Κακεντρεχές, βάναυσο και φλύαρο

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Edoardo Albinati, The Catholic School [Εντοάρντο Αλμπινάτι, Το Καθολικό Σχολείο], μετάφραση από τα ιταλικά Antony Shugaar, Farrar, Straus and Giroux, σελ. 1268 Μετά από σχεδόν μισό αιώνα, ονειρεύομαι ακόμα πως επιστρέφω στη Σχολή του Αγίου Πέτρου, το Καθολικό οικοτροφείο στο Γουέξφορντ της Ιρλανδίας, όπου παρέμεινα δύο χρόνια πριν πάω στο πανεπιστήμιο. Αυτό που μου κάνει εντύπωση είναι το παράδοξο αίσθημα ασφάλειας που αναδύεται από αυτές τις αναμνήσεις. Ακόμα και ο κοιτώνας, με τα στενά χωρίσματα, το ωριαίο πρόγραμμα, που ξεκινούσε με την πρωινή λειτουργία και συμπεριλάμβανε καθημερινή προσευχή με το κομποσκοίνι, καθώς και η Θεία Κοινωνία πριν τα μαθήματα κατά th διάρκεια των μηνών εκείνων που θεωρούνταν ιδιαιτέρως ιεροί, δεν εκπέμπουν ίχνος τρόμου. Οι ιερείς της επισκοπής, που ήταν και καθηγητές μας, φαντάζουν προσιτοί, φιλικοί, παρότι ένας-δυο απ’ αυτούς, δεν χωρά αμφιβολία, ήταν κτήνη. Το πιο δυσάρεστο χαρακτηριστικό του ονείρου είναι πως βλέπω τον εαυτό μου όπως είμαι τώρα. Και είμαι έτοιμος, ό,τι και να έχει μεσολαβήσει από τότε, να αφεθώ στην πειθαρχημένη ζωή του σχολείου αυτού, στην αποκλειστικά ανδρική συντροφιά, στην προοπτική έντονων φιλικών σχέσεων, στους αμέτρητους κανόνες και κώδικες συμπεριφοράς, στην σκέψη πως δεν μπορώ να πάρω σχεδόν καμία απόφαση για τον εαυτό μου. Λίγο αφότου έφυγα από τη Σχολή του Αγίου Πέτρου, θυμάμαι να έχω πάει στο ατελιέ ενός Ιρλανδού ζωγράφου, του Πολ Φαντζ, ο οποίος επίσης είχε φοιτήσει στο ίδιο σχολείο. Μου έδωσε ένα βιβλίο, λέγοντάς μου πως είναι μάλλον η πιο αντιπροσωπευτική καταγραφή των εμπειριών μας στο οικοτροφείο, Ήταν Οι αναστατώσεις του νεαρού Τέρλες (1906) του Ρόμπερτ Μούζιλ. Παρά το γεγονός πως τα όνειρά μου με τη Σχολή ήταν άκακα, οι ανατριχιαστικές περιγραφές του Μούζιλ για την ζωή σε ένα σχολείο αρρένων μου φάνηκαν απολύτως ακριβείς, μέχρι την παραμικρή λεπτομέρεια, όπως το σημείο, νωρίς στο βιβλίο, όπου, αφού ο Τέρλες έχει φύγει από το σπίτι του για να πάει στο οικοτροφείο, η σχέση με τους γονείς του γίνεται τεταμένη και αμήχανη. Όταν οι γονείς του δεν του λείπουν πια, ο Τέρλες αποστασιοποιείται. Η απομάκρυνσή του από το σπίτι επιφέρει μια ψυχρότητα που ούτε η νεοαποκτηθείσα ανεξαρτησία δεν μπορεί να κατευνάσει. Ο Νεαρός Τέρλες εξερευνά επισταμένα το ζήτημα της ενδοσχολικής βίας. Ακριβώς όπως η Σχολή του Αγίου Πέτρου, η ακαδημία που περιγράφει ο Μούζιλ είναι ένα παλαιό κτίριο με πολλά αχρησιμοποίητα δωμάτια και κρυφές γωνιές. Σε ένα τέτοιο μέρος οδηγεί ο Τέρλες, παρέα με δύο φίλους του, τον Μπάινεμπεργκ και τον Ράιτινγκ, τον συμμαθητή του τον Μπαζίνι για να τον μαστιγώσουν, να τον κακοποιήσουν σεξουαλικά και να τον βασανίσουν. Υποτίθεται πως τα κάνουν όλα αυτά για να τον τιμωρήσουν επειδή ο Μπαζίνι τους είχε κλέψει. Αλλά το πραγματικό τους κίνητρο, εν τέλει, είναι πως κάνουν ό,τι κάνουν επειδή μπορούν, και επειδή το απολαμβάνουν. Εξευτελίζουν το αγόρι για πολλή ώρα, επινοώντας ολοένα και πιο πολλά, πιο σκληρά βασανιστήρια, πηγαίνοντάς τον ξανά και ξανά στο κρυφό, μυστικό δωμάτιο. Ο Μούζιλ χαρτογραφεί την σχέση του Τέρλες με τη βία αυτή, χρησιμοποιώντας λεπτοδουλεμένα υπονοούμενα για να αναφερθεί «στην περίεργη έλξη που ασκούσε πάνω του ο Μπαζίνι». Είναι σαφές πως, παρά το γεγονός πως δεν είναι ο αρχηγός της εκστρατείας εναντίον του Μπαζίνι, ο Τέρλες είναι αυτός που επηρεάζεται πιο βαθιά από αυτό που διαδραματίζεται μπροστά στα μάτια του, αυτός που το απολαμβάνει περισσότερο από όλους. Παρότι οι βιαιοπραγίες εναντίον του Μπαζίνι λαμβάνουν χώρα στα κρυφά, είναι λες και το ίδιο το σχολείο είχε δώσει το περιθώριο