Ο λοιμός της παγκοσμιοποίησης

Τον Νοέμβριο του 2019 (αλλά ίσως και νωρίτερα) εκδηλώθηκε στην Χουμπέι, επαρχία της Κίνας, και με κέντρο την μεγαλούπολη Ουχάν, σειρά ανησυχητικών μολύνσεων και πολλών θανάτων που χαρακτηρίστηκαν ως ιογενείς, εντάθηκαν τον Δεκέμβριο και τελικά πήραν επιδημική μορφή από την αρχή του 2020. Το τι θα ακολούθησε δεν επρόκειτο να εκπλήξει τους επιδημιολόγους. Επιδημίες ιών έχουν σε μεγάλο βαθμό καθορίσει την ανθρώπινη ιστορία, επανέρχονται με κάποια κανονικότητα, έχουν καταγραφεί επανειλημμένα και με δραματική γλαφυρότητα (π.χ., ο λοιμός των Αθηνών από τον Θουκυδίδη, η πανώλης του Ιουστινιανού από τους Προκόπιο και Ιωάννη της Εφέσου, κ.λπ.), και δεν αναγνώρισαν ποτέ εθνικά σύνορα, ακόμα και τότε που οι επικοινωνίες δεν ήταν ιδιαίτερα αναπτυγμένες. Οι επιπτώσεις τους διαρκούν αιώνες και χιλιετηρίδες, ιδιαίτερα όταν επανέρχονται όπως η πανώλη («μαύρος θάνατος») της Μεσαιωνικής Ευρώπης, που ξεκίνησε από την Ασία, και μέσω του Δρόμου του Μεταξιού έφθασε στην Κριμαία το 1347, και στην συνέχεια από την Κωνσταντινούπολη στην Σικελία, Γένοβα, Βενετία και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Επανειλημμένα κύματά της εξόντωσαν μεγάλο μέρος του ευρωπαϊκού πληθυσμού, σε βαθμό που συνέβαλαν σε σημαντική αύξηση της αμοιβής της εργασίας. Ο νέος κορωνοϊός ταυτοποιήθηκε από Κινέζους επιστήμονες στην Σενζέν ήδη από τις αρχές του Ιανουαρίου 2020, απέκτησε το όνομα SARS-CoV-2 από τον Π.Ο.Υ., η ασθένεια που προξενεί ονομάστηκε COVID-19, και συνέχισε τη διάδοσή του στην ηπειρωτική Κίνα, οδηγώντας την κυβέρνησή της σε ανάληψη σειράς μέτρων. Τα μέτρα δεν απέβησαν εντελώς αποτελεσματικά, και δεν εμπόδισαν αμέσως την διάδοση. Αλλά παρ’ όλο το κολοσσιαίο σφάλμα να επιτραπεί στον Κινεζικό πληθυσμό να ταξιδέψει για τον εορτασμό της Κινεζικής Πρωτοχρονιάς («Φεστιβάλ της Άνοιξης»), γιορτή εκατοντάδων εκατομμυρίων και εκτός της Κίνας, που συνοδεύεται από μακρινά ταξίδια για να βρεθούν μαζί οικογένειες πολλών εκατοντάδων εκατομμυρίων ανθρώπων[1], τελικά τα δρακόντεια μέτρα καθήλωσης του πληθυσμού φαίνεται ότι σταμάτησαν την επέκταση, τουλάχιστον κατά την επίσημη εκδοχή. Η Κίνα, ως ολοκληρωτικό καθεστώς χρησιμοποιεί ποικιλία «μέτρων» ελέγχου του πληθυσμού. Πέρα από τις εσωτερικές άδειες διαμονής (hukou), ακόμα και η χρεωστική κάρτα Alipay χρησιμοποιήθηκε σαν έκτακτο ειδικό εσωτερικό διαβατήριο περιορίζοντας κατά το επιθυμητό τις κινήσεις ατόμων. Έτσι έγινε δυνατή η καθήλωση πληθυσμού της τάξης τουλάχιστον 900 εκατομμυρίων, το κοινωνικό ανάλογο πυρηνικού όπλου, και μόλις τώρα προοδευτικά αίρονται περιορισμοί ιδιαίτερα στην Ουχάν. Αυτά δεν φαίνονταν εύκολα μέτρα στον υπόλοιπο κόσμο, αλλά τελικά αποδείχτηκαν αναγκαία και εφαρμόστηκαν σχεδόν παντού. Ως συνήθως, ο κορωνοϊός ταξίδεψε γοργά, φτάνοντας στην Ευρώπη, και στην δυτική ακτή της Β. Αμερικής από την Κίνα στα μέσα Ιανουαρίου και από το Ιράν και την Ευρώπη στην ανατολική της ακτή τον Φεβρουάριο. Παρ’ όλες τις προειδοποιήσεις και τις έντονες ανησυχίες μεταξύ επιστημόνων, ο