Δολοφονία και κακοδικία στην Ελλάδα του Ψυχρού Πολέμου

μετάφραση: ΙΩΑΝΝΗΣ Δ. ΣΤΕΦΑΝΙΔΗΣ Ιστορία δεν είναι αυτό που συνέβη αλλά αυτό που τα σωζόμενα στοιχεία λένε ότι συνέβη. Αν μπορείς να αποκρύψεις τα στοιχεία και να κρατήσεις τα μυστικά, τότε μπορείς να γράψεις την ιστορία. David Hackett Fisher[1] 1. Το σκηνικό: Από την απελευθέρωση στον εμφύλιο πόλεμο Η Ελλάδα αναδύθηκε από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο ρημαγμένη και ηθικά εξουθενωμένη. Τον ηρωικό αλλά εν τέλει καταδικασμένο αγώνα εναντίον των εισβολέων του Άξονα, στα 1940-1941, ακολούθησε μια συντριπτική ήττα και τριπλή κατοχή (γερμανική, ιταλική, βουλγαρική), που υπονόμευσαν τη θεσμική εξουσία, υφάρπαξαν τους πενιχρούς πόρους και προκάλεσαν πολύ ανθρώπινο πόνο. Ένα ιδιαίτερα πολιτικοποιημένο αντιστασιακό κίνημα όξυνε τις προπολεμικές πολιτικές διαφορές και πυροδότησε εκτεταμένη βία. Οι επιθέσεις των ανταρτών εναντίον των κατακτητών συχνά οδηγούσαν σε τρομερά αντίποινα και φρικαλεότητες. Το τέλος της κατοχής δεν έφερε ανακούφιση. Μια «κυβέρνηση εθνικής ενότητας», που συγκροτήθηκε υπό την αιγίδα των Βρετανών στο Συνέδριο του Λιβάνου τον Μάιο του 1944, έφτασε στην Αθήνα στις 18 Οκτωβρίου 1944. Η νεοσύστατη κυβέρνηση ήταν ένα συνονθύλευμα κυρίως από ηλικιωμένους προπολεμικούς πολιτικούς που ισχυρίζονταν ότι εκπροσωπούσαν τις κύριες πολιτικές και αντιστασιακές φατρίες. Αναλώνονταν σε ατέλειωτες διαφωνίες και αμοιβαίες αντεγκλήσεις, και ήταν υπερβολικά διχασμένοι και ανίκανοι να συγκροτήσουν ένα αποτελεσματικό κυβερνητικό σώμα. Επιπρόσθετα, η κυβέρνηση δεν είχε τους πόρους να αντιμετωπίσει τα τρομερά προβλήματα της χώρας, ιδίως από τη στιγμή που η εξουσία της δεν έφτανε πολύ πέρα από τα όρια των μεγάλων αστικών κέντρων. Κατά τη διάρκεια του πολέμου, οι βρετανικές αρχές χρηματοδοτούσαν και συμβούλευαν την ελληνική κυβέρνηση στην εξορία και επιδίωξαν να ελέγξουν τις αντιστασιακές οργανώσεις με την ελπίδα να αποκαταστήσουν στην απελευθερωμένη Ελλάδα ένα δημοκρατικό καθεστώς πιστό στους Βρετανούς και εκτός της σφαίρας επιρροής της Μόσχας. Για μερικούς Βρετανούς αξιωματούχους, συμπεριλαμβανομένου του πρωθυπουργού Ουίνστον Τσώρτσιλ, η παλινόρθωση του βασιλιά Γεωργίου Β΄, τον οποίο πολλοί Έλληνες κατηγορούσαν για τη μισητή δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά (1936-1941), ήταν η καλύτερη εγγύηση ότι η μεταπολεμική Ελλάδα θα ήταν προσδεδεμένη με ασφάλεια στη βρετανική σφαίρα επιρροής. Τον Σεπτέμβριο του 1944, οι κυριότεροι αντιστασιακοί στρατοί, ο ελεγχόμενος από τους κομμουνιστές Ελληνικός Λαϊκός Απελευθερωτικός Στρατός (ΕΛΑΣ) και ο κυριότερος αντίπαλός του, ο Εθνικός Δημοκρατικός Ελληνικός Σύνδεσμος (ΕΔΕΣ), τέθηκαν υπό τη διοίκηση του βρετανού στρατηγού Ρόναλντ Σκόμπι (Ronald Scobie), και, βάσει της Συμφωνίας της Καζέρτας, ο ΕΛΑΣ διατάχθηκε να παραμείνει έξω από την περιοχή της Αθήνας. Τον επόμενο μήνα, στη Μόσχα, ο Τσώρτσιλ και ο Στάλιν υπέγραψαν συμφωνία σύμφωνα με την οποία η Ελλάδα προσαρτήθηκε στη ζώνη ευθύνης της Βρετανίας (συμφωνία «σφαιρών επιρροής» ή «ποσοστών»). Τον Δεκέμβριο του 1944, αφού η παραίτηση των υπουργών της αριστεράς σε διαμαρτυρία για το σχέδιο αφοπλισμού των αντιστασιακών στρατών προκάλεσε την κατάρρευση του υπουργικού συμβουλίου, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) έδωσε το πράσινο φως για ένοπλη δράση στην Αθήνα με στόχο να στερήσει από την κυβέρνηση Παπανδρέου τα ελάχιστα προπύργιά της στην ελληνική πρωτεύουσα. Τα Δεκεμβριανά, όπως ονομάστηκαν οι εχθροπραξίες, συνεχίστηκαν και μέσα στον Ιανουάριο. Οι δυνάμεις των κομμουνιστών αποκρούστηκαν, εντέλει, κυρίως από τις βρετανικές ενισχύσεις που κατέφθασαν βιαστικά από την Ιταλία. Μετά την υποχώρηση και τον αφοπλισμό του ΕΛΑΣ στην περιοχή της πρωτεύουσας, η ειρηνευτική συμφωνία που υπογράφηκε στη Βάρκιζα προέβλεπε δημοψήφισμα για το μέλλον της μοναρχίας, τη διενέργεια εθνικών εκλογών για συντακτική εθνοσυνέλευση, τη δημιουργία νέου εθνικού στρατού, αμνηστία για πολιτικά εγκλήματα, και τιμωρία των δωσιλόγων. Η συμφωνία της Βάρκιζας τερμάτισε τις εχθροπραξίες στην Αθήνα αλλά πέραν αυτού έλυσε πολύ λίγα. Με τους βρετανούς συμβούλους να συνεχίζουν να εμπλέκονται στις ελληνικές υποθέσεις, διαδοχικές αδύναμες και ασταθείς κυβερνήσεις δεν είχαν την εξουσία και τα μέσα να επιβάλουν την τάξη σε όλη τη χώρα, να ενισχύσουν τους κρατικούς θεσμούς και να ξαναχτίσουν μια κατεστραμμένη οικονομία. Το νέο εθνικό νόμισμα σύντομα κατέστη και πάλι άνευ αξίας, η μαύρη αγορά συνέχιζε να ανθεί και οι βασικές δημόσιες υπηρεσίες, συμπεριλαμβανομένης της νοσοκομειακής περίθαλψης, της καθαριότητας και των μεταφορών, σπάνιζαν και συχνά δεν υπήρχαν καθόλου. Η κρατική γραφειοκρατία, σε μεγάλο βαθμό κατάλοιπο της προπολεμικής περιόδου και της κατοχής, παρέμενε αναποτελεσματική και διεφθαρμένη. Ο Τζορτζ Πολκ τον Αύγουστο 1946. © CBS via Getty Images / Ideal Image Στις μεγαλύτερες πόλεις, συγκεντρώσεις, που διοργάνωνε η Αριστερά, απαιτούσαν λαοκρατία και «θάνατο στους προδότες», όπως συχνά στιγματίζονταν οι αντίπαλοι του ΕΑΜ. Στην αντίπερα όχθη, ένοπλες συμμορίες δεξιών εξτρεμιστών εξαπέλυσαν ένα κύμα δολοφονικής «λευκής τρομοκρατίας» κυρίως στην επαρχία –το οποίο οι αρχές έδειχναν να μην μπορούν ή να μη θέλουν να χαλιναγωγήσουν– βάζοντας στο στόχαστρο αριστερούς, ειδικά στελέχη του ΚΚΕ, βετεράνους του ΕΛΑΣ, και τους συμπαθούντες τους. Φοβούμενοι για τη ζωή τους, μερικοί από τους καταδιωκόμενους διέφυγαν στα βουνά με τα όπλα τους, σχηματίζοντας μικρές συμμορίες ανταρτών και λεηλατώντας κοντινά χωριά. Για να δημιουργηθεί ένα πιο σταθερό περιβάλλον και να αποκατασταθεί η εξουσία του κράτους, διενεργήθηκαν εκλογές στις 31 Μαρτίου 