για να συμβούν ή, τουλάχιστον, είχε επινοήσει τις συνθήκες, τόσο τις απτές, όσο και τις ηθικές, που επέτρεπαν την εξέλιξη της απάνθρωπης αυτής βεντέτας. Τα βασανιστήρια του Μπαζίνι παρουσιάζονται περισσότερο σαν τελετουργία παρά σαν φρικαλεότητα. Είναι κάτι σχεδόν το φυσιολογικό: γνώρισμά του είναι η περιρρέουσα ψυχραιμία, και τίποτα δεν θυμίζει κάτι που προκύπτει από ένα εξαγριωμένο θυμικό. Και φαίνεται να ικανοποιεί κάτι βαθιά κρυμμένο στους αυτουργούς. Στο μυθιστόρημα του Μούζιλ, η φυσιολογική σχολική ζωή συνεχίζει ανεμπόδιστα λες και οι νυχτερινές επιθέσεις εναντίον του Μπαζίνι αποτελούν μια παράλληλη πραγματικότητα. Στη Σχολή του Αγίου Πέτρου, είχα πάντα την αίσθηση πως κάτι άλλο συνέβαινε, κάτι κρυμμένο από εμάς, ή πως υπήρχαν συγκεκριμένοι κώδικες οι οποίοι ποτέ δεν μας είχαν πλήρως αποκαλυφθεί. Ένα βράδυ, τη δεύτερη χρονιά που ήμουν εκεί, είχα πάντα κάποιο λόγο, όταν έπεφτε η σιωπή στον κοιτώνα, να πάω σε άλλον κοιτώνα, ξεγλιστρώντας μέσα στις σκιερές στοές, τα σκοτεινά κλιμακοστάσια και τους ατέλειωτους διαδρόμους. Απόλυτη σιωπή. Αλλά καμιά φορά αναγκαζόμουν να βιαστώ και να κρυφτώ στην εσοχή μιας πόρτας όταν άκουγα τα βήματα κάποιου ιερέα να πλησιάζει. Αναρωτιόμουν πού να πήγαινε, τι έκανε, τέτοια ώρα. Πιθανώς και αυτός να αναρωτιόταν το ίδιο για μένα. Παρότι όλοι οι καθηγητές ιερείς είχαν τα διαμερίσματά τους κοντά στους κοιτώνες, ένας ιερέας στεγαζόταν σε ένα από τα παλαιότερα τμήματα του σχολείου, μακριά από τους κοιτώνες και τους συναδέλφους του. Το 2005 αποκαλύφθηκε μέσω της Έκθεσης Φερνς, το πόρισμα μιας κυβερνητικής έρευνας για σεξουαλική κακοποίηση από ιερείς στην επισκοπή του Φερνς (που περιλάμβανε το Γουέξφορντ και τη Σχολή του Αγίου Πέτρου), πως ο συγκεκριμένος ιερέας, το σεξουαλικό ενδιαφέρον του οποίου για τους μαθητές είχε φτάσει στα αυτιά του επισκόπου, είχε τοποθετηθεί στο παλιό κτίριο για να είναι μακριά από τους κοιτώνες. Αργότερα καταδικάστηκε σε φυλάκιση για κακοποίηση μαθητών του σχολείου. Αυτό για το οποίο γράφει ο Μούζιλ με περίσσεια επιδεξιότητα είναι ο συνδυασμός του απολύτως φυσιολογικού και της υψηλής επιτήδευσης που χαρακτηρίζει μια σχολή αρρένων. Στη Σχολή του Αγίου Πέτρου, σε ηλικία δεκαέξι χρονών, με είχε συναρπάσει το αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα του Μπρένταν Μπέαν Borstal Boy (1958), που εξιστορούσε την φυλάκιση ενός αγοριού μέσες-άκρες στην ηλικία μου. Στη φυλακή, δεν βίωσε μόνο την μοναξιά και την απώλεια, αλλά συνήθισε τη ρουτίνα και τους κανονισμούς της. Σταδιακά, η ζωή στη φυλακή φάνταζε φυσιολογική· δεν ήταν η μικρογραφία του έξω κόσμου, ή κάτι εξίσου απλοϊκό, αλλά, αντίθετα, ήταν κάτι απολύτως απόμερο, πλήρως θωρακισμένο γύρω από τους κανόνες του. Κατά τη διάρκεια των διακοπών των Χριστουγέννων του 1970, ένας φίλος μου είπε για μια ταινία που παιζόταν στο Δουβλίνο με τίτλο Επαναστατημένη Γενιά (if…) του Λίντζι Άντερσον, που διαδραματιζόταν σε ένα Αγγλικό οικοτροφείο. Κατάφερα να πείσω τους γονείς μου πως έπρεπε να παρευρεθώ στην Έκθεση Νεαρών Επιστημόνων στο Δουβλίνο με μια ομάδα συμμαθητών –υπήρχαν ειδικά φτηνά εισιτήρια τραίνου για τους επισκέπτες της έκθεσης–, αλλά με το που έφτασε το τραίνο στο Δουβλίνο ξεγλίστρησα από την ομάδα, βρήκα τον κινηματογράφο που έπαιζε την ταινία, και παρακολούθησα την απογευματινή προβολή. Οι συνθήκες στην ταινία του Άντερσον ήταν πιο βάναυσες και πιο στιλιζαρισμένες από αυτές της Σχολής του Αγίου Πέτρου. Η σεξουαλική ένταση στο οικοτροφείο αυτό ήταν περισσότερο προφανής από ό,τι στο δικό μας, και η ωμότητα και η βία πιο ακραίες. Επιπλέον, τα αγόρια στην Επαναστατημένη Γενιά ήταν πολύ πιο όμορφα από τους συμμαθητές μου. Αλλά η ταινία εξέθετε