κόσμος εκτός της Ανατολικής Ασίας βρέθηκε απροετοίμαστος. Όπως γνωρίζουν πολύ καλά οι ειδικοί, όταν αναγνωρίζεται μια επιδημία είναι πια αργά – θα εξαπλωθεί αμείλικτα. Ιθύνοντες παντού αρνήθηκαν το αναπόφευκτο. Ιταλοί πολιτικοί ενθάρρυναν το γλέντι της Αποκριάς, η Γαλλία προχώρησε στην πρώτη φάση των τοπικών εκλογών, η Βρετανία επικαλέσθηκε την «ανοσία της αγέλης» σαν όπλο αναχαίτισης, και οι ΗΠΑ βρέθηκαν ίσως λιγότερο προετοιμασμένες από οποιαδήποτε άλλη χώρα. Ζώντας εκεί και όντας γνώστης των πολιτικών διεργασιών τους, βρίσκω χωρίς κανένα ενδοιασμό το αποτέλεσμα αυτό τραγικά ασυγχώρητο. Μα γιατί αυτή η βεβαιότητα; Οι ΗΠΑ έχουν κατασκόπους παντού. Φαίνεται ότι, σύμφωνα με τον Αμερικανικό τύπο, οι μυστικές τους υπηρεσίες είχαν αντιληφθεί ανησυχίες να διαδίδονται στην Κίνα, αλλά όχι αρκετά μεγάλες, ούτε και μεταξύ κυβερνητικών στελεχών, απ’ ό,τι ξέρουμε μέχρι στιγμής, ώστε να αναγκάσουν την Κινεζική ηγεσία να λάβει άμεσα μέτρα. Ωστόσο, νέοι Κινέζοι, κυρίως γιατροί, άρχισαν να γράφουν στα κοινωνικά δίκτυα ανησυχητικά πράγματα, τα οποία με την γνωστή πάγια ολοκληρωτική πρακτική οδήγησαν σε διώξεις τους εξαιτίας της «διάδοσης ψευδών ειδήσεων» κ.λπ. Αλλά ο χειρισμός αυτός έχει ιδιότυπο ενδιαφέρον, διότι έχει αναγνωριστεί εδώ και καιρό η έντεχνη κρατική χρήση των ιδιωτικών αναρτήσεων στα κοινωνικά δίκτυα της Κίνας. Δηλαδή, η αντίδραση του πληθυσμού σε ανακοινώσεις ποικίλων εκδηλώσεων, πολιτιστικών αλλά και πολιτικών, έχει μεγάλη πληροφοριακή αξία διότι επιτρέπει στο Κινεζικό κράτος να μπορεί να εκτιμήσει τις απόψεις του πληθυσμού και να αντιδράσει στρατηγικά[2]. Άλλωστε, με τρόπο αριστοτεχνικό αλλά και ιδιαίτερα κερδοφόρο, το Facebook, το Twitter και η Google, εκμαιεύοντας τις απόψεις του κοινού, επιτρέπουν μάρκετινγκ αλλά και γενικώς πολιτική χρήση, γιατί όχι λοιπόν και το Πεκίνο; Η Αμερικανική κυβέρνηση, και ειδικά ο Πρόεδρος Τραμπ, παρ’ όλες τις προειδοποιήσεις των μυστικών υπηρεσιών μέσω της καθημερινής ενημέρωσης του προέδρου,[3] αγνόησε αυτά τα ανησυχητικά νέα. Παρά την τρομερή υπεροπλία σε κάθε είδους επιστημονικό δυναμικό, στο κράτος, στις ένοπλες δυνάμεις και στα ερευνητικά κέντρα και τα πανεπιστήμια, μία τεράστια χώρα αναγκάστηκε να καθηλώσει τον κόσμο στα σπίτια του όταν ήταν πια αργά για την πρόληψη της επέκτασης. Παρ’ όλους τους κολοσσιαίους πόρους που διαθέτει η Αμερικανική κυβέρνηση, η χώρα αντιμετωπίζει ελλείψεις παντός είδους, με ανεπάρκειες σε αντικείμενα αποτελεσματικής (δεδομένου του κινδύνου) προσωπικής προστασίας, που είναι τελείως απαραίτητα για την προστασία των ατόμων στην πρώτη γραμμή, δηλαδή γιατρών, νοσηλευτών, τεχνιτών, και κάθε είδους προσωπικού που καλείται να επέμβει, μεταφέροντας ασθενείς σε νοσοκομεία, και τελικά αναπόφευκτα στα γραφεία τελετών. Η ομοσπονδιακή δομή του Αμερικανικού κράτους επιτρέπει σε κάποιο βαθμό πρωτοβουλίες πολιτειακών κυβερνήσεων σε θέματα δημόσιας υγείας, οι οποίες όμως από την φύση τους υπολείπονται των δυνατοτήτων της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Οι