1946, υπό συμμαχική επίβλεψη, στην οποία η Σοβιετική Ένωση αρνήθηκε να πάρει μέρος. Το ΚΚΕ και οι εταίροι του έκαναν αποχή από τις εκλογές, εξασφαλίζοντας έτσι τη νίκη της Δεξιάς. Ακολούθησε δημοψήφισμα που επανέφερε τον βασιλιά Γεώργιο στον θρόνο του με μεγάλη πλειοψηφία. Την παραμονή των εκλογών, μια μεγάλη συμμορία κομμουνιστών ανταρτών επιτέθηκε στον σταθμό Χωροφυλακής του Λιτόχωρου στους πρόποδες του Ολύμπου. Οι αντάρτες σκότωσαν τους περισσότερους υπερασπιστές του σταθμού, άρπαξαν οπλισμό και έκαψαν ορισμένα σπίτια. Το περιστατικό φαινόταν να σηματοδοτεί την απόφαση του ΚΚΕ, στην ηγεσία του οποίου είχε επανέλθει ο εκπαιδευμένος στη Μόσχα Νίκος Ζαχαριάδης (ο οποίος είχε περάσει τα χρόνια του πολέμου έγκλειστος σε στρατόπεδο συγκέντρωσης), να επιδιώξει τους επαναστατικούς σκοπούς του διά των όπλων. Τον Οκτώβριο του 1946, ο Ζαχαριάδης διέταξε τον Μάρκο Βαφειάδη (καπετάν Μάρκο), καπετάνιο της ομάδας μεραρχιών Μακεδονίας του ΕΛΑΣ στην κατοχή, να δημιουργήσει μια στρατιωτική διοίκηση και να συγκεντρώσει δύναμη ανταρτών μέσω της στρατολόγησης βετεράνων του ΕΛΑΣ στην Ελλάδα και τη Γιουγκοσλαβία. Αυτή τη φορά η κομμουνιστική ηγεσία, έχοντας αποφασίσει να καταλάβει τη χώρα διά της βίας, υπολόγιζε στη στήριξη του Στάλιν και στην υλική βοήθεια από τα κομμουνιστικά καθεστώτα της Ανατολικής-Κεντρικής Ευρώπης.[2] Μέχρι το τέλος του χρόνου, ο «Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας» (ΔΣΕ) του ΚΚΕ πραγματοποιούσε ανταρτικές επιθέσεις σε απομονωμένες κοινότητες που τις υπερασπίζονταν δυνάμεις ασφαλείας με ελλιπή οπλισμό και χαμηλό ηθικό, καθώς η χώρα βυθιζόταν σε εμφύλιο πόλεμο ευρείας κλίμακας. Μέχρι την ήττα της ναζιστικής Γερμανίας, αξιωματούχοι στην Ουάσινγκτον θεωρούσαν τα Βαλκάνια πέρα από τη σφαίρα των αμερικανικών συμφερόντων και επιθυμούσαν να αποφύγουν την εμπλοκή σ’ αυτήν την ταραγμένη περιοχή. Επέκριναν τις προσπάθειες των Βρετανών να διατηρήσουν κυρίαρχη παρουσία στη μεταπολεμική νοτιοανατολική Ευρώπη, όπου αναμενόταν να αυξηθεί η επιρροή της Μόσχας. Ο πρόεδρος Φραγκλίνος Ρούζβελτ είχε εκφράσει την αντίθεσή του για τη συμφωνία των «σφαιρών επιρροής» μεταξύ του Τσώρτσιλ και του Στάλιν, τον Οκτώβριο του 1944, και αμερικανοί διπλωμάτες επέκριναν την επεμβατική πολιτική της Βρετανίας για τα Δεκεμβριανά στην Αθήνα. Εκτός από την παρεχόμενη ανθρωπιστική βοήθεια διαμέσου του Οργανισμού Περίθαλψης και Αποκατάστασης των Ηνωμένων Εθνών (UNRRA), η Ουάσινγκτον περιόριζε τον ρόλο της στην Ελλάδα σ’ αυτόν του παθητικού παρατηρητή. Κι αυτό παρά τις επιτακτικές προειδοποιήσεις από την πρεσβεία των Ηνωμένων Πολιτειών στην Αθήνα ότι η σοβαρή οικονομική κρίση και η επακόλουθη παράλυση της κυβερνητικής εξουσίας έστρωναν τον δρόμο για ένα δεξιό καθεστώς το οποίο μπορούσε εύκολα να οδηγήσει σε κομμουνιστική δικτατορία.[3] Η κατά βάση παθητική συμπεριφορά της προεδρίας του Χάρι Τρούμαν (Harry Truman) ενώπιον της κλιμακούμενης αναταραχής στην Ελλάδα εγκαταλείφθηκε σταδιακά, κυρίως ως αντίδραση στην ταχεία επιδείνωση των αμερικανοσοβιετικών σχέσεων λόγω εξελίξεων σε άλλες χώρες και περιοχές του κόσμου. Αμερικανικοί αξιωματούχοι είχαν θυμώσει με την επιβολή κομμουνιστικών καθεστώτων σε όλη την Ανατολική Ευρώπη και διαμαρτύρονταν για την άρνηση της Μόσχας να αποσύρει τα στρατεύματά της από το Ιράν. Είχαν ιδιαιτέρως θορυβηθεί από τις επίμονες πιέσεις που ασκούσαν οι Σοβιετικοί στην Τουρκία προκειμένου αυτή να δεχτεί σημαντικές αλλαγές στο καθεστώς των Στενών· πρόθεση του Στάλιν ήταν να επεκτείνει τη σοβιετική στρατιωτική παρουσία στην Ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή. Για τους διαμορφωτές της αμερικανικής πολιτικής αυτές οι δυσοίωνες εξελίξεις έριχναν νέο φως στη στρατηγική θέση της Ελλάδας και τις προεκτάσεις του εμφυλίου της πολέμου. Τον Σεπτέμβριο του 1946, μια μελέτη του Υπουργείου Άμυνας διαβεβαίωνε ότι οι Έλληνες αντάρτες ήταν «μία κατά τα φαινόμενα καλά οργανωμένη και οπλισμένη κομμουνιστική μειοψηφία που υποστηριζόταν από την ΕΣΣΔ και τους δορυφόρους της»· η μελέτη κατέληγε στο συμπέρασμα ότι Η στρατηγική σημασία της Ελλάδας για την ασφάλεια των Ηνωμένων Πολιτειών έγκειται στο γεγονός ότι η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα στα Βαλκάνια που στέκεται ως φραγμός μεταξύ της ΕΣΣΔ και της Μεσογείου, σε μια θέση παρόμοια με αυτήν της Τουρκίας περαιτέρω προς ανατολάς … Αν η Ελλάδα πρόκειται να περιέλθει στη σοβιετική σφαίρα επιρροής, θα υπάρξουν χωρίς αμφιβολία δυσμενείς επιπτώσεις σε όλες εκείνες της περιοχές όπου οι πολιτικές συμπάθειες ισορροπούν επισφαλώς υπέρ της Δύσης και κατά του σοβιετικού κομμουνισμού.[4] Συνεπώς, «[ο]ι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να καταστήσουν σαφές στον κόσμο ότι η επιθυμία μας να δούμε την Ελλάδα να παραμένει ανεξάρτητη και υπεύθυνη για τα δικά της ζητήματα δεν είναι λιγότερο σταθερή από τη θέση μας για την Τουρκία».[5] Ακολούθησε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ με τα δικά του συμπεράσματα. Τον Σεπτέμβριο του 1946 πρότεινε μια πολιτική βοήθειας προς την Ελλάδα βασισμένη σε πολιτικές και οικονομικές εκτιμήσεις και με έμφαση στην ανάγκη για στρατιωτική υποστήριξη.