αυτό που κρατιόταν κρυφό κάτω από την αποχαυνωτική ρουτίνα της Σχολής του Αγίου Πέτρου, μια ρουτίνα στην οποία είχα συναινέσει. Εδώ ακριβώς προκύπτει η έννοια της συμμόρφωσης, το πόσο εύκολο είναι τελικά να επιβάλλει κάνεις τη συμμόρφωση. Η κύρια πηγή φόβου στη Σχολή του Αγίου Πέτρου δεν ήταν το ξύλο, αλλά ο αποκλεισμός. Η συμπεριφορά όλων μας ήταν απολύτως εναρμονισμένη ώστε να συμβαδίζουμε με το σύστημα που είχε κατασκευαστεί από τους συμμαθητές μας. Στο μυθιστόρημά του Το Καθολικό Σχολείο, ο Εντοάρντο Αλμπινάτι περιγράφει την ανάγκη τού να μην ξεχωρίζει: Κανείς δεν συνειδητοποιεί τα άκρα στα οποία είναι διατεθειμένο να φτάσει ένα αγόρι για να κερδίσει την αποδοχή των συμμαθητών και των φίλων του· τη βία που αποφασίζει να ανεχτεί, ασχέτως εάν είναι το θύμα ή ο θύτης, για να κερδίσει την επιδοκιμασία. Το Καθολικό Σχολείο επικεντρώνεται στη Σχολή Σαν Λεόνε Μάγκνο, ένα ακριβό σχολείο στη Ρώμη υπό τη διοίκηση της Μαριανής Αδελφότητας, στο οποίο έλαβε χώρα ένα στυγερό έγκλημα το 1975, όταν τρεις πρώην μαθητές συνελήφθησαν για τον βασανισμό δυο γυναικών, τον βιασμό τους, και τον φόνο μιας εξ αυτών. Ο Αλμπινάτι, γεννημένος το 1956, ήταν μαθητής στον Σαν Λεόνε Μάγκνο και γνώριζε τους δράστες. Το Καθολικό Σχολείο, που εκτείνεται σε 1.268 σελίδες, είναι μια προσπάθεια αποκάλυψης των κινήτρων που οδήγησαν μαθητές από ένα τόσο προνομιούχο και σταθερό περιβάλλον να διαπράξουν τις ειδεχθείς αυτές πράξεις. Ο συγγραφέας δεν ασχολείται εκτενώς με τα καθαυτά εγκλήματα· μαθαίνουμε ελάχιστα πράγματα για τα θύματα, εκτός από το γεγονός πως προέρχονταν από χαμηλότερη κοινωνική τάξη από αυτή των δραστών. Αντίθετα, το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου εξερευνά την ουσία της αρρενωπότητας, της οικογένειας και της αστικής τάξης, τον βιασμό, τη βία, το πέος, τον σαδισμό και τον μαζοχισμό, όπως και την ηθική και τον κώδικα συμπεριφοράς των Ιταλών με ένα συγκεκριμένο εισόδημα και άνω. Πόλα Ρέγκο, Ο πρεσβευτής του Ιησού, 1997, παστέλ σε χαρτί. © Marlborough Fine Art Ο Αλμπινάτι γράφει για το πόσο «του άρεσε να πηγαίνει σχολείο» και την «αφόρητη» σκέψη πως «έπρεπε να επιστρέψει σπίτι μετά το πέρας των μαθημάτων». Χρησιμοποιεί το μυθιστόρημα του Μούζιλ σαν βάση: «Αυτό που μου συνέβη είναι το ακριβώς αντίθετο από αυτό που συνέβη στον νεαρό Τέρλες». Όταν ήταν σπίτι, του έλειπαν «οι συμμαθητές του. Όπως και το γυμναστήριο, η αυλή, το παρεκκλήσι, οι ιερείς.» Ενώ ο Τέρλες υποφέρει επειδή του λείπει το σπίτι του, μέχρι που το ξεπερνά, ποτέ του δεν επιστρέφει στον πρότερο εαυτό του: «Η εξαφάνιση της νοσταλγίας δεν επέφερε κανενός είδους πολυπόθητης ικανοποίησης, αλλά άφησε ένα χάσμα στην ψυχή του νεαρού Τέρλες». Το χάσμα αυτό είναι που απασχολεί τον Αλμπινάτι, η ανοικειότητα που καλλιεργείται εντός μιας ακαδημίας αρρένων όπως την περιγράφει ο Μούζιλ: «Εδώ, όπου οι δυνάμεις της νεαρής ηλικίας και των ενορμήσεων φυλακίζονταν πίσω από γκρίζους τοίχους, η φαντασία των αγοριών πλημμύριζε με φευγαλέες, λάγνες εικόνες οι οποίες οδηγούσαν πολλά από τα αγόρια στον παραλογισμό.» Το Καθολικό Σχολείο περιλαμβάνει σκηνές που καθρεφτίζουν στιγμές του Νεαρού Τέρλες, όπως αυτή όταν μια ομάδα αγοριών μαστιγώνουν έναν συμμαθητή τους. Η πρόταση του Αλμπινάτι «Μπορούσε κανείς να ακούσει τοn συριγμό και το κροτάλισμα των λουριών πάνω στη σάρκα του συμμαθητή μας» αντιστοιχεί με την πρόταση του Μούζιλ: «Από τους ήχους που έφτασαν στα αυτιά του, ο Τέρλες κατάλαβε πως είχαν γδύσει τον Μπαζίνι και πως τον μαστίγωναν με κάτι λεπτό και ευλύγιστο». Και στα δυο βιβλία, τα αγόρια πιστεύουν πως ανήκουν σε ένα κλειστό σύμπαν και πως έχουν χρέος να εντοπίσουν και να αποκλείσουν όποιον δεν ανήκει