αλληλοκατηγορίες ήταν αναπόφευκτες, όπως και τα αποτελέσματα από το κλείσιμο εκατομμυρίων επιχειρήσεων, σε μερικές πολιτείες εθελοντικά και σε άλλες αναγκαστικά. Έτσι, η «μη φαρμακευτική» αγωγή αντιμετώπισης της πανδημίας με «κλείσιμο» πολιτειακών συνόρων, κατά την επιλογή διαφόρων αρχών, ήταν και παραμένει η μόνη λύση. Αλλά είναι ιδιαίτερα αναποτελεσματική στο επίπεδο ολόκληρης της χώρας όταν οι ενέργειες είναι ασυντόνιστες και κατακερματισμένες, ενώ η ομοσπονδιακή συνεργασία δυνητικά υπερτερεί αλλά μέχρι στιγμής δεν έχει ενθαρρυνθεί. Επιπλέον, οι ομοσπονδιακές αρχές έχουν αρνηθεί να ενεργοποιήσουν αναγκαστικούς νόμους που εάν είχαν επιβληθεί θα επέτρεπαν έκτακτη παροχή αγαθών και υπηρεσιών από την οικονομία. Πάντως, τα αποφασιστικά μακροοικονομικά μέτρα από την Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ φαίνεται ότι αποσόβησαν την μετατροπή της κρίσης αυτής σε χρηματοοικονομική. Επίσης, παρ’ όλα τα πρωτοφανούς εμβέλειας δημοσιονομικά μέτρα της ομοσπονδιακής κυβέρνησης των ΗΠΑ (The CARES Act) η πτώση εισοδημάτων δεν έχει αποφευχθεί μέχρι στιγμής. Δυστυχώς, ακόμα και χώρες όπως τα κράτη-μέλη της ΕΕ, σε λειτουργική αλληλεξάρτηση με ποικίλους τρόπους, δεν κατάφεραν τουλάχιστον μέχρι στιγμής να συνεργαστούν αποτελεσματικά, και έπειτα από πολλές ολονύκτιες συνεδριάσεις κατέληξαν σε δημοσιονομικά μέτρα περιορισμένης εμβέλειας, αλλά και ακόμα πιο περιορισμένης αλληλοβοήθειας. Είναι δύσκολο να αγνοήσει κανείς και τις παλινωδίες της Βρετανικής κυβέρνησης που οδήγησαν, όπως και αλλού, σε πολλούς άδικους θανάτους. Αλλά γιατί έγινε αυτό, γιατί άτομα σε θέσεις εξουσίας συχνά αγνοούν τις υποδείξεις και διαπιστώσεις ειδικών; Δεν έχω να προτείνω και να επεξεργαστώ κάποια γενική θεωρία, και έτσι θα περιοριστώ στην περίπτωση των ΗΠΑ, την οποία γνωρίζω πιο καλά και θα κάνω και μερικές συγκρίσεις με την Ελλάδα. Υπενθυμίζω όμως την «ύβρι», η οποία στην Αγγλική χρήση εμφανίζεται όλο και πιο συχνά με την επική της έννοια, πολύ πιο μακριά από την καθομιλουμένη Ελληνική της. Ήδη από το τέλος του Ψυχρού Πολέμου οι ΗΠΑ συμπεριφέρονται και πράττουν υπερφίαλα προς τον υπόλοιπο κόσμο, ιδιαίτερα μετά την προεδρία Μπους του Νεωτέρου και παρ’ όλες τις καταστρεπτικές επιλογές του. Οι επιπτώσεις των ανεπαρκών χειρισμών των ΗΠΑ, ουσιαστικά μη χειρισμών, δεν περιορίστηκαν στο έδαφός τους. Αντίθετα, ακριβώς λόγω του παραδοσιακά «ηγεμονικού» ρόλου τους, οι επιπτώσεις τις υβριστικής αλαζονικής συμπεριφοράς των ΗΠΑ αφορούν την υφήλιο. Η ακραία αντιπάθεια της σημερινής ηγεσίας τους προς διεθνείς διακρατικούς οργανισμούς, των οποίων η αξία έγκειται ακριβώς στην αντιμετώπιση διεθνών κρίσεων, δεν οφείλεται μόνο σε μικροπολιτικές κρίσεις της στιγμής που αφθονούν, αλλά απορρέουν από κραυγαλέα έλλειψη ηθικοκοινωνικών αξιών και αδυναμίας να αποδεχθούν για την κρατική εξουσία ρόλο που δεν οδηγεί αμφιμονοσήμαντα στο προσωπικό συμφέρον, πολιτικό αλλά και οικονομικό. Η ύβρις από τον Πρόεδρο Τραμπ απευθύνεται πλέον στον ίδιο τον Αμερικανικό λαό. Η πρώτη αντίδραση πολλών κυβερνήσεων