«Ο πιο καλός ο μαθητής»

Ο αναγνώστης του αφηγήματος του Ροΐδη «Ιστορία μιας γάτας» ίσως συγκινηθεί με την εικόνα του νεαρού εφήβου Ροΐδη να είναι βράδυ μόνος του και να διαβάζει στο θάλαμο του οικοτροφείου, με «την λαθραίαν προμήθεια κηρίων για πρώτη φοράν τους “Τρεις σωματοφύλακας”, τον “Μοντεχρίστον”, τον “Ουσκόκ” και τα άλλα αλησμόνητα της εποχής έργα».[1] Αλλά ίσως και να αναρωτηθεί τι μαθητής ήταν ο Ροΐδης στο Ελληνικόν Λύκειον του Χρήστου Ευαγγελίδη στη Σύρο, που φοίτησε από το 1849 έως το 1854, όταν διάβαζε αυτά τα βιβλία. Μόνο εξωσχολικά βιβλία διάβαζε ή ήταν επιμελής μαθητής, ή σκανταλιάρης, πώς τα περνούσε μακριά από την οικογένειά του οικότροφος στο σχολείο του Χρήστου Ευαγγελίδη. Εδώ ίσως μια μικρή βοήθεια μπορεί να μας δώσει ένα σπανιότατο φυλλάδιο, η Σύντομος έκθεσις του Ελληνικού Λυκείου, εν Ερμουπόλει της Σύρου, τύποις Μελισταγούς Μακεδόνος, 1851. Το κυκλοφόρησε ο ίδιος ο Ευαγγελίδης για να γιορτάσει τα 10 χρόνια από την ίδρυση του Ελληνικού Λυκείου, να περιγράψει τη φιλοσοφία του σχολείου του, να προσελκύσει νέους μαθητές. Με την ευκαιρία δίνει και τον κατάλογο όλων των μαθητών του με τους βαθμούς στις εξετάσεις τους. Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Πώς και ο Ροΐδης βρέθηκε να φοιτά σε αυτό το σχολείο; Ο Ροΐδης ως γνωστόν γεννήθηκε στην Ερμούπολη της Σύρου το 1836, γιος του Δημήτρη Ροΐδη και της Κορνηλίας Ροδοκανάκη. Η οικογένειά του μετακόμισε στη Γένοβα το 1841 και το 1849 τον ενέγραψαν σε ηλικία 13 ετών στο Ελληνικόν Λύκειον του Χρήστου Ευαγγελίδη στην Ερμούπολη. Ο ιδρυτής και διευθυντής του σχολείου, Χρήστος Ευαγγελίδης γεννήθηκε στη Θεσσαλονίκη, πιθανότατα το 1815 (ούτε ο ίδιος γνωρίζει ακριβώς την ημερομηνία γεννήσεώς του). Με την επανάσταση του 1821, ορφανός από πατέρα, κατέφυγε με τη μητέρα του πρόσφυγας στην Σμύρνη. Εκεί, το 1827 τον προστάτευσαν αμερικανοί φιλέλληνες και τον πήραν μαζί τους στην Αμερική για να σπουδάσει. Ανήκει στην ομάδα των παιδιών που τα ονομάζουμε συλλογικά «τα ορφανά του αγώνα». Σπούδασε αρχικά στο Mountain Pleasant Classical Institute στο Άμχερστ της Μασαχουσέτης και κατόπιν στο Columbia College της Νέας Υόρκης. Η εκπαίδευσή του και η ανατροφή του ήταν αμερικανική και προτεσταντική. Το 1837 επέστρεψε στην Ελλάδα και μετά από περιπλανήσεις για να βρει την οικογένειά του εγκαταστάθηκε στην Ερμούπολη, όπου για να βιοποριστεί