σε αυτό. Στο μυθιστόρημα του Μούζιλ, ένας από τους πιο βίαιους χαρακτήρες λέει: «Σε τελική ανάλυση, εκπαιδευόμαστε όλοι μαζί γιατί ανήκουμε στο ίδιο κοινωνικό σύνολο.» Στο βιβλίο του Αλμπινάτι, το σχολείο χρίζει τους μαθητές με μια προνομιούχα αίσθηση που διαρκεί μια ολόκληρη ζωή, «ένα έμβλημα, ένα σήμα κατατεθέν, σε τέτοιο βαθμό που σχεδόν δέκα χρόνια μετά, μια νεαρή γυναίκα θα την παρατηρούσε, αυτή την ανεξίτηλη σφραγίδα. “Να σου πω, μήπως πήγαινες σε σχολείο με παπάδες;”». Αυτή η περίεργη, καταναγκαστική συνοχή που καλλιεργείται σε ένα σχολείο αρρένων μπορεί να διαρραγεί εξαιρετικά γρήγορα, όπως καθιστά σαφές ο Άντερσον στην Επαναστατημένη Γενιά όταν οι μαθητές, τόσο πρόθυμοι να συμμετέχουν στις ιεραρχίες που αντιπροσώπευαν το σχολείο τους, στήνουν τελικά μια εξέγερση στη σκεπή του σχολείου. Ο Αλμπινάτι περιγράφει να πηγαίνει ο ίδιος σε μια προβολή της συγκεκριμένης ταινίας, και να παρατηρεί τον ενθουσιασμό που προκλήθηκε στο κοινό όταν οι μαθητές πυροβολούν τον διευθυντή του σχολείου: «Τιναχτήκαμε όλοι πάνω!». Στη Σχολή του Αγίου Πέτρου, θεωρούνταν δεδομένο πως κάποιοι ιερείς έτρεφαν σεξουαλικό ενδιαφέρον για τους μαθητές. Αυτό το δεδομένο δεν εκφραζόταν ποτέ απερίφραστα αλλά γινόταν μέρος ενός ολόκληρου συστήματος υπονοούμενων και χλευαστικών ψιθύρων. Στο Σαν Λεόνε Μάγκνο, ο καθηγητής χημείας, ο Σβάμπα, ένας «ηλικιωμένος ιερέας με μια λεπτή, ένρινη φωνή ... μας παρατηρούσε εξονυχιστικά με ένα βλέμμα που λες και ψηλαφούσε τα πρόσωπα και χούφτωνε τα σώματά μας.» Από τη στιγμή που οι ιερείς ή αλλιώς, οι αδελφοί, στο σχολείο είχαν αφιερώσει τη ζωή τους στην εκπαίδευση πλουσιόπαιδων και όχι, ας πούμε, στο να συντρέχουν ασθενείς ή να κηρύσσουν τον λόγο του Θεού, είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς ποια ακριβώς ήταν η ιερατική τους ταυτότητα. Ο Αλμπινάτι σχολιάζει το πόσο αυτό τους είχε επηρεάσει: Το μέλος μιας κοινότητας αρρένων, που ζει εντός της για μεγάλο χρονικό διάστημα, ή για μια ολόκληρη ζωή, χαρακτηρίζεται σε γενικές γραμμές από σαδισμό, ναρκισσισμό, είναι εμμονικός με την εξουσία την οποία ασκεί ή η οποία του ασκείται σε καθημερινή βάση, και είναι ομοφυλόφιλος, είτε ενεργός, είτε κρυφός. Σε διαφορετική περίπτωση, δεν θα μπορούσε να αντέξει. Στο Καθολικό Σχολείο, οι άρρενες μαθητές «αντιστέκονταν» μέσω της ακραίας αντίδρασής τους έναντι των γυναικών: «Για τους άντρες, ο πιο απλός τρόπος να αποδείξουν τον ανδρισμό τους είναι να ευτελίζουν το κάθε τι θηλυκό.» Και μέσω του φόβου τους: Το πραγματικό αντίθετο της αρρενωπότητας δεν ήταν η θηλυκότητα αλλά η ομοφυλοφιλία: ένα όριο επισφαλές. Το αρρενωπό ιδεώδες θα μπορούσε να οριστεί ως άρνηση: το ακριβώς αντίθετο ενός άνδρα δεν ήταν η γυναίκα, ήταν η αδερφή. Ο πιο ανυπόφορος τρόμος για εμάς τους άνδρες είναι πως κάποιος μπορεί να μας εξευτελίσει... Προς το τέλος του βιβλίου, ο Αλμπινάτι περιγράφει με ιδιαίτερη γλαφυρότητα μια σκηνή κατά την οποία τον χαϊδεύει ένας ιερέας στο ιατρείο του σχολείου. Γράφει όμως και περιγραφές ομοερωτικών στιγμών μεταξύ των ίδιων των μαθητών, όπως η σκηνή όπου δυο αγόρια, με την πλάτη στραμμένη ο ένας στον άλλον χάριν σεμνότητας, βγάζουν τα μαγιό τους. Η απουσία των γυναικών στο σχολείο είναι το στοιχείο που εξαγριώνει την ανδρική συμπεριφορά: «Σε ένα σχολείο αρρένων», γράφει ο Αλμπινάτι, «η απειλή γίνεται αισθητή σχεδόν σωματικά, όπως σε μια αγέλη σκύλων. ... Οι άντρες είναι μονότονοι, και η μονοτονία τείνει να εξελίσσεται σε καταπίεση και δυσφορία, που με τη σειρά τους μεταμορφώνονται είτε σε μελαγχολία, είτε σε επιθετικότητα». Υπάρχει το επιπλέον ζήτημα της ανασφάλειας: «Την αφηρημένη έννοια του ανδρισμού, πραγματικά, είναι σχεδόν αδύνατον να τη