και εκτός της Ασίας, όπως της Ιταλίας, της πρώτης Ευρωπαϊκής χώρας που επλήγη, ήταν περιορισμοί κίνησης, περιορίζοντας τον πληθυσμό στα σπίτια του. Στις ΗΠΑ ήταν περιορισμοί εισόδου στην χώρα, πρώτα από διάφορες χώρες της Ανατολικής Ασίας που επεκτάθηκαν αργότερα και για χώρες της Ευρώπης. Ακολούθησαν αναγγελίες κατ’ οίκον περιορισμών και κοινωνικής αποστασιοποίησης, οι οποίοι στις ΗΠΑ είναι κατά κανόνα εθελοντικοί. Τέτοια μέτρα είναι άγρια, και ιδιαίτερα δαπανηρά για την οικονομία, και ήρθαν αργά, όπως προκύπτει από την πρόσφατη είδηση σχετικά με τον θάνατο κρούσματος στην Καλιφόρνια την 6 Φεβρουαρίου 2020[4]. Πρακτικά, σχετικά μικρό κομμάτι ακόμα και των πλέον αναπτυγμένων οικονομιών μπορεί να λειτουργήσει μόνο με τηλεργασία και χωρίς φυσική παρουσία[5] ή την παροχή αγαθών μέσω του διεθνούς εμπορίου. Ακόμα και εάν δεν μείνουν σε ισχύ τα μέτρα για μεγάλο χρονικό διάστημα, οι επιπτώσεις τους έχουν μεγάλη διάρκεια. Και για όσο διαρκούν συνεπάγονται πρωτοφανή ανέχεια σε βαθμό που ακόμα και η μέτρησή τους είναι αδύνατη· τα γραφεία ανεργίας δεν προλαβαίνουν την καταγραφή, ακόμα και η Απογραφή του 2020 σταμάτησε. Σε γενικές γραμμές, οι απώλειες εισοδημάτων και η ανεργία στην οποία αντιστοιχούν είναι τόσο μεγάλες στις Ευρωπαϊκές χώρες και στις ΗΠΑ, που ακόμα και οι μέθοδοι μετρήσεων αντιμετωπίζουν δυσκολία να είναι ακριβείς. Στις ΗΠΑ, ο αριθμός των ανέργων εκτοξεύτηκε κατά 30 εκατομμύρια σε έξι εβδομάδες, ρεκόρ πρωτοφανές. Στην Ευρωζώνη, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα χαρακτηρίζει την οικονομική κρίση μεγαλύτερη από οποιαδήποτε άλλη από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, και παροτρύνει τις Ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να εφαρμόσουν πιο δυνατά μέτρα. Αλλά η φύση της οικονομικής κρίσης όντας διττή, δηλαδή κρίση και προσφοράς (πτώση της παραγωγής) και ζήτησης (λόγω πτώσης εισοδημάτων), κάνει δυσχερή την αντιμετώπισή της. Απαιτεί συνεργασία τοπικών διοικήσεων και κυβερνήσεων, κεντρικών τραπεζών και διεθνών οργανισμών. Συγκεκριμένα, σε κάθε χώρα, τα φρένα στις κοινωνικές ανταλλαγές που επιφέρει η κοινωνική αποστασιοποίηση παντού έχουν μεγάλο κόστος. Πρώτο, δεν είναι επιλεκτικό και συνεπώς είναι αναπόφευκτα άδικο. Δεύτερο, ο φόβος παραμένει και επηρεάζει τις αποφάσεις για το μέλλον. Η αβεβαιότητα δυσκολεύει τις επιχειρήσεις να σχεδιάσουν την παραγωγή τους κι έτσι περιορίζουν τις παραγγελίες τους, με πολλαπλάσιες συνέπειες για τους προμηθευτές τους. Και, φυσικά, η ακαριαία πτώση των εισοδημάτων σε χώρες που δεν «ασφαλίζουν» τα εισοδήματα των εργαζομένων –σε αντίθεση, λόγου χάρη, με την Γαλλία‒ και αυτή συμβάλλει στην περαιτέρω διάδοση της ύφεσης. Το κραχ που προκύπτει είναι μεν τεχνητό, διότι επιβλήθηκε από την κυβερνητική πολιτική, αλλά είναι πραγματικό. Όσο δεν γίνεται παραγωγή προϊόντων και υπηρεσιών, όχι μόνο δεν δημιουργούνται εισοδήματα αλλά και η υστέρηση της παραγωγής δημιουργεί ελλείψεις, τις οποίες θα δούμε στην ακόμα πιο τραγική τους μορφή στις αναπτυσσόμενες