δίδασκε αγγλικά σε μαθητές που θέλανε να μάθουν την γλώσσα. Ήταν πεπεισμένος ότι η αγγλική γλώσσα θα είναι η μέλλουσα γλώσσα του εμπορίου. Μαθητής του εκείνη την εποχή ήταν και ο Ανδρέας Συγγρός, ο οποίος τον αναφέρει στα απομνημονεύματά του. Ο Ευαγγελίδης προσπάθησε να διοριστεί καθηγητής αγγλικών στο γυμνάσιο της Σύρου, αλλά δεν τα κατάφερε και έτσι αποφάσισε να ιδρύσει το δικό του σχολείο και οικοτροφείο· με αρκετές γραφειοκρατικές δυσκολίες, πρέπει να σημειώσουμε. Εν τω μεταξύ είχε νυμφευτεί την Μαριγώ Μιριαγγού, όταν εκείνη ήταν περίπου 15 ετών και εκείνος γύρω στα 27. Απέκτησε μαζί της δέκα παιδιά. Δυστυχώς πολλά πέθαναν σε βρεφική ηλικία όπως συνέβαινε τότε και δύο κόρες του πέθαναν στην επιδημία της πανώλης του 1854. Τότε ο πατέρας τους βρισκόταν στην Αμερική που είχε πάει για να αναζωπυρώσει τα φιλελληνικά αισθήματα, αλλά για τον θάνατό τους έγραψε σε μια επιστολή που έστειλε στον πιο αγαπημένο του μαθητή, τον Εμμανουήλ Ροΐδη, όταν εκείνος σπούδαζε στο Βερολίνο και είχε αρχίσει την έρευνά του για να γράψει την Πάπισσα Ιωάννα. Η οικογένεια της Μαριγώς είχε καταφύγει στη Σύρο μετά την καταστροφή της Χίου, αφού οι περισσότεροι επιζώντες από την καταστροφή της Χίου κατέφυγαν στη Σύρο. Να σημειώσουμε ότι η κοινωνία στη Σύρο ήταν τοπικιστικά, στρατογραφικά συντεταγμένη ανάλογα με την καταγωγή των κατοίκων της, από εδώ οι Χιώτες, από εκεί οι Ψαριανοί και στην Άνω Σύρο οι καθολικοί κάτοικοι, διάσπαρτες εδώ και εκεί μικρότερες μειοψηφίες από άλλες περιοχές της Ελλάδας. Με τον γάμο του ο Ευαγγελίδης έγινε μέλος της χιώτικης κοινωνίας της Σύρου, ενώ ο ίδιος πάντα δήλωνε ότι είναι Μακεδόνας.[2] Οι γονείς του Ροΐδη ίσως διάλεξαν να εγγράψουν σε αυτό το σχολείο τον γιο τους γιατί ανήκε στη χιώτικη κοινωνία της Σύρου και όχι στο σχολείο του Ιωάννη Βαλέτα, που μάλλον ήταν πιο δυνατός φιλόλογος από τον Ευαγγελίδη και ανταγωνιστής του. Η αδελφή της μητέρας του Ευτέρπη ήταν σύζυγος του Αντωνίου Μικρουλάκη και ήταν η κηδεμόνας του όσο ζούσε στην Ερμούπολη· ήταν «η καλή κηδεμών που προμήθευε «κουραμπιέν, τσουρέκι, χριστόψωμον ή άλλο φιλοδώρημα»[3] τον έφηβο Ροΐδη με το γλυκό δοντάκι. Η ζωή στο σχολείο του Ευαγγελίδη ήταν αρκετά λιτή, σπαρτιατική. Η οικογένεια Μικρουλάκη που παρακολουθούσε την εκπαίδευση του ανιψιού της ήταν ευχαριστημένη από την εκπαίδευση που πήρε ο Εμμανουήλ από τον Ευαγγελίδη και τον