προ παντός άλλου να εργασθή ανενδότως προς περιστολήν καταχρήσεως, απειλούσης αυτήν την ύπαρξιν της Βιβλιοθήκης. Όπως μη φανή η έκφρασις υπερβολική, πρέπει να έχη τις υπ’ όψιν ουχί τον ανωτέρω αριθμόν των κατακρατουμένων τόμων, αλλ’ ότι έκαστος ακρωτηριάζει πολλάκις εικοσαπλασίους ή δυσεύρετον σήμερον πλήρη σειράν περιοδικού, ών ουδέ μία σώζεται πλέον εν τη Βιβλιοθήκη ανελλιπής. Πρωτίστη του κακού αιτία είναι αναντιρρήτως η από δωδεκαετίας σιωπηλή κατάργησις πασών ανεξαιρέτως των σωτηρίων διατάξεων του ΣΜΗ΄. νόμου περί αποδόσεως των δανειζομένων βιβλίων. Η Εφορεία, έχουσα αμετάπειστον απόφασιν να συμμορφωθή προς τα υπό του νόμου τούτου επιβαλλόμενα αυτή καθήκοντα, νομίζει καλόν να υπενθυμίση τοις κατόχοις βιβλίων τα άρθρα αυτού 10-11 έχοντα ως εξής. «Άρθρ. 10. Εις τον μη επιστρέφοντα το δεδανεισμένον βιβλίον ακριβώς κατά την λήξιν της παρ’ αυτού δηλωθείσης προθεσμίας, καταγινώσκεται παρά του εφόρου πρόστιμον μιας δραχμής διά πάσαν ημέραν βραδύτητος, αν δε και την πέμπτην ημέραν από της λήξεως το βιβλίον δεν επιστραφή, είς των κλητήρων της βιβλιοθήκης απαιτεί παρ’ αυτού το τε βιβλίον και το πρόστιμον, εν περιπτώσει δε αρνήσεως το μεν πρόστιμον από της ημέρας ταύτης διπλασιάζεται, το δε βιβλίον απαιτείται διά της Αστυνομίας και εν ανάγκη διά της Εισαγγελίας. Άρθρον 11. Τα κατά το προηγούμενον άρθρον πρόστιμα εισπραττόμενα κατά τας περί εισπράξεως των δημοσίων φόρων διατάξεις του νόμου και κατατιθέμενα επιμελεία του εφόρου εις την Εθνικήν Τράπεζαν χρησιμεύουσι προς πλουτισμόν της Βιβλιοθήκης.» Προσκαλούσα τους καθυστερούντας να προσέλθωσι εντός δέκα ημερών εις την επί τούτω μόνω τω σκοπώ ανοικτήν Βιβλιοθήκην, η Εφορεία είναι μεν προθυμοτάτη να παράσχη αυτοίς πάσαν συγκατάβασιν και ευκολίαν, όπως τακτοποιήσωσι τας σχέσεις αυτών προς το δανειστικόν τμήμα, παρελθούσης όμως της ανωτέρω προθεσμίας θέλει αναγκασθή προς περίσωσιν των ναυαγίων της Βιβλιοθήκης να εφαρμόση εις πάντας και ιδίως εις του ανηλεώς και ανερυθριάστως ακρωτηριάζοντας πολυτίμους συλλογάς, τας διατάξεις του νόμου, του οποίου το κύρος ουδόλως θεωρεί μειωθέν εκ της μακράς και ολεθριωτάτης αχρηστίας. Η παρούσα δημοσιευομένη διά τριών εφημερίδων αντικαθιστά πάσαν άλλην πρόσκλησιν. Εν Αθήναις την 21 Ιουνίου 1880 Ο Έφορος Ε. Δ. Ροΐδης[13] Η πρώτη θητεία του Ροΐδη ως προϊσταμένου της Εθνικής Βιβλιοθήκης έληξε γρήγορα, αφού ο Τρικούπης έχασε την εξουσία και την κέρδισε ο Κουμουνδούρος. Η απόλυση του Ροΐδη και η αντικατάστασή του από τον Μελετόπουλο δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης στις 21 Οκτωβρίου 1880, τρεις μέρες μετά την κυκλοφορία του τόμου Η Εθνική Βιβλιοθήκη εν έτει 1880. Η συνέχεια είναι όπως την περιγράψαμε στην αρχή: όταν χάνει την εξουσία ο Τρικούπης απολύεται και ο Ροΐδης, όταν την ανακαταλαμβάνει ξαναδιορίζεται. Είναι ενδεικτικές οι αντιδράσεις των εφημερίδων όταν τον Μάρτιο του 1882 ο Τρικούπης ξαναδιορίζει τον Ροΐδη. Η φιλοδηλιγιαννική Νέα Εφημερίς (6.3.1882) γράφει με πίκρα: «Και ήτο δυνατόν να μη γίνη; Απηλλάγη των καθηκόντων του ο έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης κ. Χαρ. Μελετόπουλος και διωρίσθη τοιούτος ‒είναι ανάγκη να το είπωμεν; δεν εννοείται;‒ ο κ. Εμμ. Ροΐδης. Ήτο απαραίτητον». Η εφημ. Νέαι Ιδέαι (8.3.1882) κάνει χιούμορ, θυμούμενη τα φυλλάδια που είχαν τυπώσει ο Ροΐδης και ο Μελετόπουλος: «Ο θεός να μας φυλάξη από νέον φυλλαδοπόλεμον». Το ίδιο και ο Ραμπαγάς (11.3.1882): «[…] ο ισχνός Ροΐδης, όσω και αν έφαγε τον παχύν Μελετόπουλον, ούτε