συλλάβει κανείς. Οι περισσότεροι άντρες δεν καταφέρνουν καν να την προσεγγίσουν σε όλη τους τη ζωή.» Αντιθέτως, υπάρχει κάτι «εύθραυστο, μια αίσθηση ανεπάρκειας, ένα άγχος, ο φόβος κριτικής, ή η αδυναμία να ανταποκριθεί κανείς στις προσδοκίες των άλλων, ο φόβος της αποτυχίας». Το βιβλίο του Αλμπινάτι, που αποτελείται από πολλές σύντομες ενότητες, είναι μακροσκελές και μακρήγορο. Του λείπει αυτό που θα αποκαλούσαμε λογοτεχνικός χαρακτήρας. Δεν έχει ίχνος ειρωνείας, εσωτερικότητας, αυτο-συνειδητότητας ή αμφισημίας. Τις περισσότερες φορές είναι απλώς φλύαρο. Η εμπειρία της ανάγνωσης του βιβλίου είναι ανάλογη με αυτή όταν σε έχει πιάσει στην πάρλα κάποιος σε ένα μπαρ που επιθυμεί διακαώς να μιλήσει περί σεξ, ανδρών και βιασμού. Υπάρχουν σημεία του βιβλίου που είναι πρωτοφανώς χονδροειδή. Για παράδειγμα, αφότου έχει δώσει κάποια παραδείγματα για την ανδρική ανασφάλεια, ο Αλμπινάτι γράφει: Υπάρχει μάλλον κάποια σχέση μεταξύ αυτού του είδους της ανασφάλειας και του αριθμού των γυναικών που πέφτουν θύματα βιασμού: όσο αυξάνεται η ανασφάλεια, τόσο αυξάνονται και οι αριθμοί των βιασμών. Και ο βιασμός δεν προκαλείται από την τεστοστερόνη· αντίθετα, είναι υποκατάστατό της. Η λέξη «μάλλον» δεν βοηθάει· κάνει το συμπέρασμα ακόμα πιο επιπόλαιο. Παρότι ο Αλμπινάτι έχει πολλά να πει για τους λόγους που οι άνδρες διαπράττουν το έγκλημα του βιασμού, οι παρατηρήσεις του φαντάζουν ανεπαρκείς και αμφίβολης εγκυρότητας. Ο τόνος που επιλέγει ξεχειλίζει από προκλητικούς ισχυρισμούς και παιδαριώδεις θεωρίες, όπως επίσης και από μια απουσία επίγνωσης για το πώς ακούγεται η ίδια του η αφηγηματική φωνή όσο ξεστομίζει αερολογίες περί τεστοστερόνης και αρρενωπότητας. Το κεντρικό ερώτημα γύρω από το οποίο κινείται το βιβλίο είναι: «Γιατί δεν θα έπρεπε η αστική τάξη μας, με τους φρενήρεις ρυθμούς της, τη δίψα της για αναγνώριση, γιατί να μην είναι υπεύθυνη για τους εγκληματίες αυτούς;». Στην εκδοχή του Αλμπινάτι περί της ζωής της αστικής τάξης και της ανδρικής ανασφάλειας, επιβάλλεται να συμβεί κάτι απαραιτήτως ανάρμοστο. «Κάποιοι από τους πιο σημαντικούς θεωρητικούς περί βίας», γράφει, θεωρούν πως δεν υπάρχει βία πιο αιμοδιψής από την βία της αστικής τάξης. Καμία επανάσταση δεν συγκρίνεται σε θηριωδία με αυτές που είχαν υποκινηθεί από διανοούμενους αστικής καταβολής και εκπαίδευσης (όπως ο Πολ Ποτ). Ο Αλμπινάτι έχει άποψη περί παντός του επιστητού: «Στο ποδόσφαιρο πέντε-επί-πέντε, δεν μπορείς να καμουφλάρεις ή να συγκαλύψεις την φύση σου». «Το θρησκευτικό συναίσθημα δεν εξαρτάται από κάποια συγκεκριμένη λογική διαδικασία». «Όλο αυτό το σεξ, όλη αυτή η βία, θα μπορούσαν να νομιμοποιηθούν σαν αντίδραση στην αστική υποκρισία, στον κομφορμισμό, την ηλιθιότητα του τηλεοπτικού κόσμου και του καταναλωτισμού». «Το υποκείμενο παράδοξο της οικογένειας είναι πως αναδύεται από τη σεξουαλικότητα, αλλά παρ’ όλα αυτά, το πεπρωμένο της είναι θεσμικό». «Ο πούτσος είναι ένα εργαλείο με όλη την ευαισθησία ενός σφυριού». Ο Αλμπινάτι δεν παραλείπει να σχολιάσει τις ίδιες του τις μεγαλοστομίες. Στην αρχή του ένατου κεφαλαίου, μας δίνεται η δυνατότητα να το παραλείψουμε και να τρέξουμε «στο επόμενο, καθοριστικής σημασίας κεφάλαιο». Στην αρχή του κεφαλαίου 14, αφού μας έχει ρωτήσει «Με παρακολουθείτε ακόμα;», γράφει πως «θα συνέστηνα να παραλείψετε μερικά κεφάλαια και να πάτε κατευθείαν στο Πέμπτο Μέρος». Αργότερα, στην σελίδα 855, γράφει «Θα γίνω επαναληπτικός, εμμονικός.» Ο λόγος να μην παραλείψει ένας αναγνώστης κανένα μέρος του μυθιστορήματος προκύπτει από μια σημείωση στο τέλος, η οποίας μας ενημερώνει πως το βιβλίο ξεκίνησε το 1975 και τελείωσε σαράντα χρόνια αργότερα. Μεσολάβησαν πολλά χρόνια στη