[6] Μέχρι τον Φεβρουάριο του 1947 η αίσθηση του επείγοντος για την προεδρία Τρούμαν είχε καταστεί ολοφάνερη: Ένα νέο σημείωμα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, το οποίο ενέκρινε ο Πρόεδρος στις 25 Φεβρουαρίου, είχε τον τίτλο «Κρίση και άμεση πιθανότητα κατάρρευσης στην Ελλάδα», και συνιστούσε υποστήριξη των ΗΠΑ, για την κυβέρνηση της Αθήνας. Η δραστηριότητα του Στέιτ Ντιπάρτμεντ εντάθηκε μετά από την ανακοίνωση ότι το πρόγραμμα βοήθειας της Βρετανίας προς την Ελλάδα και την Τουρκία θα έληγε στις 31 Μαρτίου. Σε μια συνάντηση στο Λευκό Οίκο στις 27 Φεβρουαρίου, ο υφυπουργός Εξωτερικών Ντην Άτσεσον (Dean Acheson) υποστήριξε με σθένος ότι οι σοβιετικές πιέσεις προς την Τουρκία, το Ιράν και την Ελλάδα «είχαν φέρει τα Βαλκάνια στο σημείο όπου μια εξαιρετικά πιθανή εξέλιξη θα μπορούσε να αφήσει τρεις ηπείρους ανοιχτές σε σοβιετική διείσδυση». Συνέχισε: Όπως τα μήλα στο βαρέλι σαπίζουν όταν υπάρχει ένα χαλασμένο, η διαφθορά της Ελλάδας θα μπορούσε να μολύνει το Ιράν και τους άλλους στα ανατολικά. Θα μπορούσε να επιμολύνει και την Αφρική μέσω της Μικράς Ασίας και της Αιγύπτου, και την Ευρώπη μέσω της Ιταλίας και της Γαλλίας, που ήδη απειλούνται από τα πιο ισχυρά κομμουνιστικά κόμματα στη δυτική Ευρώπη. Η Σοβιετική Ένωση έπαιζε ένα από τα μεγαλύτερα στοιχήματα στην ιστορία με το ελάχιστο κόστος. … Εμείς και μόνον εμείς ήμασταν σε θέση να σταματήσουμε το παιχνίδι.[7] Στις 12 Μαρτίου 1947, ο πρόεδρος παρουσίασε σε κοινή συνεδρίαση του Κογκρέσου μια ήπια διατυπωμένη αλλά σαφή εκδοχή αυτού που σύντομα πήρε το όνομα «Δόγμα Τρούμαν». Χωρίς να αναφέρει τη Σοβιετική Ένωση ή τον κομμουνισμό, διακήρυξε τη δέσμευση των Ηνωμένων Πολιτειών να υποστηρίζουν «τους ελεύθερους λαούς που αντιστέκονται σε επιχειρούμενη υποδούλωση από ένοπλες μειοψηφίες ή από εξωτερικές πιέσεις», ώστε να μπορούν να «χαράζουν το πεπρωμένο τους με τον δικό τους τρόπο». Παρ’ όλο που οι άμεσα ωφελούμενες από την αμερικανική βοήθεια θα ήταν η Ελλάδα και η Τουρκία, η ομιλία του προέδρου στην πραγματικότητα εγκαινίασε την πολιτική της «ανάσχεσης» (containment), μια στρατηγική παγκοσμίων διαστάσεων σχεδιασμένη να εμποδίσει την περαιτέρω εξάπλωση –πραγματική ή εικαζόμενη– του σοβιετικού κομμουνισμού. Γνωρίζοντας την κριτική που θα του ασκούνταν, ότι η ελληνική κυβέρνηση ήταν μη δημοκρατική και διεφθαρμένη, ο Τρούμαν επιδίωξε να καθησυχάσει το Κογκρέσο και την κοινή γνώμη ανακοινώνοντας ότι η διαχείριση του προγράμματος βοήθειας θα τελούσε υπό τον άμεσο έλεγχο και την επίβλεψη Αμερικανών.[8] Η νέα πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών προς την Ελλάδα ήταν εμπεριστατωμένη και φιλόδοξη. Ο κύριος σκοπός της ήταν η εγκαθίδρυση μιας αντικομμουνιστικής κυβέρνησης συνασπισμού με ευρεία βάση, η οποία θα ενέπνεε εμπιστοσύνη, θα έφερνε σταθερότητα και θα αποκαθιστούσε την οικονομία και τις κοινωνικές υπηρεσίες της χώρας. Για να καταστεί αυτό εφικτό, ο αναποτελεσματικός και αποθαρρημένος δημόσιος τομέας θα έπρεπε να μεταρρυθμιστεί πλήρως και να γίνει ένα δυναμικό, αποτελεσματικό και αμερόληπτο όργανο κρατικής εξουσίας και κοινωνικής προόδου. Υπό την επίβλεψη των Αμερικανών, θα ξεκινούσε ένα τεράστιο πρόγραμμα ανοικοδόμησης και οικονομικής ανάπτυξης σε όλη τη χώρα, το οποίο θα προέβλεπε έργα εξηλεκτρισμού, κατασκευής οδικού δικτύου, καθώς και αρδευτικά και εγγειοβελτιωτικά έργα. Ο Τζορτζ Πολκ τον Αύγουστο 1946. © CBS via Getty Images / Ideal Image Κάποια πρόοδος πράγματι επετεύχθη στους περισσότερους από αυτούς τους τομείς, ιδιαίτερα σε αστικές περιοχές. Παρ’ όλα αυτά, σχεδόν εξαρχής οι αποσταθεροποιητικές συνέπειες του εμφυλίου πολέμου ανάγκασαν τις ελληνικές αρχές και τους αμερικανούς συμβούλους τους να επικεντρώσουν τις προσπάθειές τους πρωτίστως στην καταστολή της κομμουνιστικής εξέγερσης και την επιβολή του νόμου και της τάξης σε όλη τη χώρα. Κατά συνέπεια, το μεγαλύτερο μέρος της βοήθειας των Ηνωμένων Πολιτειών αφιερώθηκε στην ενίσχυση των ενόπλων δυνάμεων και των σωμάτων ασφαλείας της χώρας, αυξάνοντας τον αριθμητική τους δύναμη, βελτιώνοντας τον εξοπλισμό και την εκπαίδευσή τους, και εκκαθαρίζοντάς τα από τους οπαδούς της Αριστεράς και τα ηττοπαθή στοιχεία. Κατά μέγα μέρος, τα έργα υποδομής αποσκοπούσαν να βελτιώσουν την κινητικότητα του στρατού και να διευκολύνουν την καταδίωξη και συντριβή των ανταρτών. Αμερικανοί σύμβουλοι έπαιζαν μείζονα ρόλο σε όλες αυτές τις δραστηριότητες. Μια μεγάλη οικονομική αποστολή στελεχωμένη από εκατοντάδες διοικητικούς υπαλλήλους και ειδικούς διαχειριζόταν τη χρηματοδότηση και την επίβλεψη της βοήθειας, και ταυτόχρονα μια εξίσου μεγάλη στρατιωτική αποστολή, υπό την ηγεσία του στρατηγού Τζέιμς Βαν Φλητ (James Van Fleet), που είχε διακριθεί στον πόλεμο εναντίον της Γερμανίας, βοήθησε στον σχεδιασμό και την εκτέλεση στρατιωτικών επιχειρήσεων. Παρ’ όλο που αξιωματούχοι στην Ουάσινγκτον συζήτησαν κατά καιρούς το ενδεχόμενο αποστολής μάχιμων μονάδων, αυτό δεν κατέστη απαραίτητο. Τον Αύγουστο του 1949, οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις αποδείχθηκαν ικανές να πετύχουν αποφασιστική νίκη εναντίον των ανταρτών.[9] Σε συνδυασμό με τις δραστηριότητες του δραστικά αυξημένου προσωπικού της πρεσβείας στην Αθήνα, οι αμερικανικές αποστολές ασκούσαν ισχυρή επιρροή σε όλες τις όψεις της ελληνικής δημόσιας σφαίρας και δεν δίσταζαν να παρεμβαίνουν κάθε φορά που το έκριναν απαραίτητο.[10] Παρότι οι άμεσες παρεμβάσεις ήταν συνεπείς με τις ελληνοαμερικανικές συμφωνίες κατ’ εφαρμογήν του Δόγματος Τρούμαν, παρέμεναν εξίσου προσβλητικές για τους έλληνες αξιωματούχους που τις υφίσταντο. Δεν βοήθησε και το γεγονός ότι η διάχυτη ανάμιξη των Ηνωμένων Πολιτειών προσέλκυσε μεγάλο αριθμό αμερικανών δημοσιογράφων, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν είχαν προηγούμενη εξοικείωση με την ελληνική πραγματικότητα και δεν έκαναν καμία προσπάθεια να κρύψουν στις ανταποκρίσεις τους τις απόψεις τους για τις πολλές και ολοφάνερες ανεπάρκειες της ελληνικής κυβέρνησης. Παρ’ όλο που η βοήθεια της Βρετανίας μειώθηκε δραστικά όταν οι Ηνωμένες Πολιτείες ανέλαβαν τα ηνία στην Ελλάδα, ένστολοι και μη Βρετανοί αξιωματούχοι συνέχισαν να παίζουν σημαντικό εκπαιδευτικό και συμβουλευτικό ρόλο στην αστυνομία και τη χωροφυλακή, και στη συλλογή πληροφοριών για την κομμουνιστική ανταρσία, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου κάποιοι από αυτούς είχαν δράσει ως σύνδεσμοι με τον ΕΛΑΣ τον καιρό του πολέμου. Σε μία περίπτωση, τον Μάρτιο του 1947, όταν παρατηρητές των Ηνωμένων Εθνών ξεκίνησαν από τη Θεσσαλονίκη για να διερευνήσουν ένοπλες συμπλοκές κατά μήκος των αλβανικών και γιουγκοσλαβικών συνόρων, το μικρό βρετανικό προξενείο στη Φλώρινα απότομα και ανεξήγητα έκλεισε και ο πρόξενος εγκατέλειψε τη χώρα.