κατά μίαν τρίχα έγεινε παχύτερος αυτός! Μα την Πάπισσαν Ιωάννα, επεριμέναμεν πάντοτε κατόπιν τοιούτου βρώματος να παρουσιάση ο Ροΐδης γαστέρα επταμήνου τουλάχιστον Παπίσσης!». Δυο έγγραφα του Ροΐδη με την ιδιότητα του Εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης προς την Πρυτανεία του Πανεπιστημίου, που ήταν η προϊσταμένη αρχή. Από τις συλλογές του Ιστορικού Αρχείου του ΕΚΠΑ. Ο Ροΐδης θα απολυθεί ξανά από τον Δηλιγιάννη τον Ιούνιο του 1885 και αμέσως μετά θα δημοσιεύσει το «Οι υπάλληλοι της Εθνικής Βιβλιοθήκης».[14] Θα ξαναδιοριστεί από τον Τρικούπη τον Μάιο του 1886 και θα μακροημερεύσει έως τον Νοέμβριο του 1890, οπότε και θα αντικατασταθεί από τον Γεώργιο Κωνσταντινίδη, αφού έναν μήνα νωρίτερα ο Δηλιγιάννης είχε κερδίσει τις εκλογές. Κάποιες εφημερίδες αρχίζουν πλέον να σχολιάζουν πικρά το επαναλαμβανόμενο γεγονός: «Διωρίσθη χθες διά βασ. διατάγματος έφορος της εθνικής βιβλιοθήκης ο κ. Γ. Κωνσταντινίδης, ο συγγραφεύς της Ιστορίας των Αθηνών, αντί του κ. Ε. Ροΐδου απολυθέντος. Λυπηρόν, ότι και εις τοιαύτην θέσιν θέλει κάθε κόμμα τον άνθρωπόν του. Και αδικείται ούτω φρικτά και η μάλλον εξιδιασμένη και αξιοσέβαστος παιδεία» (Εφημερίς, 11.11.1890). Ο Γεώργιος Κωνσταντινίδης θα παραμείνει στη θέση του εφόρου μέχρι τις αρχές του 1892. Τότε τρικουπικοί βουλευτές (οι Στέφανος Δραγούμης, Στέφανος Κοπανίτσας, Κωνσταντίνος Κοσσονάκος κ.ά.) ανάγκασαν τον υπουργό Εξωτερικών της κυβέρνησης Δηλιγιάννη Λεωνίδα Δεληγεώργη να καταθέσει στη Βουλή έγγραφα που αφορούσαν τον Κωνσταντινίδη και τη θητεία του ως διευθυντή των Ζαρίφειων παρθεναγωγείων στη Φιλιππούπολη. Σύμφωνα με αυτά ο Κωνσταντινίδης είχε κατηγορηθεί από το Πατριαρχείο για κάποιο αξιόμεμπτο σκάνδαλο με μαθήτρια. Το ζήτημα συζητήθηκε στη συνεδρίαση της Βουλής στις 13 Φεβρουαρίου 1892, κατά την οποία οι τρικουπικοί βουλευτές υποστήριξαν ότι λόγω αυτού του καταγεγραμμένου σκανδάλου ο Κωνσταντινίδης έπρεπε να απολυθεί. Ο Δηλιγιάννης αναγκάστηκε να παραδεχτεί ότι τον Οκτώβριο του 1890, όταν ο τότε αρμόδιος υπουργός Αχιλλέας Γεροκωστόπουλος είχε προτείνει τον Κωνσταντινίδη για έφορο της Βιβλιοθήκης, είχε λάβει έναν φάκελο με κατηγορίες εναντίον του προτεινόμενου νέου εφόρου, τις οποίες όμως αντέκρουαν οι εκθέσεις του έλληνα προξένου στη Φιλιππούπολη, και έτσι πείστηκε πως ο Κωνσταντινίδης ήταν θύμα σκευωρίας.[15] Λίγες μέρες μετά τη συγκεκριμένη συνεδρίαση ο Δηλιγιάννης χάνει την εξουσία και η νέα κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Κωνσταντόπουλου απολύει τον Γ. Κωνσταντινίδη και ορίζει εφορεύοντα της Βιβλιοθήκης τον βιβλιοφύλακα Μιχαήλ Δέφνερ. Όταν όμως τον Ιούνιο του ίδιου χρόνου ο Τρικούπης ξανακερδίσει τις εκλογές θα ξαναδιορίσει αμέσως τον Ροΐδη (στις 13 Ιουνίου) και στη θέση αυτή θα παραμείνει για τρία συνεχή χρόνια χωρίς διακοπή, παρότι ο Τρικούπης δεν είναι συνεχώς στην πρωθυπουργία. Κατά το διάστημα αυτό (Ιούνιος 1892 - Ιούνιος 1895) οι αντιτρικουπικές εφημερίδες αξιοποιούν διάφορες αφορμές για να επικρίνουν τον τρικουπικό έφορο της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Την ίδια στάση τηρεί και η Ακρόπολις του Βλάση Γαβριηλίδη, η οποία το φθινόπωρο του 1893 αντιπολιτεύεται τον Τρικούπη. Τότε, με αφορμή μια κλοπή βιβλίων από το Γραφείο της Πρυτανείας του Πανεπιστημίου, η εφημερίδα επικρίνει τον Ροΐδη για αμέλεια και αδράνεια, θεωρώντας ότι η κλοπή έγινε από την Πανεπιστημιακή βιβλιοθήκη, αναγκάζοντας τον Ροΐδη να στείλει μια διευκρινιστική επιστολή: Προς την διεύθυνσιν