διάρκεια των οποίων άλλαξε καθοριστικά η συζήτηση περί των σχέσεων μεταξύ ανδρών και γυναικών. Αυτό που μου έκανε εντύπωση στο Καθολικό Σχολείο είναι ότι ενεργοποιεί με τον πιο ακραίο τρόπο τους ήχους που θα έβγαζε ένα συγκεκριμένο είδος άντρα πριν κληθεί να γίνει πιο αρρενωπός, πιο εύστροφος, με μεγαλύτερη εγρήγορση, πιο ευαίσθητος, και λιγότερο βλάκας. Το βιβλίο ολοκληρώθηκε σε μια περίοδο όπου οι άνδρες αναγκάστηκαν να το βουλώσουν, και να αφήσουν άλλους να μιλήσουν στη θέση τους. Το Καθολικό Σχολείο είναι, αραιά και πού, ένα καλό παράδειγμα για το πώς ήταν τα πράγματα πριν αυτή η σιωπή λάβει χώρα. Σε άλλα σημεία, όμως, είναι ένα καλό παράδειγμα του απόλυτου τίποτα, πέραν της χοντροκοπιάς του συγγραφέα. Προς το τέλος του βιβλίου, γράφει ο Αλμπινάτι: «Το γυναικείο όργανο αναπαραγωγής στέκει εκεί, ανώνυμο, σκοτεινό, κρυμμένο κάτω από στρώσεις υφάσματος, αλλά, κατά κάποιο τρόπο, πανταχού παρόν, αντιληπτό αιωνίως στην κρυψώνα του ανάμεσα στους μηρούς, ακόμα μια τρύπα μερικά εκατοστά μακριά από την τρύπα που έχουν όλοι, ακόμα και οι άνδρες.» Το καλύτερο πράγμα που μπορεί να πει κανείς για το σχόλιο αυτό είναι πως εμφανίζεται στην σελίδα 916. Οι περισσότεροι αναγνώστες θα έχουν εξαντληθεί ήδη από το βιβλίο, και δεν θα διαβάσουν ποτέ μέχρι εκεί. Λίγο αργότερα, στην ανάλυσή του για τα κίνητρα που θεωρεί πως κρύβονται πίσω από τον βιασμό, ο Αλμπινάτι γράφει με περίσσεια κακογουστιά: Στον βιασμό, οι στόχοι είναι ανταλλάξιμοι. Τα πάντα είναι θέμα συγκυρίας. Απόδειξη είναι πως παρά το γεγονός ότι πριν διαπραχθεί το έγκλημα, το ζητούμενο ήταν η κακοποίηση μερικών πλουσιοκόριτσων, τα αγόρια δεν είχαν προκαταλήψεις. Υπάρχουν εξίσου πολλοί λόγοι να βιάσεις μια πλούσια καριόλα, όσοι και για να βιάσεις μια τσούλα της εργατικής τάξης. Για διαφορετικούς, αλλά απολύτως σημαντικούς, λόγους, μπορεί κανείς να αισθανθεί πρόκληση και από τα είδη γυναικών, την ίδια φαγούρα στη παλάμη, την ίδια ακατανίκητη επιθυμία να τις πατήσεις κάτω, να τις εξευτελίσεις, να τις τιμωρήσεις. Η μόνη δυνατή δικαιολογία για το απόσπασμα αυτό, και πολλά σαν αυτό, είναι πως ο Αλμπινάτι μπορεί πράγματι να μην χρησιμοποιεί τη δική του φωνή, και πως οι απόψεις αυτές να ανήκουν σε άλλους. Μπορεί να θέλει να μας δείξει, όσο το δυνατόν πιο αναπαραστατικά, πώς εκφράζονται αυτοί οι άλλοι. Γιατί το ύφος του είναι τόσο συχνά πρόχειρο, χονδροειδές και προσβλητικό που φαντάζει αδύνατο ο αφηγητής να ταυτίζεται με τον συγγραφέα. Και μπαίνουμε στον πειρασμό να σκεφτούμε πως ο συγγραφέας μπορεί απλά να θέλει να μας μεταδώσει πώς μιλούν οι άνδρες που σκέφτονται αλόγιστα περί βιασμού όταν είναι μόνοι τους και δεν υπάρχει κανείς να τους ακούσει. Στο απόσπασμα που ακολουθεί, για παράδειγμα, φαντάζει σχεδόν εξωπραγματικό πως ένας συγγραφέας θα έγραφε τις συγκεκριμένες εκφράσεις σαν δικές του απόψεις, και όχι σαν κάτι που άκουσε ή σαν κάτι που το είπε κάποιος άλλος: Αν μια γυναίκα καβαλήσει το καλάμι, αν αρνηθεί ή υποκύψει σε υπερβολικά πολλούς άντρες, ο βιασμός θα την κάνει να βάλει μυαλό. Αν της αρέσει η μοναξιά, ή η διασκέδαση, ή τα βιβλία και οι συναυλίες, ή κυκλοφορεί χωρίς συνοδό με την ψευδαίσθηση πως είναι ανεξάρτητη, αυτόνομη, ή εάν είναι υπέρ του δέοντος απαιτητική επειδή θέλει να την αγαπήσουν και να την καταλάβουν, τότε ο βιασμός θα της καταστήσει σαφές το λάθος της. Όταν είναι η ώρα να πάρει το μάθημά της, ο βιασμός είναι πάντα μια πρακτική και άμεση λύση. Όμως δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο Αλμπινάτι απλώς καταγράφει πώς μιλά ή πώς αισθάνεται κάποιος άλλος, ή πως ο συγγραφέας λειτουργεί ως φερέφωνο. Στο Καθολικό Σχολείο, ο συγγραφέας καθιστά σαφές ότι ο αφηγητής του δεν είναι ούτε