[11] Συνοδός των παρατηρητών των Ηνωμένων Εθνών σε συναντήσεις με τους κομμουνιστές αντάρτες ήταν ο υπάλληλος αρμόδιος για θέματα τύπου και πληροφοριών του γενικού βρετανικού προξενείου στη Θεσσαλονίκη και πράκτορας της Μυστικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (SIS), ο Ράντολ Κόουτ (Randoll Coate), του οποίου το όνομα είναι συνδεδεμένο με την ιστορία που θα ειπωθεί σε αυτές τις σελίδες. Τον Μάιο του 1948, στο αποκορύφωμα του εμφυλίου πολέμου και της επεμβατικής παρουσίας των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ελλάδα, η δολοφονία ενός εξέχοντος αμερικανού δημοσιογράφου και η καταδίκη για το έγκλημα αυτό ενός παντελώς άγνωστου έλληνα δημοσιογράφου, σόκαρε την κοινή γνώμη και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Η υπόθεση ήγειρε ερωτήματα για όλους σχεδόν τους εμπλεκομένους. Τα βασικότερα από τα ερωτήματα αυτά εξακολουθούν να παραμένουν ως σήμερα. 2. Πολιτική δολοφονία, κατάφωρη αδικία Ο φόνος του ρεπόρτερ του CBS Τζορτζ Πολκ (George Polk) στη Θεσσαλονίκη τον Μάιο του 1948, είχε όλα τα χαρακτηριστικά μιας πολιτικής δολοφονίας. Στις εβδομάδες που ακολούθησαν την ανάσυρση του πτώματός του από την προκυμαία της πόλης υπήρχαν φήμες, ορισμένες προερχόμενες από την αμερικανική πρεσβεία στην Αθήνα, ότι ο 35χρονος Τεξανός μπορεί να είχε σκοτωθεί εξαιτίας του φημολογούμενου βιαίου χαρακτήρα του ή να είχε πέσει θύμα ενός ερωτικού τριγώνου ή να είχε δολοφονηθεί από ένα δίκτυο εμπόρων ναρκωτικών, το οποίο υποτίθεται ότι είχε ξεσκεπάσει.[12] Σύντομα, όμως, τέτοιες εικασίες απορρίφθηκαν ως αβάσιμες αν όχι σκόπιμα παραπλανητικές. Σχεδόν από την πρώτη στιγμή, στην Ελλάδα όπως και αλλού, εμπεδώθηκε ευρέως η πεποίθηση ότι ο Πολκ είχε δολοφονηθεί με τρόπο που έδειχνε εκτέλεση εξαιτίας αυτών που είχε δημοσιεύσει, εξαιτίας κάποιου πράγματος που δεν είχε ακόμα αποκαλύψει δημόσια ή εξαιτίας του ότι, στο ριψοκίνδυνο κυνήγι μιας δημοσιογραφικής επιτυχίας, είχε εμπιστευτεί τη ζωή του σε εξτρεμιστικά στοιχεία που τον ξεφορτώθηκαν για τους δικούς τους ειδεχθείς σκοπούς. Όποια και αν ήταν η ταυτότητα των δολοφόνων και τα κίνητρά τους, το άμεσο πλαίσιο του φρικτού του τέλους ήταν σχεδόν βέβαιη η κομμουνιστική εξέγερση στην Ελλάδα, η οποία, ως πρώτη σύγκρουση στην διαμάχη Ανατολής - Δύσης, τον κατέστησε τον πρώτο δυτικό δημοσιογράφο που έπεσε θύμα του Ψυχρού Πολέμου.[13] Από την άφιξή του στην Ελλάδα από τη Μέση Ανατολή το 1946, ο Πολκ, προστατευόμενος του Έντουαρντ Ρ. Μάρροου (Edward R. Murrow), δημοσιογράφου με επιρροή του CBS, και βετεράνος του πολέμου στον Ειρηνικό –όπου τραυματίστηκε σοβαρά όταν κατερρίφθη το μαχητικό του αεροπλάνο– έστελνε συνεχώς ανταποκρίσεις από τη σπαρασσόμενη από τον πόλεμο χώρα με βάση τις δικές του τολμηρές έρευνες. Αγνοώντας τις επίσημες ενημερώσεις και δελτία τύπου, γρήγορα άρχισε να ασκεί δριμεία κριτική γι’ αυτά που έβλεπε. Στα δηκτικά άρθρα και τις ραδιοφωνικές αναμεταδόσεις του παρουσίαζε την κυβέρνηση της Αθήνας –έναν αδύναμο συνασπισμό συντηρητικών και κεντρώων υπό την ηγεσία του Κωνσταντίνου Τσαλδάρη, αρχικά, και του Θεμιστοκλή Σοφούλη, αργότερα– ως καταπιεστική, ανίκανη, διεφθαρμένη και αδιάφορη για τα δεινά των πολιτών. Ο Τζορτζ Πολκ, ανταποκριτής του CBS στη Μέση Ανατολή, δείχνει την πόλη στον Νόρμαν Κόργουιν από το μπαλκόνι του διαμερίσματός του στο Κάιρο, 9 Αυγούστου 1946. © CBS via Getty Images / Ideal Image Ο Πολκ δεν συμπαθούσε ούτε τους εξεγερμένους κομμουνιστές και τους ξένους προστάτες τους και είχε αναφερθεί στους Σοβιετικούς ως «τους νέους βαρβάρους από (τον) βορρά που απειλούν και πάλι να εισβάλουν και να υποτάξουν την Ελλάδα».[14] Εντούτοις, κατηγορούσε τις αρχές και τις ελίτ που κυβερνούσαν για την ακραία φτώχεια και την αυξανόμενη εγκληματικότητα που μάστιζαν τη χώρα. Σύντομα μετά τον ξαφνικό του θάνατο, οι απόψεις του για τον εμφύλιο πόλεμο συνοψίστηκαν από τον μικρότερο αδελφό του σε μια επιστολή προς τον εξάδελφό του και συνάδελφο δημοσιογράφο: Εδώ και πολύ καιρό ένιωθε βέβαιος ότι οι αντάρτες ήταν εξ ολοκλήρου ελεγχόμενοι από τη Ρωσία, αλλά ότι παρ’ όλα αυτά ήταν πάντα πρώτα Έλληνες και μετά κομμουνιστές. Ένιωθε ότι οι περισσότεροι εξ αυτών είχαν εξαναγκαστεί να πάρουν τα βουνά εξαιτίας του ηλίθιου και βάναυσου κυβερνητικού έργου και σαν δημοσιογράφος δεν έβγαλε βιαστικά το συμπέρασμα ότι ήταν εκ φύσεως «κακοί».[15] Η κριτική του Πολκ άγγιζε και την προεδρία Τρούμαν, την οποία κατηγορούσε ότι ξόδευε εκατομμύρια δολάρια στην Ελλάδα στηρίζοντας ένα καταπιεστικό και διεφθαρμένο καθεστώς και ότι προσπαθούσε να καταπνίξει την εξέγερση κάνοντας ελάχιστα για να βελτιώσει τις οικονομικές συνθήκες και να ανακουφίσει την ανθρώπινη μιζέρια. Ένα άρθρο που δημοσίευσε στο Harper’s τον Δεκέμβριο του 1947 για την ελληνική εμφύλια διαμάχη προκάλεσε το θυμό των ελληνικών κυβερνητικών αρχών και τον κατέστησε ακόμα πιο αντιδημοφιλή στην αμερικανική πρεσβεία.