της «Ακροπόλεως». Κύριε Διευθυντά, Πιστεύοντες προερχομένην εκ παρανοήσεως την επιμονήν υμών εις βεβαίωσιν ότι εκλάπησαν βιβλία εκ της Πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης σπεύδομεν να πληροφορήσωμεν υμάς ότι η βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου, η από του έτους 1842 διοικητικώς μετά της δημοσίας συγχωνευθείσα αποτελεί μετ’ αυτής μίαν και αδιαίρετον βιβλιοθήκην καλουμένην Εθνικήν και εις το άνω πάτωμα του Πανεπιστημίου κειμένην. Εκ της Εθνικής άμα και Πανεπιστημιακής υπό την εφορίαν ημών βιβλιοθήκης απολύτως ουδέν εκλάπη βιβλίον. Τα δε εκ του ισογείου Γραφείου της Πρυτανείας υπεξαιρεθέντα υπό του υπαλλήλου αυτής, του οποίου μνημονεύεται το όνομα, ούτε κτήμα ήσαν της Πανεπιστημιακής βιβλιοθήκης ούτ’ έχει τι κοινόν προς αυτήν η όλη υπόθεσις της κλοπής. Ο έφορος Ε. Ροΐδης[16] Άλλες φορές, φιλοδηλιγιαννικοί εκδότες εφημερίδων βρίσκουν λαβές να τον επικρίνουν για φιλοτρικουπική συμπεριφορά. Μια τέτοια περίπτωση ήταν ο Γ. Σακελλαρίδης, διευθυντής της Φωνής των έξω Ελλήνων του Βόλου (δημοσιογραφικό όργανο του τοπικού δηλιγιαννικού βουλευτή Κ. Τοπάλη), ο οποίος δημοσίευσε επιστολή στην εφημερίδα του (στις 24.9.1894) κατηγορώντας τον ότι η Εθνική Βιβλιοθήκη δεν αποδέχτηκε τα επτά πρώτα φύλλα της εφημερίδας του που της είχε στείλει και του τα επέστρεψε, επειδή δεν ήταν φιλοτρικουπική («υμείς μοι τα επιστρέψατε πάντως διότι δεν θυμιάζω τον υμέτερον πάτρωνα κ. Τρικούπην»). Η τριετής αυτή θητεία του Ροΐδη θα τερματιστεί όταν ο Δηλιγιάννης θα κερδίσει εκ νέου τις εκλογές και θα σχηματίσει κυβέρνηση. Ο Τρικούπης είχε χάσει την πρωθυπουργία από τις 12 Ιανουαρίου του 1895, ακολούθησε μια υπηρεσιακή κυβέρνηση για τη διεξαγωγή των εκλογών στις 16 Απριλίου 1895, τις οποίες θα κερδίσει θριαμβευτικά ο Δηλιγιάννης και θα σχηματίσει κυβέρνηση στις 31 Μαΐου 1895. Ο Ροΐδης είχε αρχίσει να ανησυχεί ότι θα απολυθεί και, όπως δείχνουν αρχειακά τεκμήρια από την αλληλογραφία του, έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι του, επιστρατεύοντας ισχυρούς συγγενείς και φίλους με πρόσβαση στη βασιλική αυλή, για να διατηρήσει τη θέση του. Στο Αρχείο Ροΐδη, στα κατάλοιπα της Ακαδημίας, έχουν σωθεί δύο σχετικές επιστολές. Η πρώτη, γραμμένη πριν από τις 22 Μαΐου 1895, απευθύνεται προς «αγαπητό φίλο», τον τελετάρχη του βασιλιά Γεωργίου Α΄ Μιχ. Ι. Παπαρρηγόπουλο, ζητώντας του να μεσολαβήσει στον βασιλιά ώστε να διατηρήσει τη θέση του. Εκεί δίνει πληροφορίες για την πρόταση που του είχε κάνει ο Επαμ. Δεληγεώργης (που αναφέραμε στην αρχή), παρουσιάζει τα θετικά που είχε προσφέρει έως τότε στην οργάνωση και λειτουργία της Εθνικής Βιβλιοθήκης και επικαλείται τα οικονομικά του προβλήματα για να τύχει της βασιλικής προστασίας («Μ’ εγνώρισες άλλοτε ευπορούντα· σήμερον κατήντησα, μετά την απώλειαν ολοκλήρου της περιουσίας μου, ν’ αποζώ μετά της γραίας μητρός μου εκ μόνου του μισθού μου»). Η δεύτερη χρονολογείται στις 22 Μαΐου 1895 και απευθύνεται προς «αγαπητόν εξάδελφον» (ο Άλκης Αγγέλου εικάζει κάποιον από την οικογένεια Ροδοκανάκη, αλλά πρόκειται για τον σύζυγο ξαδέλφης του, τον βουλευτή και υπουργό Δημήτριο Βουλπιώτη[17]), τον οποίο ενημερώνει για την επιστολή που είχε στείλει στον Μιχ. Ι. Παπαρρηγόπουλο (εσωκλείοντάς την), παρακαλώντας τον να παρέμβει και αυτός το ταχύτερο δυνατό «προς φωτισμόν του βασιλέως». Υπολογίζοντας ότι ο πιθανός διάδοχός του θα είναι ο Γ. Κωνσταντινίδης του θυμίζει τη συζήτηση που είχε γίνει στη Βουλή τον Φεβρουάριο του 1892 και το σκάνδαλο για το οποίο είχε κατηγορηθεί («επί αμβλώσει ή παιδοκτονία εντός του ορφανοτροφείου του οποίου ήτο διευθυντής»).