προσωπείο, ούτε μια επινοημένη φωνή. Πολλές φορές μέσα στο μυθιστόρημα, ο Αλμπινάτι μας προσφέρει λεπτομέρειες για τη ζωή του –μας λέει ότι δίδασκε σε μια φυλακή, για παράδειγμα, ή τη χρονολογία και τον τόπο γέννησής του– υπογραμμίζοντας με αυτόν τρόπο πως το πρώτο ενικό δεν είναι μια λογοτεχνική επινόηση, αλλά ο συγγραφέας ο ίδιος, ένας συγγραφέας που υποστηρίζει πως «οι φεμινίστριες έχουν θέσει νέα ρεκόρ για το πώς φαίνεται κανείς ταυτόχρονα ιδιοφυής και παρανοϊκός», αλλά που δεν ονοματίζει κανέναν από αυτούς τους διανοούμενους, ούτε χρησιμοποιεί αποσπάσματα από κάποιο κείμενό τους περί βιασμού, της βίας εναντίον γυναικών, των κοινωνικών τάξεων και της αρρενωπότητας. Εάν ο Αλμπινάτι είχε εμπλακεί σε διάλογο με συγγραφείς που έχουν ασχοληθεί σοβαρά με το θέμα του βιασμού, το βιβλίο του θα είχε τουλάχιστον ένα στοιχείο λεπτότητας. Όταν γράφει περί βιασμού όχι σαν έγκλημα αλλά σαν μια εκδοχή του σεξ μεταξύ ανδρών και γυναικών, αντί να παραθέσει έρευνες περί του θέματος, ή μαρτυρίες γυναικών που έχουν πέσει θύματα βιασμού, ή των ίδιων των βιαστών, μας προσφέρει τις δικές του απερισκεψίες λες και πρέπει να τις πάρουμε στα σοβαρά: Σε κάθε σχέση μεταξύ άνδρα και γυναίκας, μεταξύ οποιουδήποτε άνδρα και οποιασδήποτε γυναίκας, ο βιασμός είναι παρών. Ακόμα και όταν δεν έχει υπάρξει ίχνος εξαναγκασμού· ακόμα και όταν υπάρχει αγάπη και τρυφερότητα, υπάρχει βιασμός. Ο βιασμός είναι το απλοποιημένο σχεδίασμα των σχέσεων μεταξύ των φύλων, μια λειτουργία ενεργειακής εξοικονόμησης, το ουσιαστικό τους πρότυπο, και ενυπάρχει στη ρίζα κάθε σχέσης, κάθε πράξης συνουσίας, όχι απαραίτητα βίαιης. Πριν από μια δεκαετία, είχα περάσει ένα χρονικό διάστημα σε ένα χωριό κοντά στη Ρώμη, χρησιμοποιώντας συχνά τον λαβύρινθο των στενών δρόμων για να πηγαίνω απ’ το χωριό στην πόλη και αντίστροφα. Όσο πιο ερημικός ο δρόμος, τόσο μεγαλύτερες ήταν οι πιθανότητες να διασταυρωθώ με πόρνες, συνήθως Αφρικανικής καταγωγής, που περίμεναν μόνες τους πελάτες. Ήταν τελείως απροστάτευτες, στο έλεος των προαγωγών που τις παρατούσαν εκεί, και στο έλεος των πελατών τους. Θεωρούσα πως όποιος τύχαινε να διασχίσει τους δρόμους αυτούς, θα συμφωνούσε πως το θέαμα ήταν θλιβερό, αποκαρδιωτικό, απελπιστικό. Ο Αλμπινάτι υπήρξε μάρτυρας μιας ανάλογης σκηνής. Όταν γράφει για αυτό, δεν υπάρχει ίχνος οίκτου, ανησυχίας ή οργής. Αντίθετα, βλέπει τις Αφρικανές πόρνες να «τουρλώνουν τους στρογγυλεμένους κώλους τους προς τον δρόμο και προς τους οδηγούς που τον διασχίζουν». Αυτό το κάνουν, συνεχίζει, «ακόμα και σήμερα, Κυριακή του Πάσχα.» Παρατηρεί πως έχουν τους πισινούς τους σε κοινή θέα, «ενώ ταυτόχρονα κρύβουν το λιγότερο ελκυστικό χαρακτηριστικό τους, γιατί τα πρόσωπά τους είναι άσχημα, εξαιρετικά άσχημα, ικανά να τρέψουν σε φυγή τον οποιονδήποτε.» Είκοσι σελίδες μετά, αναφέρεται σε συμβουλές που είχε δεχτεί από ένα φίλο του όταν ανακάλυψε πως άρεσε σε μια «κοινή» νεαρή γυναίκα, τη Μαρία Ελίζα, σε αντίθεση με την «όμορφη φιλεναδούλα της», που δεν τον ήθελε: Μην σκέφτεσαι πόσο κοινή είναι η Μαρία Ελίζα. Σκέψου τι φανταστικά τσιμπούκια θα σου πάρει. Έτσι γίνεται με τις σκυλομούρες: ξέρουν ότι δεν είναι όμορφες, και έτσι κάνουν τον κόπο να γεφυρώσουν το χάσμα και γίνονται τσιμπουκλούδες πρώτης τάξεως. Ο Αλμπινάτι δίνει την εντύπωση πως οι άντρες, λόγω πέους και τεστοστερόνης, είναι κατά κάποιο τρόπο πέραν σωτηρίας. Είναι αποφασισμένος να γίνει εκπρόσωπος αυτού που καταφέρνει, καμιά φορά, να καταδικάσει. Ο συγγραφέας δίνει την εντύπωση πως έχει σκεφτεί πολύ τα ζητήματα αυτά, μια εντύπωση που απέχει παρασάγγας από τη κακότεχνη γλώσσα που χρησιμοποιεί και τις ανόητες απόψεις του. Όταν γράφει, «Ένας άντρας μπορεί να