[16] Στοιχεία της ελληνικής Δεξιάς τον κατηγορούσαν για κομμουνιστή, και υπήρχαν αναφορές για απειλές εναντίον της ζωής του. Την άνοιξη του 1948, κι ενώ ετοιμαζόταν να επιστρέψει στις Ηνωμένες Πολιτείες με τη νεαρή ελληνίδα σύζυγό του Ρέα για να παραλάβει μια υποτροφία Nieman στη δημοσιογραφία στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, ο Πολκ πλησίασε ορισμένους συναδέλφους του δημοσιογράφους καθώς και αρκετούς έλληνες και βρετανούς αξιωματούχους ζητώντας πληροφορίες για το πώς θα μπορούσε να ταξιδέψει στο αρχηγείο των ανταρτών στο βουνό για να πάρει συνέντευξη από τον στρατιωτικό ηγέτη τους, τον «Στρατηγό Μάρκο». Στο αποκορύφωμα του εμφυλίου πολέμου, μια τέτοια συνέντευξη θα αποτελούσε το κορυφαίο επίτευγμα της δημοσιογραφικής του θητείας στην Ελλάδα. Στις 7 Μαΐου, ο Πολκ πέταξε στη Θεσσαλονίκη (ο αρχικός προορισμός του αεροπλάνου, η πόλη της Καβάλας, χρειάστηκε να εγκαταλειφθεί εξαιτίας της κακοκαιρίας), έπιασε δωμάτιο σε ένα ξενοδοχείο στο κέντρο και τις επόμενες δύο μέρες μίλησε με διάφορα άτομα, Έλληνες και ξένους, αναζητώντας συμβουλές για το πώς να ταξιδέψει στο αρχηγείο του Μάρκου. Έγραψε επίσης ένα γράμμα στον Μάροου και άλλο ένα στη μητέρα του. Τον είδαν για τελευταία φορά το απόγευμα της 9ης Μαΐου να φεύγει από το ξενοδοχείο του. Επτά ημέρες αργότερα, η σορός του βρέθηκε να επιπλέει σε μικρή απόσταση από την προκυμαία της πόλης, με μια οπή από σφαίρα στο πίσω μέρος του κεφαλιού του και τα χέρια δεμένα με σχοινί. Δεν υπήρχαν ίχνη ληστείας, αλλά η δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ είχε ήδη παραληφθεί από ένα αστυνομικό τμήμα του κέντρου διά του ταχυδρομείου σ’ έναν φάκελο γραμμένο στο χέρι και χωρίς σφραγίδα. Ο στρατηγός Γουίλιαμ Ντόνοβαν (γνωστός ως «Άγριος Μπιλ»), επικεφαλής της Διεύθυνσης Στρατηγικών Υπηρεσιών (OSS) τον καιρό του πολέμου, τον οποίον επέλεξε να παρακολουθήσει την υπόθεση Πολκ μια ειδική επιτροπή από εξέχοντες αμερικανούς δημοσιογράφους υπό την προεδρία του διακεκριμένου αρθρογράφου Γουόλτερ Λίππμανν. © Underwood via Getty Images / Ideal Image Μέσα στο κλίμα βίας που γεννούσε η κλιμακούμενη εξέγερση, έμοιαζε φυσικό το συμπέρασμα ότι ο Πολκ είχε δολοφονηθεί από τους κομμουνιστές για να τονίσουν την αποτυχία της κυβέρνησης να προστατεύσει τους πολίτες και να καταφέρουν ένα χτύπημα στην πολιτική της Ουάσινγκτον που υποστήριζε ένα καταπιεστικό και διεφθαρμένο καθεστώς. Αυτή ήταν η επίσημη άποψη των ελληνικών αρχών, την οποία η προεδρία Τρούμαν ήταν πρόθυμη να ενστερνιστεί, παρ’ όλο που δημόσια επιζητούσε μια εξονυχιστική και αμερόληπτη έρευνα. Εντούτοις, από την αρχή, η έλλειψη αποδεικτικών στοιχείων και η απουσία απτής απόδειξης για την ευθύνη για το έγκλημα πυροδότησαν διάφορες άλλες θεωρίες οι οποίες συνέχισαν να κυκλοφορούν πολύ μετά το επίσημο κλείσιμο της υπόθεσης. Σύμφωνα με μία τέτοια θεωρία, της οποίας οι κύριοι θιασώτες –τουλάχιστον σε ιδιωτικές συζητήσεις– περιλάμβαναν τον κεντρώο υπουργό Δημόσιας Τάξης Κωνσταντίνο Ρέντη, ο Πολκ είχε σκοτωθεί από την άκρα Δεξιά για να παύσει τα αντικυβερνητικά ρεπορτάζ, να τον εμποδίσουν να πάρει συνέντευξη από τον Μάρκο και να βγάλει στον αέρα κομμουνιστική προπαγάνδα, και σαν προειδοποίηση σε άλλους ξένους δημοσιογράφους που μπορεί να είχαν την τάση να δείξουν συμπάθεια προς τους στασιαστές. Ο Ρέντης μοιράστηκε εμπιστευτικά την υποψία του με αμερικανούς αξιωματούχους ότι η δολοφονία ενός εξέχοντος κομμουνιστή ηγέτη, του Γιάννη Ζέβγου, τον Μάρτιο του 1947, στο κέντρο της Θεσσαλονίκης, μπορεί να είχε διαπραχθεί από μια «εξαιρετικά μυστική και παραστρατιωτική ομάδα βασιλοφρόνων» μέσα στον στρατό και την αστυνομία. Σύμφωνα με τον Ρέντη, η ίδια ομάδα «ήταν οι πιο εύλογοι ύποπτοι» για τον θάνατο του Πολκ.[17] Για πολλούς Έλληνες εντός και εκτός κυβέρνησης ο υπαινιγμός ότι η δολοφονία του Πολκ ήταν έργο δεξιών εξτρεμιστών αντιπροσώπευε μια αληθοφανή αν και εφιαλτική σκέψη. Ένας από αυτούς, ο Γεώργιος Βλάχος, ο σημαίνων ιδιοκτήτης και εκδότης της καθιερωμένης συντηρητικής εφημερίδας Η Καθημερινή, έγραψε ένα συναισθηματικά φορτισμένο κύριο άρθρο αποδεχόμενος την πιθανότητα οι εκτελεστές να ήταν πράγματι δεξιοί. Στην περίπτωση αυτή, εξέφρασε τον φόβο μήπως ξένοι παρατηρητές αξίωναν να θεωρηθεί υπεύθυνο το ελληνικό κράτος στο σύνολό του: Και το Κράτος, αδύναμον, ανήμπορον, ασθενές, μόλις κατορθώνον να σταθή εις τα πόδια του, τρέμει μήπως προστεθή και η ιστορία αυτή εις τα τόσα του βάσανα. Και σταυροκοπείται: «Ύψιστε Θεέ, δώσε να είναι οι δολοφόνοι κομμουνισταί, διότι εχαθήκαμε αν δεν είναι».[18] Άλλη φημολογία, την οποία διοχέτευαν παρασκηνιακά, μεταξύ άλλων, ο αρχηγός της χωροφυλακής Ιωάννης Πανόπουλος, έριχνε την ευθύνη για τη δολοφονία σε βρετανούς πράκτορες με πρόθεση να φιμώσουν την κριτική του Πολκ για τη βρετανική πολιτική στη Μέση Ανατολή, την οποία ο ρεπόρτερ του CBS είχε καλύψει εκτενώς πριν έρθει στην Αθήνα (υποτίθεται ότι ο Πολκ ολοκλήρωνε ένα βιβλίο για το θέμα αυτό), και με σκοπό να προκαλέσουν ένταση στις σχέσεις Ηνωμένων Πολιτειών και Ελλάδας από την οποία η Βρετανία μπορεί να αποκόμιζε ανεξήγητα οφέλη. Θορυβημένοι από τη φήμη, βρετανοί διπλωμάτες στην Αθήνα απευθύνθηκαν στους αμερικανούς συναδέλφους τους για βοήθεια ώστε να καταρρίψουν «αυτούς τους απίστευτους ισχυρισμούς».