χώρες: τον λοιμό θα ακολουθήσει λιμός απειλώντας εκατομμύρια ανθρώπων στα όρια της επιβίωσης, κατά την εκτίμηση του ΟΗΕ. Βεβαίως, οι προηγμένες χώρες της ΕΕ βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση σε σχέση με τον αναπτυσσόμενο κόσμο, στον οποίο θα κληθούν να συμβάλλουν σύντομα. Ασφάλιση των εισοδημάτων των εργαζομένων μέσα σε κάθε χώρα συνεπάγεται αναδιανομή, από πόρους που προκύπτουν από φορολογία, δανεισμό και αύξηση της χρηματικής κυκλοφορίας. Και από την τελευταία αυτή πηγή ακριβώς, αλλά σε κάποιο βαθμό και από περιορισμούς στα κρατικά ελλείμματα, απορρέει η θεσμική και πολιτική δυσκολία που αντιμετωπίζουν τα κράτη-μέλη της ευρωζώνης στην επίτευξη συμφωνίας για την αντιμετώπιση της πανδημίας. Αλλά προσφυγή σε τέτοιες μακροοινομικές πηγές είναι αυτό που ακριβώς ενδείκνυται για την αντιμετώπιση σπάνιων αλλά αναπόφευκτων κρίσεων σαν αυτή της πανδημίας. Εάν προσθέσει κανείς την τρομακτική έκταση των θανάτων, το ερώτημα που προκύπτει σχετικά με το θεμιτό εύρος της αλληλοβοήθειας που πρέπει να αναμένουν τα μέλη της ευρωζώνης είναι εύλογο και αμείλικτο: γιατί και πότε να συμπράττουν και πώς μπορούν οι «φρόνιμοι» να διασφαλιστούν από τον «ηθικό κίνδυνο». Το ερώτημα αυτό πρέπει να απαντηθεί, ειδάλλως η πολιτική συγκυρία μεταφράζεται σε μεγάλη πρόκληση και πειρασμό σχετικά με την παραμονή στην ευρωζώνη, για μεγάλες χώρες όπως οι Ιταλία και Ισπανία. Εάν το ερώτημα αυτό δεν απαντηθεί ικανοποιητικά, η απειλή για την συνοχή της ευρωζώνης είναι άμεση, δημιουργώντας ακόμα μεγαλύτερη αβεβαιότητα στην παγκόσμια οικονομία. Κάθε είδους υγειονομικά μέτρα είναι προφανώς απαραίτητα. Το άμεσο κλείσιμο της οικονομίας όμως δεν είναι η μόνη επιλογή. Επιδημιολόγοι και ειδικοί της δημόσιας υγείας προτείνουν σαν εναλλακτική λύση την μέθοδο της «ταυτοποίησης - απομόνωσης - νοσηλείας». Η μέθοδος αυτή φαίνεται ότι έχει εφαρμοστεί με επιτυχία στην Ν. Κορέα. Απαιτεί συνεχείς ελέγχους για την ανίχνευση κρουσμάτων, ιχνηλάτησή τους και απομόνωση σε καραντίνα όσων έχουν εκτεθεί. Η μέθοδος αυτή, αν και δαπανηρή, έχει το πλεονέκτημα της επιλεκτικότητας. Μάλιστα, σε συγκεκριμένες περιοχές της Β. Ιταλίας που εφαρμόστηκε φαίνεται ότι οδήγησε στην μείωση των θανάτων. Και το κόστος θα πρέπει να συγκριθεί με το τεράστιο κόστος ενός lockdown, που έτσι αποφεύγεται. Στην μικρή Ελλάδα, ο πολιτικός χειρισμός είναι αξιοθαύμαστος. Χαρακτηρίζεται από ενσυναίσθηση και συνεπή αναγνώριση των επιστημονικών συμβουλών. Τα μέτρα είναι μέχρι στιγμής αποτελεσματικά, και μαζί με την γεωγραφικά σχετική απομόνωση της Ελλάδας, η έκταση της μόλυνσης και ο αριθμός κρουσμάτων και θανάτων είναι σχετικά μικροί σε σύγκριση με άλλες Ευρωπαϊκές χώρες. Τα μέτρα όμως θα αποβούν πολύ δαπανηρά για την Ελληνική οικονομία, ιδιαίτερα λόγω της μεγάλης εξάρτησής της από τον τουρισμό. Στην καρδιά του προβλήματος στο διεθνές επίπεδο είναι η αδυναμία των ισχυρών μελών της διεθνούς κοινότητας να βρουν τρόπους ρύθμισης των επιπτώσεων της παγκοσμιοποίησης ως νέας πραγματικότητας. Παραδείγματος χάρη, ποιοι