προσέλαβαν να διδάξει αγγλικά στην κόρη τους Ζενή Μικρουλάκη. Έχουν σωθεί στο ημερολόγιο του Ευαγγελίδη αποδείξεις ότι η Ευτέρπη Μικρουλάκη τού έδωσε «30 δραχμάς» στις 12 Μαρτίου 1856 και το ίδιο ποσό τον Απρίλιο του 1856 για τα μαθήματα αγγλικών της Ζενής. Στο Ελληνικόν Λύκειον ο Ροΐδης έφτασε από τη Γένοβα το 1849 όταν ήταν 12 ή 13 ετών. Για τρία χρόνια, αρχίζοντας από το σχολικό έτος 1849-1850 παρακολούθησε το Ελληνικόν Σχολείον και την τριετία 1852-1854 παρακολούθησε το Γυμνάσιο. Στο βιβλίο του Σύντομος έκθεσις του Ελληνικού Λυκείου ο Ευαγγελίδης δίνει το πρόγραμμα του σχολείου και τι επιπλέον μαθήματα προσέφερε εκτός από τα υποχρεωτικά του Υπουργείου Παιδείας. Κάθε Κυριακή γινόταν ανάπτυξη του Ιερού Ευαγγελίου. Αυτή ήταν μια προτεσταντική συνήθεια που ακολουθούσε ο Ευαγγελίδης και ίσως αυτό το πνεύμα του προτεσταντισμού να είχε περάσει και στον Ροΐδη.[4] Διδάσκεται φυσικά η αγγλική γλώσσα, το μεγάλο πλεονέκτημα του σχολείου. Η φωνητική μουσική· αυτή η διδασκαλία ήταν μια πρωτοποριακή παιδαγωγική πρωτοβουλία. Να σημειώσουμε ότι ο καθηγητής της μουσικής Ιωάννης Ένιγκ, όταν έκλεισε το Ελληνικόν Λύκειον πήγε στην Αθήνα και διορίστηκε καθηγητής της μουσικής στο Αρσάκειο και έγραψε πολλά τραγούδια για τη διδασκαλία του μαθήματος της ωδικής. Αυτό το μάθημα δεν το πήρε ο Ροΐδης γιατί η κώφωσή του είχε αρχίσει να εκδηλώνεται. Τον χειμώνα, για να απασχολεί τους μαθητές του ο Ευαγγελίδης τους διδάσκει χορό, έτσι τα ετοιμάζει για την κοινωνία. Ένα άλλο πρωτοποριακό μάθημα ήταν η διδασκαλία της υγιεινής που το δίδασκε ο ιατρός Ευάγγελος Εμμανουήλ. Η προσήλωση του Ευαγγελίδη στην καθαριότητα και την υγιεινή του σώματος φαίνεται και από έναν τόμο που τύπωσε με τον κανονισμό του σχολείου, όπου εκεί σχολαστικά αναφέρει κάθε πότε οι μαθητές πρέπει να αλλάζουν τα εσώρουχά τους, μέχρι και κάθε πότε πρέπει να κόβουν τα νύχια τους. Το υπονοεί λίγο και ο Ροΐδης στην «Ιστορία μιας γάτας», όταν γράφει «ο περιορισμός των αλλαγών υποκαμίσου εις δύο την εβδομάδα» (σ. 95), την περίοδο που ο Ευαγγελίδης είχε αφήσει τη διεύθυνση του Ελληνικού Λυκείου στον καθηγητή Φαβρίκιον για να ταξιδέψει στην Αμερική. Μια ακόμη εκπαιδευτική πρωτοβουλία στο Ελληνικόν Λύκειον ήταν η σωματική άσκηση. Οι μαθητές με συνοδεία του διευθυντή τους πήγαιναν μακρινούς περιπάτους στα περίχωρα της Ερμούπολης. Αλλά η μεγαλύτερη μεταρρύθμιση ήταν όταν «καθ’ έκαστον Σάββατον το εσπέρας γίνεται συνεδρίασις, όπου παρευρίσκονται πολλοί, οι μεν προσκεκλημμένοι, οι δε αυτόκλητοι προσερχόμενοι. Εν τη συνεδριάσει ταύτη, αφού πρώτον ψαλή ύμνος προς τον Ύψιστον, δοτήρα πάντων των πνευματικών τούτων αγαθών, και αναγνωσθώσιν υπό τινος επιφορτισμένου τα χρέη γραμματέως τα πρακτικά της παρελθούσης συνεδριάσεως, αναγινώσκεται εφημερίς τις Λύκειος Μέλισσα καλουμένη, ήτις συντασσομένη από δύω ή και πλειοτέρων μαθητών, ωφέλιμα διάφορα διά τους νέους περιέχει, εν μέρει δε τα Λυκειακά, τουτέστι τα καθ’ όλην την εβδομάδα εν τω Λυκείω συμβαίνοντα. Μετά ταύτα έκαστος μαθητής χρεωστεί ν’ απαγγείλη ή γύμνασμά τι, ή τεμάχιόν τι αποστηθισμένον, ή επιστολογραφίαν τινά, ή διήγησιν ιστορικού συμβεβηκότος, ή μετάφρασιν εκ του Αγγλικού ή Γαλλικού, ή άλλης τινός γλώσσης, και ούτω διαλύεται η συνεδρίασις. Πόσην δε ωφέλειαν προξενούσι και αύται αι συνεδριάσεις μάρτυρες είναι οι εκάστοτε παρευρισκόμενοι εις αυτάς».[5] Ο Λάμπρος Βαρελάς στο πρόσφατο άρθρο του «Η πρώτη δημοσίευση του Εμμανουήλ Ροΐδη»[6] αναφέρεται σε μια από αυτές τις συνεδριάσεις, στην οποία διαβάστηκε η έκθεση του Ροΐδη που προτρέπει τον φίλο του να γίνει χρυσοθήρας. Αυτή η έκθεση έκανε εντύπωση και τυπώθηκε στην εφημερίδα Ένωσις [Ερμουπόλης] στις 17.10.1851 και είναι η πρώτη δημοσίευση του Ροΐδη. Αλλά το μεγαλύτερο γεγονός ήταν η παράσταση του θεατρικού έργου του Ρακίνα Εσθήρ. Τη μετάφραση είχε κάνει ο συμμαθητής του Ροΐδη Δημήτριος Βικέλας. Αυτή η παράσταση είχε κάνει μεγάλη εντύπωση στην τοπική κοινωνία και πολλοί την παρακολούθησαν. Ο ίδιος ο Ροΐδης με νοσταλγία γράφει για τους θεατές της παράστασης: «Από ταύτης δεν έλειψαν ούτε πάσαι της νήσου αι πολιτικαί και στρατιωτικαί αρχαί, ούτε το προξενικόν σώμα, ούτε τα επιτελεία των πολεμικών πλοίων, ούτε καμμία των κομψών της Σύρου δεσποινών και δεσποινίδων. Η επιτυχία των τε γυμνασίων και της παραστάσεως υπερέβη πάσαν ελπίδα, και το Λύκειον υπήρξεν επί τινα χρόνον δημοτικώτατον. Αλλ’ ακριβώς από της αξιομνημονεύτου εκείνης εσπερίδος παρετηρήθη, ότι και αυτοί οι πρώην επιμελείς μαθηταί ήρχισαν να ευρίσκωσι πληκτικώτερα τα βιβλία του Ασωπίου και του Χορτάκη.»