[18] Η ταραχή και η αγωνία στην οποία βρισκόταν ο Ροΐδης εκείνες τις μέρες, ειδικά αφότου ο Δηλιγιάννης ανέλαβε την πρωθυπουργία, ίσως να ευθύνονταν και για ένα ακόμη σοβαρό ατύχημα που του συνέβη, χτύπημα από άμαξα και πάλι, στις 13 Ιουνίου 1895. Μεταφέρω εδώ την πιο αναλυτική περιγραφή του ατυχήματος από τη Νέα Εφημερίδα: ΔΥΣΤΥΧΗΜΑ ΕΙΣ ΤΟΝ κ. ΡΟΪΔΗΝ. Χθες περί την 10 π.μ., ενώ έτρεχε δρομαίως άμαξά τις κατεπλάκωσεν επί της οδού Κοραή τον έφορον της εθνικής βιβλιοθήκης κ. Εμ. Ροΐδην, τον οποίον ετραυμάτισε σοβαρώς κατά το στήθος. Ο αμαξηλάτης, συλληφθείς, ωδηγήθη εις την αστυνομίαν, ο δε τραυματισθείς εις την οικίαν του. Ευχόμεθα τω αγαστώ ανδρί θεραπείαν ταχέως, όσο και λυπούμεθα διά το δυστύχημα τούτο, το δεύτερον ήδη. Κατ’ αφήγησιν δε του κ. Γιαγκάκη, του επιβαίνοντος της αμάξης, αύτη ανήρχετο την οδόν Κοραή με μέτριον τάχος, ότε δε έφθασεν εις την γωνίαν προ της οικίας του κ. Ράλλη, ήρχετο εκ της οδού Πανεπιστημίου ο κ. Ροΐδης ευρεθείς προ της αμάξης, εκεί δε, μολονότι ο αμαξηλάτης εκράτησε τον δρόμον των ίππων, εκτυπήθη υπό του ρυμού εις το δεξιόν ους και ζαλισθείς εκ του σφοδρού κτυπήματος έπεσε προ των ίππων οίτινες διά των ποδών των τον εκτύπησαν εις αμφοτέρας τας πλευράς. Πάραυτα ο κ. Γιαγκάκης μετά τινων προσδραμόντων και του ιατρού κ. Παυλίνη παρασχόντος τας πρώτας βοηθείας επεβίβασαν εις την άμαξαν τον εν αναισθησία τελείᾳ διατελούντα κ. Ροΐδην προτιθέμενοι να τον οδηγήσωσιν εις το νοσοκομείον, εν ώ όμως μετέβαινον συνελθών ο πάσχων δεν ηθέλησε να οδηγηθή εις το νοσοκομείον, αλλά εις την βιβλιοθήκην, επίσης ούτε εις την οικίαν του συγκατετέθη να τον μεταφέρουν φοβούμενος ευλόγως μη πάθη η γηραιά μήτηρ του βλέπουσα αυτόν εις τοιαύτην κατάστασιν. Εις την βιβλιοθήκην συντόμως σπεύσαντες ιατροί επεμελήθησαν του κ. Ροΐδου όστις ήδη εφαίνετο ήσυχος και ακόπως ομίλει αλγών όμως δεινώς. Κατά τους ιατρούς ο κ. Ροΐδης εκ του συμβάντος αυτώ ατυχήματος φέρει έν τραύμα εις την κεφαλήν εγγύς του ωτός, δύο κατάγματα εις τας αριστεράς πλευράς ελαφρά και έν εις τας δεξιάς οπωσούν σοβαρόν, ακίνδυνον όμως. Αργότερον ο παθών ησυχάσας ολίγον μετηνέχθη εις τον οίκον του. Ο κ. Γιαγκάκης απέστειλε τον αμαξηλάτην του εις την αστυνομίαν όπου εκρατήθη ούτος διά ν’ ανακριθή.[19] Ούτε οι ενέργειες που είχε κάνει ο Ροΐδης με το δίκτυο των γνωριμιών του ούτε το σοβαρό ατύχημα τον ωφέλησαν. Ο Δηλιγιάννης δεν τον λυπήθηκε και τον απέλυσε στις 26 Ιουνίου 1895, ξαναδιορίζοντας τον Γ. Κωνσταντινίδη. Η απόλυση αυτή τη φορά απασχόλησε για μέρες τις εφημερίδες, με τις συμπολιτευόμενες να επαινούν τον Κωνσταντινίδη και τις αντιπολιτευόμενες να επαινούν τον Ροΐδη και να ψέγουν τον Δηλιγιάννη, τον αρμόδιο υπουργό Δημήτριο Πετρίδη ακόμη και τον βασιλιά. Παρουσιάζονται εδώ μερικές από αυτές.[20] Το Άστυ, παρά τον τρικουπισμό του, επιρρίπτει τις ευθύνες στον κομματισμό: «Υπουργός της τάξεως του κ. Πετρίδου ετόλμησε να υποβάλη διάταγμα απολύσεως λογίου της περιωπής του κ. Ροΐδου και, κατά το μακάριον συνταγματικόν πολίτευμα, το οποίον μας εδώρησαν οι δύο αγελάρχαι, ο Βασιλεύς, του οποίου η καρδία διεμαρτύρετο, έθεσεν άνευ αντιρρήσεως την υπογραφήν του υπ’ αυτό. Ο κ. Ροΐδης, όστις με τον Βερναρδάκην, τον Βλάχον, τον Θερειανόν, τον Βυζάντιον είναι μία από τας ολίγας φιλολογικάς δόξας της Ελλάδος, δεν εκρίθη ικανός να διευθύνη την Εθνικήν Βιβλιοθήκην διότι έτυχε να είναι ατομικός φίλος του κ. Τρικούπη. Ο ίδιος ο κ. Τρικούπης έκρινεν τον Βλάχον ανάξιον διά την θέσιν του νομάρχου, κατόπιν εικοσαετούς φιλίας. Και αυτό ονομάζεται ελληνική πολιτική!».