θα προέβλεπαν ότι οι καταστρεπτικές συνέπειες του άκρατου δανεισμού που πυροδότησε την αγορά στέγης των ΗΠΑ και μέσω της καταβαράθρωσης της εμπιστοσύνης στο χρηματοπιστωτικό σύστημα οδήγησε στην Μεγάλη Διεθνή Ύφεση του 2008 θα έπαιρναν και την συγκεκριμένη μορφή της Ελληνικής και στην συνέχεια Ευρωπαϊκής Κρίσης Χρέους του 2010; Η πρωτοβουλία του Προέδρου Ομπάμα και του Πρωθυπουργού Μπράουν μέσω των G-20 την άνοιξη του 2009 αποτελεί λαμπρό παράδειγμα άσκησης ηγεσίας και ανάληψης υποχρεώσεων που αποσόβησε πολύ μεγαλύτερο κακό για την υφήλιο. Στην σημερινή συγκυρία η διαμάχη των ΗΠΑ με την Κίνα παίζει αποφασιστικό ρόλο. Ας αρχίσουμε από δύο αδιαμφισβήτητες διαπιστώσεις. Παρ’ όλη την αναπόφευκτη παγκοσμιοποίηση, αναμφίβολα η Κίνα δεν έχει απελευθερώσει την οικονομία της στον βαθμό που άλλα κράτη-μέλη του Διεθνούς Οργανισμού Εμπορίου (ΔΟΕ) έχουν κάνει. Επομένως μερικά παράπονα των ΗΠΑ αλλά και άλλων χωρών είναι θεμιτά. Ούτε και η αποβιομηχανοποίηση της οικονομίας των ΗΠΑ έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά για πολιτικοοικονομικούς λόγους. Και ενώ η αποβιομηχανοποίηση αυτή, ιδιαίτερα λόγω της γεωγραφικής της μετακύλισης μέσα στις ΗΠΑ ‒πάμπολλες περιοχές και συγκεκριμένα κοινωνικά στρώματα έχουν πραγματικά πληγεί‒ ήταν το έναυσμα της πολιτικής επιτυχίας των Ρεπουμπλικάνων στις εκλογές του 2016[6], μαζί με την αδύναμη πολιτική καμπάνια των Δημοκρατικών, η Αμερικανική ηγεσία δεν έχει επιτύχει ακόμα σύνθεση κατάλληλων μέτρων αντιμετώπισης της υποδεέστερης οικονομικής θέσης των πληγεισών κοινωνικών ομάδων. Έτσι, ενώ διάφορες υποσχέσεις δεν έχουν υλοποιηθεί, η οδός των αποδιοπομπαίων τράγων είναι η εύκολη λύση. Στην διακυβερνητική διαμάχη έρχεται λοιπόν να προστεθεί η εμφάνιση του κορωνοϊού, περιπλέκοντας την συνεννόηση και διευκολύνοντας τις αλληλοκατηγορίες. Αλλά έπρεπε αυτό να συνεπάγεται ότι ο Πρόεδρος Τραμπ θα επιδεικνύει τον χειρότερο εαυτό του; Φυσικά, ο ναρκισσισμός, η διανοητική ανεπάρκεια αλλά και η μιντιακή υπερεπάρκεια δεν συγκρατούνται εύκολα. Άλλωστε, αυτά βοήθησαν την εκλογή του. Σε τόσο δύσκολες στιγμές θα περίμενε κανείς κάποιο, έστω ελάχιστο, βαθμό ενσυναίσθησης. Όμως του είναι αδύνατο να υπερβεί τον εαυτό του: το νταηλίκι είναι η πραγματική του φύση. Όλα αυτά θα ήταν ίσως δευτερεύοντα εάν η προσέγγισή του στην πολιτική εξουσία δεν ήταν η απόλυτη προσωποποίηση του κράτους και η παντελής έλλειψη σεβασμού σε δημοκρατικούς θεσμούς και αξίες. Μαζί με αυτά βλέπουμε και την πλήρη απέχθειά του για τον υπόλοιπο κόσμο γενικά, αλλά και συγκεκριμένα σε διακρατικούς θεσμούς. Στην προσπάθειά του αυτή επιφέρει καταστροφική μείωση της επιρροής, του κύρους και της αποτελεσματικότητας των ΗΠΑ, ιδιαίτερα μέσω της λεγομένης ήπιας δύναμής τους (soft power), έννοια που εισήγαγε ο Τζόζεφ Νάι.