[7] Υπάρχει η υποψία ότι η Δούκισσα της Πλακεντίας και η κόμισσα Θεοτόκη παρακολούθησαν την παράσταση και ήταν μεταξύ «των κομψών της Σύρου δεσποινών». Ίσως αυτή η φήμη να αληθεύει γιατί οι δυο διάσημες για την ομορφιά γυναίκες βρίσκονταν στην Σύρο εκείνη την εποχή και στην παράσταση συμμετείχε και ο κόμης Θεοτόκης, ένας από τους ανιψιούς της κόμισσας Θεοτόκη (Τζέην Ελίζαμπεθ Ντίγκμπυ ή Ιάνθη, κοντέσσα Τζένη Θεοτόκη). Μπορούμε να δούμε τους βαθμούς του Ροΐδη, δημοσιευμένους στο φυλλάδιο Σύντομος έκθεσις περί του Ελληνικού Λυκείου: Για την τάξιν Β΄ του Ελληνικού Σχολείου (σχολικό έτος 1850-1851) παίρνει κάλλιστα στα Ελληνικά, Ξενοφώντος Κύρου Παιδεία, Πλουτάρχου Αριστείδης και Αρχαία Σύνταξις. Καλώς στην Τεχνολογία, καλώς στην Πρακτική Αριθμητική (εδώ πόσο θα θέλαμε να έπαιρνε κάλλιστα ώστε να μπορούσε να διαχειριζόταν καλύτερα την περιουσία του αργότερα). Καλώς στην Πολιτική Γεωγραφία, κάλλιστα στην Ιερά Κατήχησιν, και στο Ευαγγέλιον κατά Ματθαίον. Δεν συμμετέχει στο μάθημα Ευρωπαϊκή Φωνητική Μουσική, προφανώς λόγω του προβλήματος της ακοής του. Κάλλιστα παίρνει και στην Γ΄ τάξη των Γαλλικών, όπου διδάχτηκε Εξήγησις εκ της Ιστορίας Καρόλου ΧΙΙ, Γραμματική και Τεχνολογία, Θεματογραφία, Ορθογραφία. Πάλι δεν συμμετάσχει στο μάθημα της Ευρωπαϊκής Φωνητικής Μουσικής. Στην Β΄ τάξη των Αγγλικών πάλι παίρνει κάλλιστα στο μάθημα Ανάγνωσις και Εξήγησις, και στην Αποστήθιση. Το μάθημα της Τεχνολογίας φαίνεται δεν διδάχτηκε, γιατί κανένας μαθητής δεν έχει βαθμό. Με τέτοιους βαθμούς δεν είναι απορίας άξιον πώς ο Χρήστος Ευαγγελίδης του γράφει στις 21 Ιανουαρίου 1856, όταν ο Ροΐδης είναι στο Βερολίνο: «επειδή και προς εμέ είναι ευχαρίστησις να γράφω προς ούς αγαπώ και μάλλιστα προς σε υπάρχοντα εκ των ολίγων μαθητών, οίτινες ουδεμίαν ποτέ παρέσχον αφορμήν δυσαρεσκείας, και τούτο αγαπητέ μοι Εμμανουήλ σημαίνει πολύ».[8] Οι σχέσεις Ευαγγελίδη και Ροΐδη έμειναν αδιατάρακτες και όταν ο Ευαγγελίδης αποφασίζει να έρθει στην Αθήνα και να επανιδρύσει στην Αθήνα το Λύκειόν του διδάσκοντας παράλληλα και αγγλικά, τη διεύθυνση του σπιτιού του Ροΐδη δηλώνει. Ο Ευαγγελίδης πέθανε στην Αθήνα τον Μάρτιο του 1884. Στην εφημερίδα Αιών βρίσκουμε μια σύντομη νεκρολογία και περιγραφή της κηδείας, ανυπόγραφη· θα ήταν ωραίο να την έχει γράψει ο μαθητής του Ροΐδης: «ο μακαρίτης Ευαγγελίδης υπήρξεν είς των ωφελιμωτάτων διδασκάλων της ελληνικής Νεότητος, πλήρης ελευθέρων φρονημάτων και πατριωτικών, τρανά δους αποδείγματα των αρετών αυτού τούτου».[9] Σε επόμενο φύλλο της ίδιας εφημερίδας στη στήλη «Δελτίον Θνησιμότητος» αναφέρεται [απεβίωσε]: «Μαρτίου 22 Χρήστος Ευαγγελίδης ετών 65 εκ καρδιακού νοσήματος».