[21] Η ραλλική Εφημερίς γράφει ότι «απελύθη χυδαιότατα της θέσεως του Εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης διά να ικανοποιηθούν αι ανάγκαι του κόμματος», πλέκει το εγκώμιο του Ροΐδη, τον αποκαλεί ο «κατάλληλος ανήρ εν καταλλήλω θέσει» και θυμίζει το σκάνδαλο για το οποίο είχε κατηγορηθεί ο διάδοχός του Γ. Κωνσταντινίδης.[22] Το αντιδηλιγιαννικό Σκριπ γράφει ότι «Όχι αξία ψόγου αλλά φτυσίματος είνε η πράξις του κ. Δηλιγιάννη, παύσαντος τον διαπρεπή μας λόγιον κ. Ροΐδην. Κανείς δεν επίστευεν, ότι θα προέβαινεν εις τοιούτον πραξικόπημα κατά της ηθικής, αλλ’ ο άνθρωπος δεν μετεβλήθη. Ο Δηλιγιάννης του 1895 αντιγράφει τον Δηλιγιάννην του 1885. Δεν μένει παρά να κάμει ακόμη μίαν επιστράτευσιν, το οποίον καθ’ ημάς θα ήτο ηθικώτερον από την παύσιν του Ροΐδου».[23] Από την alteram partem αρκεί ένα μικρό απόσπασμα από την Πρωία, άμεση απάντηση στο παραπάνω δημοσίευμα της Εφημερίδος, που είναι αποκαλυπτικό για το άσβεστο μένος του Δηλιγιάννη εναντίον του Ροΐδη: «Ο τέως χάριν συκοφαντικών υπηρεσιών έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης κ. Ροΐδης, αφού δουλοφρονέστατα, ως πάντοτε, αλλ’ ανεπιτυχώς εξελιπάρησε χάριν παρ’ εκείνων, ούς από σχεδίου και εν γνώσει πάντοτε κατεσυκοφάντησε, παυθείς τώρα καταγίνεται εις το να περιέρχηται τα γραφεία των εφημερίδων και να ικετεύη, όπως αυτόν μεν επαινέσωσι, την δε απολύσασαν αυτόν κυβέρνησιν και τον διάδοχόν του κακίσωσι. Και ευρέθησαν συγκαταβατικοί συνάδελφοι, οίτινες ενόμισαν ότι δεν ηδύναντο να μη εκφράσωσι την λύπην των διά την απόλυσιν του εξόχου φιλολόγου!».[24] Το ζήτημα απασχόλησε και τη Βουλή, στη συνεδρίαση της 3ης Ιουλίου 1895. Το θέμα το έθεσε ο τρικουπικός βουλευτής Καλαβρύτων Λεωνίδας Π. Πετμεζάς, ζητώντας εξηγήσεις από τον πρωθυπουργό για την απόλυση του Ροΐδη και ανασύροντας τις κατηγορίες που είχαν εκτοξευθεί τον Φεβρουάριο του 1892 εναντίον του Κωνσταντινίδη, τις οποίες αναφέραμε παραπάνω. Σε αυτή τη συνεδρίαση, κάποιοι από τους δηλιγιαννικούς βουλευτές, όπως ο βουλευτής Ξηροχωρίου Αλέξανδρος Πετσάλης, απαντώντας στις αιτιάσεις των τρικουπικών βουλευτών για τους λόγους απόλυσης του Ροΐδη επικαλέστηκε ότι «είναι σωματικώς ανίκανος και πνευματικώς» (υπονοώντας προφανώς τη βαρηκοΐα του αλλά και τον πρόσφατο τραυματισμό του από την άμαξα).[25] Όπως αναφέραμε και στην αρχή του άρθρου, ο Ροΐδης θα ξαναδιοριστεί έφορος δύο χρόνια αργότερα (τον Ιούνιο του 1897) από την κυβέρνηση του Δ. Ράλλη και θα διατηρηθεί και από τις επόμενες κυβερνήσεις, μέχρι που να ξαναορκιστεί πρωθυπουργός ο Δηλιγιάννης στις 24 Νοεμβρίου 1902. Φαίνεται πως ένα από τα πρώτα μελήματά του ήταν να ξανααπολύσει τον Ροΐδη και να ξαναδιορίσει τον Κωνσταντινίδη. Ο άρρωστος πλέον (από αρτηριοσκλήρωση) Ροΐδης και οι υποστηρικτές του φαίνεται πως κατέβαλαν και πάλι προσπάθειες να μην απολυθεί ή να του δοθεί κάποια σύνταξη (παρ’ όλο που δεν είχε συμπληρώσει τον απαιτούμενο χρόνο υπηρεσίας). Αυτό δείχνουν δημοσιεύματα πολλών εφημερίδων. Η Εστία του Άδωνι Κύρου διασώζει αρκετό από το σχετικό παρασκήνιο: Ούτε αι άλλοθεν ενέργειαι ούτε καν των φίλων του Κορδονίου δημοσιογράφων η μεσολάβησις κατώρθωσέ τι υπέρ του ατυχούς εφόρου της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Το Διάταγμα της απολύσεώς του υπεβλήθη από τριών ήδη ημερών εις τα Ανάκτορα ίσως δε και να έχη ήδη υπογραφή. Ελέγετο μόνον ότι αι παντοειδείς παρά τη Κυβερνήσει ενέργειαι ίσχυσαν εις το να δοθή κάποια σύνταξις εις τον κ. Ροΐδην ταυτοχρόνως με την απόλυσίν του. Είμεθα περίεργοι να μάθωμεν κατά τίνα τρόπον επετεύχθη τούτο.