[7] Οι στόλοι τους πλέουν πάνοπλοι παντού, αλλά ακόμα και αυτά τα πληρώματά τους δεν μπορούν να προστατευθούν από την πανδημία. Η Κίνα, από την άλλη μεριά, υποβοηθούμενη από την επιβλητική πρόσβασή της στις αγορές όλου του κόσμου, και όλο και περισσότερο στις πηγές πρώτων υλών, και τελικά με τη μεγαλόπνοη Πρωτοβουλία της «Μία Ζώνη, Ένας Δρόμος», έχει επιτύχει κολοσσιαία αύξηση της επιρροής της διεθνώς. Εκτός εάν η κριτική των χειρισμών της σχετικά με την πανδημία βλάψει το διεθνές της κύρος, από την θέση της στην διεθνή σκηνή απορρέουν και υποχρεώσεις. Διότι η Κίνα, αν και ολοκληρωτικό μονοκομματικό καθεστώς, είναι αδιαμφισβήτητα πλέον υπερδύναμη με τεράστια επιρροή στον διεθνή χώρο. Υπάρχει μεγάλη εξοικείωση μεταξύ Κίνας και ΗΠΑ, παρ’ όλο που δεν είναι προφανής. Διορατικά μέτρα της ηγεσίας των ΗΠΑ στην αρχή του 20ού αιώνα[8] οδήγησαν στην ανάπτυξη της επιστημονικής ελίτ της Κίνας. Ο πολύχρονος Εμφύλιος και το πάγωμα των σχέσεων για 23 χρόνια επιβράδυνε την συνεργασία, αλλά η εντυπωσιακή παρουσία Κινέζων επιστημόνων στις ΗΠΑ και αμερικανοτραφών επιστημόνων στην Κίνα μπορεί να είναι αφετηρία μιας άλλης εποχής. Η «Παγίδα του Θουκυδίδη»,[9] η σύγκρουση μεταξύ υπερδυνάμεων, μιας ανερχόμενης και της άλλης κρατούσας, συχνά οδήγησε στο παρελθόν σε πολέμους. Σύμφωνα με τον Γκρέιαμ Άλλισον, κατά τα τελευταία 500 χρόνια, δώδεκα από τις δεκαέξι τέτοιες συγκρούσεις οδήγησαν σε πολέμους. Σύγκρουση της ανερχόμενης Κίνας με την κρατούσα δύναμη, τις ΗΠΑ, που θυμίζει πώς η Αθήνα και η Σπάρτη οδηγήθηκαν στον Πελοποννησιακό Πόλεμο,[10] πρέπει να αποσοβηθεί για το καλό όλης της ανθρωπότητας. Και αυτό μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσω δημιουργίας καινούργιων θεσμών διακρατικής συνεργασίας, το πολιτικοοικονομικό αντίστοιχο των θεσμών που αποσόβησαν τον πυρηνικό όλεθρο τα τελευταία 75 χρόνια.[11] Συγκεκριμένα, ο Π.Ο.Υ. πρέπει να αναδιοργανωθεί αποκτώντας δικαιοδοσίες πραγματογνωμοσύνης αντίστοιχης αυτής που παρέχουν οι διεθνείς συνθήκες σχετικά με την μη διάδοση πυρηνικών καθώς και χημικών-βιολογικών όπλων. Αυτή την φορά, η διεθνής κοινότητα αντιμετωπίζει ένα κοινό εχθρό, παρόντα απανταχού της γης. Ο λοιμός των Σι Τζινπίνγκ και Ντόναλντ Τραμπ; Ακόμα και αφού εξιχνιαστεί τι ακριβώς έγινε, θα παραμένει ο Ιός της Παγκοσμιοποίησης. Θα ήταν δύσκολο να αποτραπεί τελείως, αλλά η διάδοσή του θα μπορούσε ίσως να μετριαστεί. Η εμφάνιση του κοινού εχθρού, του κορωνοϊού, συμπλέκεται και συμπλέει με την παγκοσμιοποίηση.[12] Η παγκοσμιοποίηση κινείται από τις παγκόσμιες αλυσίδες αξίας (global value chains) αγαθών και υπηρεσιών. Η ανάγκη αναγνώρισης της παράλληλης σημασίας των Αξιών, ιδιαίτερα όταν διακυβεύονται τουλάχιστον εκατοντάδες χιλιάδες ζωές μαζί με ανυπολόγιστες οικονομικές απώλειες, είναι κραυγαλέα επιτακτική! Ευχαριστώ πολύ τον Γιάννη Ευρυγένη και την Άννα Χάρδμαν για τα πολύ χρήσιμα σχόλιά τους. [1] Μάλιστα, οι έρευνες δείχνουν ότι ο ιός ξαπλώθηκε σε άλλα σημεία της χώρας μαζί με τις μετακινήσεις πολιτών από την Γουχάν. J.S. Jia, X. Lu, Y. Yuan, G. Xu, J. Jia, and N.A. Christakis, “Population Flow Drives Spatio-temporal Distribution of COVID-19 in China”, Nature, 29 Απριλίου 2020. [2] Bei Qin, David Stromberg, and Yanhui Wu, “Why Does China Allow Freer Social Media? Protests vs. Surveillance and Propaganda”, Journal of Economics Perspectives. 