[19] Αλλά οι υποψίες για βρετανική ανάμιξη στο έγκλημα θα επέμεναν, τροφοδοτούμενες από εικασίες και αινιγματικά στοιχεία από βρετανικά επίσημα έγγραφα. Ο Πολκ μπορεί να ήταν ατίθασος, ορμητικός και επιθετικός στις έρευνές του και σκληρός στις ανταποκρίσεις του, αλλά δεν ήταν διόλου μόνος του στην κριτική που ασκούσε προς την επίσημη ελληνική και αμερικανική πολιτική. Η πλειονότητα των Αμερικανών δημοσιογράφων που κάλυπταν την Ελλάδα εκείνη την εποχή, αλλά και ορισμένοι αξιωματούχοι στην πρεσβεία και την οικονομική αποστολή, ήταν ανοιχτά επικριτικοί απέναντι στην κυβέρνηση των Αθηνών και προβληματισμένοι για την αποφασιστικότητα της Ουάσινγκτον να στηρίζει ένα ανίκανο και διεφθαρμένο καθεστώς. Και άλλοι δημοσιογράφοι είχαν εκδηλώσει την πρόθεσή τους να επισκεφθούν τον Μάρκο για να μάθουν την κομμουνιστική πλευρά της ιστορίας στον εμφύλιο πόλεμο. Ιδιαίτερα, διάφοροι ξένοι που είχαν πιαστεί από τους στασιαστές, συμπεριλαμβανομένων δύο μελών της αμερικανικής οικονομικής αποστολής και του βρετανού δημοσιογράφου Κέννεθ Μάθιους (Kenneth Matthews), έτυχαν καλής μεταχείρισης και στο τέλος αφέθηκαν ελεύθεροι σώοι και αβλαβείς. Ο Μάθιους, τον οποίο οι αντάρτες συνόδευσαν με τα πόδια σε μεγάλο μέρος της Πελοποννήσου, έλαβε στο τέλος ένα προσωπικό μήνυμα μέσω ασυρμάτου από ηγετικό στέλεχος του ΔΣΕ που έλεγε εν μέρει: Όταν νομίζετε ότι η δημοσιογραφική σας αποστολή στην Ελεύθερη Πελοπόννησο θα έχει εκπληρωθεί, τότε ζητήσετε να σας οδηγήσουν οι δικοί μας πίσω από το φασιστικό οδόφραγμα. Αλλά σας παρακαλώ να βοηθήσετε σ’ αυτό το τράνζιτ, γιατί δεν χρειάζεται να έχουμε δεύτερη περίπτωση Πολκ. Οι φασίστες είναι ικανοί για όλα.[20] Ένα μήνα μετά τη δολοφονία του Πολκ, ο φίλος και συνάδελφός του στις Ειδήσεις του CBS, ο Χόμερ Μπίγκαρτ (Homer Bigart), έγραψε στον Γουίλιαμ Πολκ (William Polk), τον μικρότερο αδελφό του σκοτωμένου δημοσιογράφου, ότι θα πήγαινε στην Ελλάδα «ελπίζοντας να βρω την ιστορία που κυνηγούσε ο αδελφός σου και να μάθω αν οι αντάρτες μπορούν να ρίξουν καθόλου φως στη δολοφονία». Πρόσθεσε: «Αν έχω λίγη τύχη, ελπίζω οι ιστορίες που θα στείλω να θεωρηθούν ένα είδος μνημόσυνου για τον Τζορτζ, ο οποίος ποτέ δεν ξέχασε ότι υπάρχουν δύο πλευρές σε κάθε ιστορία και έδωσε τη ζωή του προσπαθώντας να βρει και “την άλλη πλευρά”».[21] Αφού οι άνθρωποι του ΚΚΕ επικοινώνησαν μυστικά μαζί του ενώ βρισκόταν στο Βελιγράδι, και τον πήραν μαζί τους από μια προκαθορισμένη διαδρομή που επελέγη για να αποφύγουν τον εντοπισμό από τις γιουγκοσλαβικές αρχές, ο Μπίγκαρτ και ένας συνοδός ταξίδεψαν νότια με τρένο στα Σκόπια και μετά με φορτηγό, καβάλα σε άλογα και τελικά με τα πόδια, μπαίνοντας στην Ελλάδα και σε περιοχή που ήλεγχαν οι αντάρτες βορειοδυτικά της Θεσσαλονίκης. Χρόνια αργότερα ο Μπίγκαρτ πιθανολόγησε ότι το παράξενο και κοπιαστικό του ταξίδι, το οποίο συνέπεσε με τη ρήξη μεταξύ Στάλιν και Γιόσιπ Μπροζ Τίτο (Josip Broz Tito), είχε κανονιστεί από τους Σοβιετικούς σε μια προσπάθεια να προκαλέσουν τη συμπάθεια προς τον Μάρκο και τους στασιαστές, ιδιαίτερα αφότου δολοφονία του Πολκ είχε ευρέως αποδοθεί στους έλληνες κομμουνιστές.[22] Συνοδευόμενος από ένοπλους φρουρούς, ο Μπίγκαρτ πέρασε μια εβδομάδα επισκεπτόμενος κέντρα αναπαύσεως των ανταρτών, στρατόπεδα εκπαίδευσης και νοσοκομεία, πολλές φορές σε κοντινή απόσταση από τα μέτωπα των επιχειρήσεων. Στο τέλος της περιοδείας, ο Μάρκος, παρουσία του «υπουργού Εξωτερικών» των κομμουνιστών Πέτρου Ρούσσου, έδωσε στον Μπίγκαρτ τη συνήθη γραμμή του κόμματος, μέσω ενός πολύ ανεπαρκούς μεταφραστή. Οι στασιαστές ήταν ισχυροί, καλά οπλισμένοι και σε υπέρτατο βαθμό σίγουροι για τη νίκη τους, δεν είχαν τίποτα εναντίον του αμερικανικού λαού, τον οποίο ο Τρούμαν είχε εξαπατήσει προκειμένου να βοηθήσει ένα φασιστικό καθεστώς· ήθελαν την αμερικανική βοήθεια για να ξαναχτίσουν τη χώρα τους και μόνη τους φιλοδοξία ήταν να τερματίσουν τον εμφύλιο πόλεμο. Κλείνοντας τη σύντομη συνέντευξη, ο Μάρκος διαβεβαίωσε τον αμερικανό επισκέπτη του ότι θα τον συνόδευαν με ασφάλεια στην πόλη των Ιωαννίνων για να επιστρέψει στην Αθήνα.[23] Τριάντα χρόνια μετά, δίνοντας συνέντευξη σε έλληνα δημοσιογράφο στο Τέτοβο της Γιουγκοσλαβίας, ο Μάρκος θυμήθηκε τη συνάντησή του με τον Μπίγκαρτ, η οποία, όπως επιβεβαίωσε, είχε κανονιστεί από τη σοβιετική πρεσβεία στο Βελιγράδι και κράτησε μόνο δεκαπέντε λεπτά. Σύμφωνα με τις εντολές του Ζαχαριάδη, είχε πει στον Μπίγκαρτ ότι οι κομμουνιστές ήταν έτοιμοι να τερματίσουν τον εμφύλιο πόλεμο και να αρχίσουν διαπραγματεύσεις με τον οποιοδήποτε, αρκεί τα μέλη της ελληνικής κυβέρνησης να κηρυχθούν «εγκληματίες». Ο Μπίγκαρτ φέρεται ότι απάντησε με χαμόγελο: «Αυτή είναι μία άποψη». Ο Μάρκος είπε στον έλληνα δημοσιογράφο ότι ο ίδιος και το επιτελείο του δεν γνώριζαν ότι ο Πολκ είχε θελήσει να του πάρει συνέντευξη και ότι είχε μάθει για τον θάνατο του ανταποκριτή μόνο από τις ειδήσεις στο ραδιόφωνο. Πρόσθεσε ότι, αν ήξεραν για την επιθυμία του Πολκ, οι κομμουνιστές θα τον είχαν βοηθήσει να ταξιδέψει στα βουνά, είτε από την Αθήνα είτε από τη Θεσσαλονίκη: «Μας ενδιέφερε και επιδιώκαμε αυτό το πράγμα: να έρθουν στο βουνό, να μάθουν τον αγώνα που κάναμε και να συμβάλουν στη διαφώτιση της παγκόσμιας κοινής γνώμης. Γιατί έγινε η δολοφονία του Πολκ, εμείς δεν μπορούσαμε να ξέρουμε τότε».[24] Το 1983, ο Μάρκος επέστρεψε στην Ελλάδα ως ήρωας της Αριστεράς και, το 1989, ορίστηκε βουλευτής Επικρατείας. Τον Απρίλιο του 1991, κατά τη διάρκεια μιας σύντομης επίσκεψης στη Νέα Υόρκη σε συνδυασμό με την παρουσίαση των ετήσιων βραβείων δημοσιογραφίας George Polk, ένας εύθραυστος και ρυτιδιασμένος Μάρκος συναντήθηκε με ένα πάνελ ειδικών για την υπόθεση Πολκ –συμπεριλαμβανομένων των Έντμουντ Κήλυ, Κάτι Μάρτον (Kati Marton), και Ελίας Βλάντον (Elias Vlanton)– και έδωσε αινιγματικές απαντήσεις σε ερωτήματα που του έθεσαν για τη δολοφονία. Όταν ρωτήθηκε από τον Κήλυ, «Κατά τη γνώμη σας, ποιος σκότωσε τον Τζορτζ Πολκ;» ο Μάρκος απάντησε: «Ένας μη Έλληνας». Όταν ο Κήλυ τον πίεσε: «Εννοείτε, ίσως Βρετανός ή Αμερικανός;», ο Μάρκος απάντησε: «Δεν είπα “ξένος”. Είπα ένας “μη Έλληνας”». Στρεφόμενος προς τον Βλάντον, ο Κήλυ ψιθύρισε: «Ποιον νομίζεις ότι εννοεί;», ερώτημα στο οποίο ο Βλάντον απάντησε με χαμόγελο: «Νομίζω ότι εννοεί τον αντίπαλό του τον Ζαχαριάδη».