[10] Αυτές είναι σημαντικές πληροφορίες γιατί υπήρχαν διάφορες λανθασμένες ημερομηνίες και εικασίες για τον θάνατό του. Ο Ροΐδης δεν ξέχασε τον δάσκαλό του, ήταν εξάλλου κατά την δήλωσή του ο αγαπημένος του μαθητής. Στα διηγήματά του περιγράφει τον δάσκαλό του με μια γλυκιά νοσταλγική ειρωνεία, αλλά αυτό είναι το ύφος του Ροΐδη. Όσο για τον άλλο διάσημο συγγραφέα και μαθητή του Ευαγγελίδη, Δημήτριο Βικέλα, συμμαθητή του Ροΐδη, οι σχέσεις τους δεν ήταν πάντα τόσο καλές και αρμονικές. Αλλά αυτό είναι μια άλλη ιστορία. [1] Εδώ μεταχειρίζομαι την έκδοση: Εμμανουήλ Ροΐδη, Τα αφηγήματα, Γαλαξίας, Αθήνα 1969. [2] Για περισσότερες πληροφορίες και λεπτομέρειες για την ζωή και δράση του Ευαγγελίδη δείτε το βιβλίο: Αντώνης Σμυρναίος, Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού, Σμάτη Γεμενετζή-Μαλαθούνη. Επιμέλεια χειρογράφου Έλλη Μαρμαρά, Νυχτερινά Σκαλαθύρματα: το συριανό ημερολόγιο (1856-1860) του Μακεδόνα εκπαιδευτικού Χρήστου Ευαγγελίδη, Εκδοτικός Οίκος Κ. & Μ. Αντ. Σταμούλη, Ι. Αρχ. Χαρπαντίδης, Θεσσαλονίκη 2019. [3] «Ιστορία μιας γάτας», Αφηγήματα, ό.π., σ. 93. [4] Αντώνης Σμυρναίος, «Ο μοχλός της κατειρώνευσης: το “Ελληνικόν λύκειον Ερμουπόλεως” και η προτεσταντική αγωγή του Εμμ. Ροΐδη», Νέα Εστία, τχ. 1772 (Νοέμ. 2004), σσ. 649-683. [5] «Σύντομος έκθεσις περί του Ελληνικού Λυκείου», σ. 4. [6] The Athens Review of Books, τχ. 93 (Μάρτιος 2018), σσ. 14-18. [7] Εμμανουήλ Ροΐδης, «Πολιτική αρθρογραφία στον Ταχυδρόμο Κωνσταντινουπόλεως (1898-1900)», επιμ. Σωτήρης Τσέλικας, Μικροφιλολογικά Τετράδια 10, Λευκωσία 2011, σ. 30. [8] Μιχαήλα Καραμπίνη-Ιατρού, «Δάσκαλος προς μαθητή: μια επιστολή του Χ. Ευαγγελίδη προς τον μαθητή του Ε. Ροΐδη. Μια ματιά στις σχέσεις τους», Μικροφιλολογικά, τχ. 31 (Άνοιξη 2012), σ. 3-7, και της ίδιας, «Εκπαιδεύοντας συγγραφείς. Ο δάσκαλος Χρήστος Ευαγγελίδης μέσα από το ημερολόγιό του και η συμβολή του στην εκπαίδευση των Εμμ. Ροΐδη και Δ. Βικέλα στο Ελληνικό Λύκειο στη Σύρο», στα πρακτικά ΙΓ΄ Διεθνούς Επιστημονικής Συνάντησης, Μνήμη Παν. Μουλλά, Νεοελληνική Λογοτεχνία και Κριτική από τον Διαφωτισμό έως Σήμερα. Εκδόσεις Σοκόλη-Κουλεδάκη, Αθήνα 2014, σσ. 509-518. [9] Εφημ. Αιών, 25 Μαρτίου 1884, σ. 4. [10] Εφημ. Αιών, 27 Μαρτίου 1881, σ. 4. Ευχαριστώ για τις πληροφορίες τον Λάμπρο Βαρελά.

Σύνδεση