[26] Η εφημ. Αθήναι του Γεωργίου Πωπ σχολιάζει τις ίδιες πληροφορίες με πιο δραματικούς τόνους: Υπεβλήθη χθες προς υπογραφήν εις τ’ Ανάκτορα Βασιλικόν διάταγμα διά του οποίου απολύεται της θέσεώς του ο Έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης κ. Εμμανουήλ Ροΐδης και αντ’ αυτού διορίζεται ο κ. Κωνσταντινίδης. Το τοιούτον γνωσθέν ενεποίησεν αλγεινήν εντύπωσιν, διότι ο κ. Ροΐδης ασθενών και ανίκανος προς πάσαν άλλην εργασίαν δεν έχει επαρκή τα μέσα της συντηρήσεώς του ως μη συμπληρώσας τα έτη της συντάξεώς του. Τόσον δε είνε αληθές τούτο, ώστε ο κ. Ροΐδης, άμα μαθών, ότι γίνεται σκέψις περί της παύσεώς του, ελιποθύμησε.[27] Το Άστυ βρίσκει αφορμή για να επιτεθεί και πάλι στον «εκδικητικό και μνησίκακο γέροντα» Δηλιγιάννη: […] Η μανία δε της απολύσεως υπαλλήλων, τοσούτον έχει καταλάβει τον κ. Δηλιγιάννην, ώστε απεφάσισε την απόλυσιν και του νοσούντος κ. Εμμανουήλ Ροΐδη, όστις δεν ζητεί άλλο παρά να τον αφήση να υπηρετήση επί τινα έτι καιρόν και δυνηθή να επιτύχη σύνταξιν ικανοποιητικωτέραν. […] [28] Τελικά, η απόλυση του Ροΐδη και ο διορισμός του Γ. Κωνσταντινίδη δημοσιεύτηκε στην Εφημερίδα της Κυβέρνησης στις 10.1.1903. Το πώς ακριβώς το χειρίστηκε η κυβέρνηση Δηλιγιάννη, μετά τον θόρυβο που είχε δημιουργηθεί, διευκρινίζεται στο ακόλουθο δημοσίευμα από το Σκριπ: Ο έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης κ. Ροΐδης υπέβαλεν εις το υπουργείον της Παιδείας αίτησιν περί απαλλαγής εκ των καθηκόντων του επί τω λόγω ότι έπαθεν εν τη υπηρεσία. Το διάταγμα της αντικαταστάσεως του κ. Ροΐδη εδημοσιεύθη χθες εν τη «Εφημ. Της Κυβερνήσεως» διά του κ. Κωνσταντινίδου. Ιατροί διαταχθέντες, θα επισκεφθούν τον κ. Ροΐδην, ίνα βεβαιώσουν την εν τη υπηρεσία πάθησίν του, ίνα ορισθή ανάλογος σύνταξις.[29] Και η Ακρόπολις συμπληρώνει το ρεπορτάζ: Εις το χθεσινόν φύλλον της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως εδημοσιεύθη Β. Διάταγμα, δι’ ού διορίζεται έφορος της Βιβλιοθήκης ο κ. Κωνσταντινίδης, αντί του κ. Ροΐδου παραιτηθέντος διά λόγους υγείας. Η Κυβέρνησις κατά την προσεχή σύνοδον της Βουλής θα υποβάλη νομοσχέδιον περί απονομής συντάξεως εις τον κ. Ροΐδην καίτοι μη συμπληρώσαντα τον προς τούτο απαιτούμενον χρόνον, ως παθόντα εν τη υπηρεσία.[30] Τη σύνταξη την έλαβε εντέλει από τη νέα κυβέρνηση του Δημητρίου Ράλλη, με μέριμνα του ίδιου (που ήταν και υπουργός Οικονομικών) και του υπουργού των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως Θεόδωρου Φαρμακόπουλου. Οι δυο τους συνυπέγραψαν στις 13 Ιουλίου 1903 το Βασιλικό Διάταγμα «Περί απονομής συντάξεως προς τον Εμμανουήλ Ροΐδην, τέως έφορον της Εθνικής Βιβλιοθήκης» (ΦΕΚ 167Γ΄/14.7.1903), σύμφωνα με το οποίο «Απονέμεται προς τον Εμμανουήλ Δ. Ροΐδην, τέως έφορον της Εθνικής Βιβλιοθήκης, μηνιαία σύνταξις εκ δραχ. 240, πληρωτέα εκ του δημοσίου ταμείου από της 6 Μαρτίου 1903, καθ’ ήν υπέβαλε την σχετικήν αίτησίν του εις το Υπουργείον των Εκκλησιαστικών κλπ.».[31] Είναι βέβαιο ότι ο Ροΐδης συνέβαλε σημαντικά στην τακτοποίηση και οργάνωση της Εθνικής Βιβλιοθήκης, αλλά ποια ήταν ακριβώς η συμβολή του μένει να γραφεί, τώρα που το αρχείο της Βιβλιοθήκης έχει τακτοποιηθεί και είναι διαθέσιμο στο ερευνητικό κοινό. Τώρα διαθέτουμε και ένα πρόσθετο υλικό, από το ψηφιοποιημένο ιστορικό αρχείο (https://pergamos.lib.uoa.gr) του Εθνικού Πανεπιστημίου (νυν ΕΚΠΑ), όπου περιλαμβάνονται πολλές αιτήσεις, αναφορές, απολογισμοί κ.