χρησιμοποιήσει ένα γυναικείο σώμα με έναν από τέσσερις τρόπους: πληρώνοντας τη γυναίκα για τις υπηρεσίες της· κοιτάζοντας την εικόνα του σώματός της, γυμνό ή ντυμένο, φωτογραφημένο ή κινηματογραφημένο· αποπλανώντας την· ή απαγάγοντάς την», αναρωτιέται κανείς όχι μόνο πού βρισκόταν από το 1975 και μετά και μπορεί να εξισώνει τους τέσσερις αυτούς τρόπους, βάζοντάς τους σε μια λίστα, αλλά πού ήταν οι εκδότες του, όπως και τα μέλη της επιτροπής του βραβείου Στρέγκα, του πιο περίβλεπτου λογοτεχνικού βραβείου για μυθιστόρημα, που έδωσαν στο βιβλίο αυτό το βραβείο το 2016. Καμιά φορά, ο Αλμπινάτι καθιστά σαφές πως γράφει κυρίως για την Ιταλία, και όχι για τον κόσμο εν γένει. Στο ακόλουθο απόσπασμα, για παράδειγμα: Η αστική ευδαιμονία αποτελείται από το συναίσθημα της αντίφασης: κατέχοντας αυτό που δεν έχουν οι άλλοι, και συνεπώς αυτό που φθονούν. Διαμερίσματα, ρούχα, αυτοκίνητα, και γυναίκες, συζύγους ή ερωμένες που έχουν επιλεχθεί σαν ασημικά, ή σαν πίνακες ή σαν ακριβά υφαντά ή σπάνια έπιπλα. Στην Ιταλία πρέπει να αναφέρεται επίσης όταν γράφει για ανθρώπους που «πάντα στρώνουν το τραπέζι με διπλά σερβίτσια και δυο ποτήρια, ακόμα και όταν δεν υπάρχει τίποτα για φαγητό.» Αλλά είναι δύσκολο να καταλάβει κανείς ποιο μέρος του κόσμου περιγράφει όταν ισχυρίζεται πως «Δεν υπάρχει πουθενά στον κόσμο πιο ασκητικό πλάσμα από την καλοβαλμένη νοικοκυρά.» Για να γράψει το βιβλίο αυτό, υπερθεματίζει ο Αλμπινάτι, καταβρόχθισε «βιβλιοθήκες ολόκληρες και πληθώρα αρχείων με πραγματικά συμβάντα· σχεδόν η κάθε παράγραφος από εδώ (σελίδα 855) μέχρι το τέλος του Έβδομου Μέρους του βιβλίου είναι μια σύντμηση αυτών.» Παρά την έκταση του μυθιστορήματος και του όγκου των λεπτομερών επιχειρημάτων, των ακραίων ισχυρισμών και των παρεκβάσεων, είναι σαφές πως ο βιασμός και η βία εναντίον των γυναικών δεν μπορούν να προσεγγισθούν με ένα ύφος τόσο απόλυτο, αυτάρεσκο και ανατριχιαστικό. Όσο φέρνει βόλτες γύρω από το θέμα του, ο Αλμπινάτι, ο οποίος φαίνεται ιδιαιτέρως ικανοποιημένος με τον εαυτό του, παρεμπιπτόντως μας λέει πως θα ήθελε να πάρει κάποιος δρόμος το όνομά του, «ένας δρόμος μικρός, απόμερος». Για να ταιριάζει με το όνομά του, ο δρόμος οφείλει, προφανώς, να είναι μακρύς και ταυτόχρονα απόμερος, και σίγουρα δεν θα έχει την αναγκαία σήμανση που να συνιστά μεγάλη προσοχή. Παρότι οι περιγραφές του Αλμπινάτι περί σχολικής ζωής, και περί ενός αποκλειστικά ανδρικού περιβάλλοντος και της δυστυχίας που αυτό προκαλεί, είναι ακριβείς και αιχμηρές, η ικανότητά του να γράψει περί βιασμού είναι περιορισμένη. Παρά το γεγονός πως η αντίληψή του περί κοινωνικών τάξεων και προνομίων είναι οξυδερκής, όπως και η προσέγγισή του περί Καθολικισμού, τη στιγμή που αρχίζει τις γενικεύσεις, χάνει τον μπούσουλα. Επειδή φαίνεται να μην έχει επίγνωση των ίδιων του των ορίων, και επειδή δίνει την αίσθηση ανθρώπου που θεωρεί πως είναι δικαίωμά του να εισακουστεί πάση θυσία, το βιβλίο του έχει αξία μόνο ως καταγραφή ενός σκοτεινού υποσυνειδήτου χωρίς τις απαραίτητες περικοπές, ενός αχαλίνωτου νου που έχει ξεφύγει από οποιουδήποτε είδους συλλογιστικής επεξεργασίας, ή ενός άντρα που αισθάνεται ελεύθερος να πει ό,τι του κατέβει. Θα ήταν απάνθρωπο να ισχυριστεί κανείς πως το βιβλίο αυτό είναι απαραίτητο για το καθένα μας, αλλά θα φανεί χρήσιμο σε εκείνους που επιθυμούν να δουν ένα παράδειγμα για το πόσο μικρή πρόοδος έχει επιτευχθεί τα τελευταία σαράντα χρόνια, ή για εκείνους που θέλουν να έχουν την εμπειρία μιας ατέρμονης επίδειξης πολυλογίας και ανοησίας μεταμφιεσμένη σε μυθιστόρημα. © NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2020 — Μετάφραση: Θέμελης Γλυνάτσης

Κακεντρεχές, βάναυσο και φλύαρο

Σύνδεση