[25] Ο Μάρκος υποσχέθηκε να παρουσιάσει μια πιο ουσιώδη απάντηση για την υπόθεση Πολκ σε ένα επόμενο βιβλίο αλλά πέθανε τον επόμενο χρόνο αδυνατώντας να πραγματοποιήσει την υπόσχεσή του. Σε συναντήσεις με έλληνες δημοσιογράφους κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στη Νέα Υόρκη ο Μάρκος προσπάθησε να απαλλάξει τον Τσαλδάρη από την ευθύνη για τον θάνατο του Πολκ και ισχυρίστηκε ότι η δολοφονία διαπράχθηκε από «μη-ελληνικές σκοτεινές δυνάμεις» που αντιτάσσονταν στην ειρήνευση και τη συμφιλίωση της χώρας. Πιεζόμενος να δώσει περαιτέρω εξηγήσεις, ο Μάρκος θα πρόσθετε μόνο ότι όποιος ήταν πράκτορας ξένης δύναμης δεν ήταν Έλληνας.[26] Σε ένα συνέδριο στην Αθήνα τον Οκτώβριο του 1999, κατά τη διάρκεια του οποίου συζητήθηκε εν συντομία η υπόθεση Πολκ, με πλησίασε ένας ηλικιωμένος άνδρας που ισχυρίστηκε ότι το 1948 ήταν λοχίας στον Δημοκρατικό Στρατό των ανταρτών στην περιοχή του Ολύμπου. Τον Ιούνιο εκείνης της χρονιάς έλαβε μία χειρόγραφη κάρτα με οδηγίες (την οποία μου έδειξε για να την εξετάσω) για να οδηγήσει με ασφάλεια στο αρχηγείο του Μάρκου τον «Αμερικάνο», ώστε αυτό που συνέβη στον Πολκ να μη συμβεί και σ’ αυτόν. Σύμφωνα με τα λεγόμενα του άνδρα, ο Αμερικάνος έπρεπε να έχει δεμένα τα μάτια (μ’ ένα λευκό μαντίλι) και έπρεπε να τον πάνε με συνοδεία να συναντήσει τον Μάρκο. Σχεδόν σίγουρα, ο «Αμερικάνος» ήταν ο Χόμερ Μπίγκαρτ.[27] Τις δεκαετίες που ακολούθησαν τη συντριπτική ήττα του ΚΚΕ στον εμφύλιο πόλεμο, το κόμμα διασπάστηκε σε φράξιες, οι οποίες, διασκορπισμένες σε όλη σχεδόν την κεντρική-ανατολική Ευρώπη, ενεπλάκησαν σε ατέλειωτη λασπολογία και βιτριολικές αλληλοκατηγορίες, κατηγορώντας πρώην συντρόφους ότι διέπραξαν τρομερά λάθη και εγκλήματα κάθε είδους. Μέσα σ’ αυτήν την κακοφωνία κατηγοριών και κόντρα-κατηγοριών, μεγάλο μέρος της οποίας επαναλαμβανόταν δίχως τελειωμό διά του τύπου, δεν υπήρξε ούτε ένα ισχυρισμός ούτε καν ένας έμμεσος υπαινιγμός ότι οι δολοφόνοι του Πολκ ήταν αντίπαλοι κομμουνιστές. Τα λίγα αριστερά δημοσιεύματα που αναφέρουν το έγκλημα το αποδίδουν στη Δεξιά, στους Βρετανούς ή σε μια συνωμοσία μεταξύ των δύο. Την άνοιξη του 1948, καθώς κλιμακωνόταν ο εμφύλιος πόλεμος και ανέβαινε ο αριθμός των απωλειών και από τις δύο πλευρές, κομμουνιστικά στοιχεία μπορεί να μπήκαν σε πειρασμό να σκοτώσουν έναν ξένο δημοσιογράφο του οποίου η εθνικότητα παρά τα ρεπορτάζ του, μπορεί να τον ταύτιζε με την πλευρά της κυβέρνησης. Εντούτοις, δεν υπάρχει κανένα στοιχείο ότι το ΚΚΕ και η ηγεσία των ανταρτών είχε στοχοποιήσει δημοσιογράφους ή άλλους πολίτες που εργάζονταν στις αμερικανικές αποστολές στην Ελλάδα. Η μόνη αμερικανική απώλεια του εμφυλίου πολέμου ήταν ένας αξιωματικός της πολεμικής αεροπορίας των Ηνωμένων Πολιτειών, ο οποίος τον Ιανουάριο του 1949 ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου όταν το ελληνικό στρατιωτικό αεροπλάνο με το οποίο πετούσε ως εθελοντής παρατηρητής κατερρίφθη από κομμουνιστές αντάρτες.[28] Παρά τις ατέλειωτες εικασίες και τα αμφισβητήσιμα επιχειρήματα στην ποινική δίκη της Θεσσαλονίκης για την υπόθεση Πολκ, δεν παρουσιάστηκε ποτέ κανένα αξιόπιστο επιχείρημα που να εξηγεί γιατί οι κομμουνιστές να ήθελαν να δολοφονήσουν τον Πολκ, ο οποίος επέκρινε ανοιχτά τους εχθρούς του ΚΚΕ. Θα είχε το ΚΚΕ, όπως θα ισχυριζόταν η κατηγορούσα αρχή, χρησιμοποιήσει ως δολοφόνους δύο από τα πιο εξέχοντα στελέχη του, τον Αδάμ Μουζενίδη και τον Βαγγέλη Βασβανά, που ήταν και οι δύο πολύ γνωστοί στη Θεσσαλονίκη, μια πόλη σε σφιχτό κλοιό ασφαλείας και κατάμεστη από πληροφοριοδότες της αστυνομίας, η οποία είχε πρόσφατα διαβρώσει και διαλύσει τον μυστικό μηχανισμό του κόμματος; Βρετανοί αξιωματούχοι πληροφοριών στη Θεσσαλονίκη, που λέγεται ότι είχαν ειδοποιήσει τις ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας για την επικείμενη άφιξη ύποπτων κομμουνιστών δολιοφθορέων, υποστήριξαν ότι είχαν θέσει υπό παρακολούθηση τον Βασβανά κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του.[29] Αν ήταν έτσι, πώς θα μπορούσε να βρίσκεται στη βάρκα στην οποία σκοτώθηκε ο Πολκ, όπως ισχυριζόταν η κατηγορούσα αρχή; Επιπλέον, γιατί ο Βασβανάς δεν συνελήφθη πριν ή μετά το έγκλημα, αλλά του επιτράπηκε να διαφύγει στα βουνά; Ο Ράντολ Κόουτ (1909-2005), αξιωματούχος του βρετανικού γενικού προξενείου στη Θεσσαλονίκη, επισήμως αρμόδιος για θέματα τύπου και πληροφοριών την εποχή της δολοφονίας του Πολκ, πράκτορας στην Μυστική Υπηρεσία Πληροφοριών (SIS). Αργότερα έγινε διάσημος ως σχεδιαστής λαβυρίνθων. Εδώ, φωτογραφημένος στο εργαστήριό του το 1993. © Richard Baker / Corbis via Getty Images / Ideal Image Υπάρχει πληθώρα άλλων ερωτημάτων. Γιατί οι κομμουνιστές να ενέπλεκαν έναν ασήμαντο ντόπιο δημοσιογράφο και για μικρό χρονικό διάστημα μέλος του ΚΚΕ, τον Γρηγόρη Στακτόπουλο, και να τον αφήσουν πίσω να φροντίσει για τον εαυτό του και πιθανότατα να υποχρεωθεί να αποκαλύψει στις αρχές και στον κόσμο όλα όσα ήξερε για τον θάνατο του Πολκ; Η εξήγηση της κατηγορούσας αρχής, ότι ο Στακτόπουλος είχε λάβει εντολές από το ΚΚΕ να έρθει σε επαφή με τον Πολκ, να τον παραδώσει στους δολοφόνους του και να παραμείνει για να χρησιμεύσει ως διερμηνέας, είναι μόνο ένα τμήμα της κυβερνητικής γραμμής που στερείται αξιοπιστίας, και μόνο για το γεγονός ότι, σύμφωνα με διάφορες αξιόπιστες πηγές, ο Μουζενίδης γνώριζε αγγλικά. Γιατί να βάλουν τον Στακτόπουλο να ταχυδρομήσει στην αστυνομία τη δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ, όπως τον έκαναν να ομολογήσει στη δίκη του, όταν κάποιος άλλος θα μπορούσε να κάνει αυτή την απλή αλλά εξαιρετικά ενοχοποιητική δουλειά; Θα ενέπλεκε ο Στακτόπουλος στο έγκλημα τη χήρα μητέρα του βάζοντάς την να γράψει τη διεύθυνση της αστυνομίας