ά. του Ροΐδη προς τη Σύγκλητο. Προς το παρόν, θα κλείσουμε αυτή την πρώτη εξιστόρηση με ένα επιμνημόσυνο στιχούργημα του Γεωργίου Σουρή, «Μία πένθιμη ρίμα / στου Ροΐδη το μνήμα», αφού ο Ροΐδης δεν πρόλαβε να χαρεί για πολύ τη μειωμένη σύνταξή του· η πάθησή του επιδεινώθηκε και πέθανε στις 7 Ιανουαρίου 1904: Ο Μώμος, που μας πείραζε με το δικό σου στόμα, τρις γέλασε, τρις έκλαψε στου τάφου σου το χώμα, κι η ξακουστή σου Πάπισσα κι οι σάτιρες κι οι Σκνίπες κι εκείνα που μας έλεγες, κι εκείνα που δεν είπες, έστησαν μες στο Πάνθεον της Τέχνης την μορφή σου, κι εκείνοι που σ’ αφώρισαν βλογούν την κορυφή σου. Στου Ζαχαράτου τη γωνιά θαρρώ και τώρ’ ακόμα πως του Μανώλη με καλεί χαριτωμένο σκώμμα, κι ακούω μέσ’ από σοφό, μα κάτισχνο κουφάρι, τους σαρκασμούς τους Αττικούς με μια περίσσια χάρι. Αυτήν δεν του την έσβυσε κανένας κρύος τρόμος, κανένα πόνου βάρος, την πήρε μόν’ ο Χάρος, κι έγινε σκωπτικώτερος ο κάθε μώμου μώμος. (Ο Ρωμηός, 17.1.1904) [1] Ευχαριστώ τον αρχειονόμο και βιβλιοθηκονόμο της Εθνικής Βιβλιοθήκης Γιώργο Σταυράτη για τις πληροφορίες που μου έδωσε. [2] Πρωία, 31.5.1880. [3] Η αλήθεια περί της Εθνικής Βιβλιοθήκης υπό Χαριλάου Δ. Μελετοπούλου εφόρου αυτής, εν Αθήναις 1881, σ. 8. [4] Βλ. επιστολή του προς τον Μιχ. Ι. Παπαρρηγόπουλο: Εμμανουήλ Ροΐδης, Άπαντα, φιλολ. επιμ. Άλκης Αγγέλου, τόμ. 5, Ερμής, Αθήνα 1978, σ. 399. [5] Βλ. ένα «Διάφορον» (έτσι αποκαλούσαν τότε τα μικρά σημειώματα των εφημερίδων) στην Πρωία, 25.5.1880. [6] Πρωία, 29.5.1880. [7] Εφημερίς, 28.5.1880. Βλ. και ένα πειρακτικό σχόλιο του Ραμπαγά, 29.5.1880, σ. 4, υποστηρικτικό πάντως για τον Ροΐδη. [8] «Πιφ! Παφ!», Ραμπαγάς, 28.5.1880, σ. 3. [9] Η Εθνική Βιβλιοθήκη εν έτει 1880 υπό Ε. Δ. Ροΐδου εφόρου αυτής, εκ του βιβλιοπωλείου Ανδρέου Κορομηλά, εν Αθήναις 1880, σ. 69. [10] Βλ. το άρθρο του Σωτήρη Τσέλικα, «Η πολιτική αρθρογραφία του Εμμανουήλ Ροΐδη», The Athens Review of Books, τχ. 72 (Απρίλιος 2016) 42-44. [11] Βλ. τη στήλη «Ειδήσεις», Εφημερίς, 13.6.1880, γραμμένη προφανώς από τον Ιωάννη Καμπούρογλου, όπου ο Ροΐδης χαρακτηρίζεται «ζημιάρικο γατί». [12] Ρητά τον ονοματίζει ως «ο επίσημος ανταποκριτής της “Ημέρας” έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης κ. Ροΐδης» και το Εθνικόν Πνεύμα, 23.6.1880. [13] Βλ. Εφημερίς και Ώρα, 22.6.1880. Στο ίδιο πρόβλημα θα επανέλθει τέσσερις μήνες αργότερα στον τόμο Η Εθνική Βιβλιοθήκη εν έτει 1880, τροποποιώντας τις προτάσεις του για την επίλυσή του. [14] Εφημερίς, 16.6.1885 (= Άπαντα, τόμ. 5, σσ. 429-431). [15] Βλ. τα Πρακτικά των συνεδριάσεων της Βουλής (https://bit.ly/2VAr5NQ), αλλά και ποικίλα δημοσιεύματα στον τύπο (Εφημερίς, 14.2.1892, Άστυ, 14-15.2.1892 κ.α.). [16] «Και πάλιν η εν τω Πανεπιστημίω κλοπή», Ακρόπολις, 2.10.1893. [17] Την πληροφορία για τον Βουλπιώτη την καταγράφει ο Ανδρέας Ανδρεάδης στον τόμο Εμμανουήλ Ροΐδου Έργα. Τόμ, VI: Πάρεργα και παραλειπόμενα, Εκδ. οίκος Γεωργίου Φέξη, εν Αθήναις 1913, σ. 176. Ευχαριστώ τον Σωτήρη Τσέλικα για την υπόμνηση και γενικότερα για την προσεκτική ανάγνωση του άρθρου. [18] Βλ. Άπαντα, τόμ. 5, σσ. 398-401, αρ. 8 και 9. Αυτή που ονοματίζω «πρώτη» είναι η αρ. 9 και η δεύτερη η αρ. 8. Ο Κλέων Παράσχος, ό.