31(1), 2017, 117-140. https://tinyurl.com/yceyq86q [3] Ανεπίσημα μεν, αλλά τα στοιχεία εμφανίζονται αδιάσειστα, φαίνεται ότι ο Τραμπ αγνόησε τους κινδύνους σχετικά με την εξάπλωση του ιού που επέσειαν οι μυστικές υπηρεσίες στις διαβαθμισμένες καθημερινές εκθέσεις τους τον Ιανουάριο και Φεβρουάριο του 2020. Βλ. “President’s intelligence briefing book repeatedly cited virus threat”, Washington Post, 27 Απριλίου 2020. https://tinyurl.com/ycntwpjh [4] “A Coronavirus Death in Early February Was ‘Probably the Tip of An Iceberg’”, New York Times, 22 Απριλίου 2020. https://tinyurl.com/y8pjnr9e [5] Πρόσφατη γρήγορη εκτίμηση για τις ΗΠΑ είναι 41%, για το Λουξεμβούργο 53%, και για την Ελλάδα 32%. Jonathan Dingel and Brett Neiman, “How Many Jobs Can Be Done at Home?”, Becker Friedman Institute, University of Chicago, Απρίλιος 2020. https://tinyurl.com/y9nbmkmz [6] Βλ. David Autor et al, “A Note on the Effect of Rising Trade Exposure on the 2016 Presidential Election”, MIT Working Paper, Ιανουάριος 2017. https://economics.mit.edu/files/12418. Appendix to: David Autor et al, “Importing Political Polarization? The Electoral Consequences of Rising Trade Exposure”, NBER W.P. 22637. Conditionally accepted, American Economic Review, 2020. [7] Joseph S. Nye, Jr., Soft Power: The Means to Success in World Politics, Public Affairs, Νέα Υόρκη 2004. [8] Η εξέγερση των Μπόξερς στην Κίνα στην αρχή του 20ού αιώνα κατέληξε στην απονομή (τεράστιων) αποζημιώσεων σε οκτώ ξένες δυνάμεις εις βάρος της Κίνας. Οι ΗΠΑ, η μόνη απ’ αυτές χωρίς αποικιακή παρουσία στην Κίνα, αποποιήθηκαν την είσπραξή τους και τις χρησιμοποίησαν για την χρηματοδότηση προγράμματος υποτροφιών σε νέους Κινέζους επιστήμονες για σπουδές στις ΗΠΑ, το λεγόμενο Boxer Indemnity Scholarship Program. Επιστρέφοντας στην Κίνα οι επιστήμονες αυτοί αποτέλεσαν την επιστημονική της ελίτ, ακόμα και μετά την ίδρυση της Λαϊκής Δημοκρατίας. Το ίδρυμα που συστάθηκε για την προετοιμασία των υποτρόφων μετεξελίχθηκε στο Πανεπιστήμιο Tsinghua, ένα από τα καλύτερα της Κίνας (και του κόσμου). [9] Ό όρος οφείλεται στον Γκρέιαμ Άλλισον (“The Thucydides Trap: Are the U.S. and China Headed for War?”, The Atlantic, 24 Sept. 2015). Διάσημο και λίαν επίκαιρο είναι το βιβλίο του: Graham Allison, Destined for War: Can America and China Escape Thucydides's Trap?, Houghton Mifflin Harcourt, 2017. [10] Για μια πρόσφατη ανάλυση των αιτίων του Πελοποννησιακού Πολέμου, βλ. Γιάννης Δ. Ευρυγένης, Αντίπαλον δέος: Έξωθεν φόβος και συλλογική δράση, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2014, σ. 80-91. [11] Thomas C. Schelling, “An Astonishing Sixty Years: The Legacy of Hiroshima”, Επίσημη Ομιλία Βραβείου Νόμπελ για την Οικονομική Επιστήμη, 2005. https://bit.ly/2YwB3SV [12] Αλλά, όπως τονίζει ο Ευρυγένης, ό.π., σ. 80-91, τέτοια απειλή δύσκολα εκλαμβάνεται σαν κοινή σε δυνητικά εμπόλεμες καταστάσεις.

Ο λοιμός της παγκοσμιοποίησης

Σύνδεση