π., τόμ. Β΄, σ. 227, αναφέρει και μία ακόμη επιστολή προς τον «σεβαστό εξάδελφο» στις 24 Ιουνίου. Ο Παράσχος επίσης (σ. 231) αναφέρει και μια επιστολή προς «σεβαστό φίλο», γραμμένη μετά τον θάνατο του Τρικούπη, τον οποίο «παρακαλεί να ενεργήσει για ψήφιση νόμου ευεργετικού για την Εθν. Βιβλιοθήκη». [19] Νέα Εφημερίς, 14.6.1895. Βλ. και Εφημερίς, 14.6.1895, και «Δυστύχημα εις τον κ. Ροΐδην», Άστυ, 14.6.1895 και «Ο κίνδυνος του κ. Ροΐδη», Εστία, 13.6.1895. Οι ιππήλατες άμαξες ήταν πραγματική μάστιγα για τον βαρήκοο Ροΐδη. Εκτός από το γνωστό σφοδρό ατύχημα τον Ιούλιο του 1885 (βλ. Κ.Γ. Κασίνης, Το τραγικό σημειωματάριο του Ροΐδη, Αθήνα, Φιλιππότης, 1985) και αυτό που περιγράφεται εδώ, ακόμη μία φορά, στις 16 Νοεμβρίου 1894, πάλι μία άμαξα τον είχε παρασύρει και τραυματίσει ελαφρά: Βλ. το σημείωμα «Ο κ. Ροΐδης ανατρεπόμενος υπό σούστας» στην Ακρόπολι, 17.11.1894: «Χθες περί την εσπέραν σούστα από ρυτήρος ελαύνουσα ενώ διέσχιζε την πλατείαν Συντάγματος ανέτρεψε τον κατ’ εκείνην την ώραν περιπατούντα κ. Εμ. Ροΐδην, όστις μωλωπισθείς ελαφρώς ευτυχώς ηγέρθη αμέσως και εφώναζε να συλλάβωσι τον απρόσεκτον οδηγόν. Εις τας φωνάς δε αυτού σπεύσαντες δύο κύριοι συνέλαβον τον οδηγόν και τον παρέδωκαν εις τα αστυνομικά όργανα». [20] Βλ. και την αντίδραση του Αλέξανδρου Βυζάντιου στη Νέα Ημέρα της Τεργέστης, την οποία είχε αναδημοσιεύσει ο Ανδρέας Ανδρεάδης στο Εμμ. Ροΐδης. Βιογραφικόν σημείωμα υπό Α. Μ. Ανδρεάδου, Αθήνα, Βασιλικόν τυπογραφείον Νικολάου Χιώτη, 1911, σ. ξε΄-ξς΄ (= Ανδρέας Ανδρεάδης, Ροϊδικά μελετήματα 1911-1934. Φιλολογική επιμέλεια Παν. Μουλλάς, ΜΙΕΤ, Αθήνα 2010, σσ. 125-127). [21] «Μία απόλυσις», Το Άστυ, 27.6.1895. [22] «Ζητήματα της ημέρας: Ο έφορος της Βιβλιοθήκης», Εφημερίς, 28.6.1895. [23] Σκριπ, 2.7.1895 [24] «Η παύσις του κ. Ροΐδου και οι θρήνοι του», Πρωΐα, 30.6.1895. Σε αυτό ανταπαντά η Εφημερίς, 1.7.1895: «Ζητήματα της ημέρας: Πάλιν διά τον κ. Ροΐδην». Εναντίον του Ροΐδη και υπέρ του Κωνσταντινίδη γράφει και το νέο φιλοδηλιγιαννικό σατιρικό έντυπο Αθήναιον, αρ. 2 (1.7.1895: «Μεταξύ μας») και αρ. 6 (29.7.1895: «Εδώ κι εκεί»). [25] Βλ. τα Πρακτικά της Βουλής στην Εφημερίδα, 5.7.1895. Είναι η μόνη εφημερίδα που αναφέρει ότι ο Πετσάλης επικαλέστηκε και «πνευματική ανικανότητα» του Ροΐδη, όλες οι άλλες καταγράφουν τη φράση «Είναι ανίκανος σωματικώς». [26] «Η απόλυσις του κ. Ροΐδου. Του δίδουν σύνταξιν», Εστία, 5.12.1902. Ένας δημοσιογράφος της εφημερίδας είχε ζητήσει από έναν δραστήριο συνδικαλιστή φοιτητή να οργανώσει διαμαρτυρία για τη σχεδιαζόμενη απόλυση του Ροΐδη, χωρίς αποτέλεσμα όμως, γιατί δεν ήταν γνωστός στους νέους: Αλκαίος, «Φωνή βοώντος εις την έρημον», Εστία, 6.12.1902. [27] «Η παύσις του κ. Ροΐδη», Αθήναι, 5.12.1902. [28] «Η μνησικακία του κ. Δηλιγιάννη», Άστυ, 6.12.1902. [29] «Ο έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης», Σκριπ, 11.1.1903. [30] «Ο νέος έφορος της Βιβλιοθήκης», 11.1.1903. [31] Με την ευκαιρία, θυμίζω ότι ο Δημήτριος Ράλλης ήταν Υπουργός των Εκκλησιαστικών και της Δημοσίας Εκπαιδεύσεως στην πρώτη κυβέρνηση του Τρικούπη και αυτός που απένειμε «το αργυρούν Παράσημον του Σταυρού του Σωτήρος εις τον κ. Εμμ. Δ. Ροΐδην, διά την διακεκριμένην αυτού φιλολογικήν αξίαν» (Εφημερίς, 27.8.1875). Οι τιμές πάντως εκείνη την περίοδο δεν του είχαν λείψει, αφού τον είχαν τοποθετήσει μέλος της επιτροπής του θεάτρου για το έτος 1876-1877 (Εφημερίς, 21.9.1876) και η γαλλική κυβέρνηση του είχε απονείμει το αργυρό παράσημο της Λεγεώνος της Τιμής (Εφημερίς, 5.11.1877).

«Το έγκλημα συνετελέσθη»! Ο Εμμ. Δ. Ροΐδης έφορος της Εθνικής Βιβλιοθήκης

Σύνδεση