στον φάκελο με τη δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ μέσα; Και ποιος ήταν ο σκοπός της αποστολής της δημοσιογραφικής ταυτότητας στις αρχές, ή η ρίψη του πτώματος στο νερό τόσο κοντά στο κέντρο της Θεσσαλονίκης όπου ήταν βέβαιο ότι θα βρεθεί; Κανένα από αυτά τα ερωτήματα δεν τέθηκε, πόσο μάλλον δεν απαντήθηκε, προτού να δικαστεί ο Στακτόπουλος και βρεθεί ένοχος για συνέργεια στον φόνο του Πολκ. Στην αντίθετη πλευρά της διαμάχης, εκείνοι που αποδίδουν τη δολοφονία του Πολκ είτε σε δεξιές ομάδες είτε σε βρετανούς πράκτορες, δεν έχουν επίσης καταφέρει να παρουσιάσουν ένα αξιόπιστο κίνητρο και αδιάσειστα στοιχεία για να τεκμηριώσουν τις θεωρίες τους. Ομολογουμένως, έχουν ένα σημαντικό δεδομένο υπέρ αυτών. Το 1948, οι παντοδύναμες αρχές ασφαλείας στη Θεσσαλονίκη συνεργάζονταν στενά με βρετανούς συμβούλους και ήταν γνωστό ότι είχαν δεσμούς με φανατικά και ακροδεξιά στοιχεία που δρούσαν μυστικά, καθώς και πληροφοριοδότες ανάμεσα στον υπόκοσμο της πόλης. Από τη στιγμή που θα λαμβανόταν απόφαση για να δολοφονήσουν κάποιον, θα ήταν σχετικά εύκολο να τον εκτελέσουν χωρίς να αφήσουν πίσω ενοχοποιητικά στοιχεία. Αλλά τέτοια λογικά επιχειρήματα δεν αποτελούν απόδειξη ενοχής στην υπόθεση Πολκ. Είναι δύσκολο να φανταστούμε συνήθεις εξτρεμιστές ή θερμόαιμους μπράβους της Δεξιάς να αποφασίζουν μόνοι τους να εκτελέσουν έναν εξέχοντα αμερικανό ανταποκριτή, όσο και προσβλητικά να ήταν τα ρεπορτάζ του και οι δημοσιογραφικές του δραστηριότητες. Είναι ακόμα πιο δύσκολο να υποθέσουμε ότι οι έλληνες αξιωματούχοι ή πρόσωπα σε θέσεις εξουσίας θα αποφάσιζαν να προκαλέσουν ένα τέτοιο έγκλημα, με δεδομένο το αναμενόμενο πολιτικό ρίσκο και τον σοβαρό αντίκτυπο για την Ελλάδα, της οποίας η ίδια η επιβίωση ως ανεξάρτητο κράτος στο δυτικό στρατόπεδο βασιζόταν στη βοήθεια και την καλή θέληση των Ηνωμένων Πολιτειών. Τέλος, παρά τα αινιγματικά δεδομένα και αποσπασματικά στοιχεία που θα αναλυθούν σ’ αυτές τις σελίδες, μία αξιόπιστη εξήγηση ως προς το γιατί ένας βρετανός αξιωματούχος θα μπορούσε να εμπλέκεται στον θάνατο του Πολκ πρέπει να παρουσιαστεί με μεγάλη προσοχή. 3. Η έρευνα Αν σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις η δολοφονία του Πολκ ήταν πολιτικά υποκινούμενη, αυτό που ακολούθησε μετά την ανακάλυψη και ταυτοποίηση του πτώματος ήταν μια παρωδία δικαιοσύνης. Η έρευνα, η ανάκριση των μαρτύρων, η σύλληψη και ανάκριση ενός και μόνον υπόπτου, και κάθε λεπτομέρεια στην ποινική δίωξη και τη δημόσια δίκη έγιναν αντικείμενο χειρισμού κρατικών λειτουργών που επιθυμούσαν διακαώς να ξεφορτωθούν το θέμα γρήγορα και να προστατέψουν το κύρος της κυβέρνησης, καθώς και την υπόληψη και τη σταδιοδρομία τους. Το καθήκον τους έγινε πιο εύκολο από την απουσία ουσιαστικών αποδεικτικών στοιχείων, γεγονός που έδωσε στις αρχές που ερευνούσαν την υπόθεση κυριολεκτικά απεριόριστη ελευθερία ως προς το πού θα επέλεγαν να κατευθύνουν τις ενέργειές τους. Με τη σειρά του, το έργο τους επηρεάστηκε από την ικανότητα ξένων με επιρροή να παρεμβαίνουν και να ζητούν να στραφεί η έρευνα προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις και, πάνω από όλα, να παραγάγει γρήγορα αποτελέσματα. Έλληνες αξιωματούχοι ήταν ιδιαίτερα μεροληπτικοί απέναντι στον στρατηγό Γουίλιαμ Ντόνοβαν (William Donovan, γνωστό με το παρωνύμιο “Wild Bill”- «Άγριος Μπιλ»), τον τραχύ επικεφαλής της Διεύθυνσης Στρατηγικών Υπηρεσιών (Office of Strategic Services: OSS) τον καιρό του πολέμου, τον οποίον επέλεξε να παρακολουθήσει την υπόθεση μια ειδική επιτροπή από εξέχοντες αμερικανούς δημοσιογράφους υπό την προεδρία του διακεκριμένου αρθρογράφου Γουόλτερ Λίππμανν (Walter Lippmann). Μετά την άφιξή του στην Αθήνα στις 10 Ιουνίου, ο Ντόνοβαν ξεκίνησε τη δική του έρευνα και διαβεβαίωσε έναν ανώτερο έλληνα αξιωματούχο ότι «οι πολίτες των Ηνωμένων Πολιτειών θα έκριναν την Ελλάδα από τον τρόπο που η ελληνική κυβέρνηση θα χειριζόταν την υπόθεση δολοφονίας του Πολκ».[30] Σύμφωνα με δημοσιευμένες αστυνομικές αναφορές, ο Ντόνοβαν ήταν αυθάδης και προσβλητικός και μία φορά χρειάστηκε να τον συγκρατήσουν για να μη χαστουκίσει τον ταγματάρχη Μουσχουντή, που προΐστατο των ερευνών από την πλευρά της ελληνικής αστυνομίας.[31] Έλληνες αξιωματούχοι έβρισκαν επίσης τον Ράλι Γκίμπσον (Raleigh Gibson), τον γενικό πρόξενο των Ηνωμένων Πολιτειών στη Θεσσαλονίκη, τρομακτικό με το βλοσυρό του ύφος, την ανυπομονησία του και τις αιχμηρές επίμονες ερωτήσεις του που κατά κανόνα αντιμετώπιζαν στις συχνές τους επισκέψεις στο γραφείο του. Ο αρμόδιος για την ποινική διαδικασία, εισαγγελέας Εφετών Παναγιώτης Κωνσταντινίδης επισκεπτόταν τον Γκίμπσον τακτικά για να τον ενημερώσει για την έρευνα και συχνά απολογούνταν για την αργή της πρόοδο. Μετά από μια τέτοια συνάντηση ο Γκίμπσον σε αναφορά του προς την Ουάσινγκτον δήλωσε ότι ο Κωνσταντινίδης «φοβάται σίγουρα για την ικανότητα της κυβέρνησης να εξασφαλίσει καταδίκη», ιδίως αφ’ ης στιγμής δεν διέθετε αρκετά στοιχεία εναντίον ενός πιθανού υπόπτου, του Μουζενίδη. «Είπα στον Εισαγγελέα ότι δεν συμφωνούσα με το σχέδιό του το οποίο θα απαιτούσε να αναβληθεί η δίκη, και ότι ένιωθα πως διέπραττε ένα σοβαρό σφάλμα». Πριν τελειώσει η συνάντηση, «ο Εισαγγελέας δήλωσε ότι είχε ξανασκεφτεί τη θέση του» και η δίκη δεν θα καθυστερούσε.[32] Ο αξιωματούχος που ήταν «αρμόδιος για θέματα πληροφοριών και ασφαλείας» της πρεσβείας των Ηνωμένων Πολιτειών, ο Φρέντερικ Έιερ (Frederick Ayer Jr.), ένας πρώην πράκτορας του FBI και τώρα μέλος της αμερικανικής οικονομικής αποστολής στην Αθήνα, είχε λάβει εντολές από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ να αφιερωθεί πλήρως στην υπόθεση Πολκ και να τηλεγραφεί καθημερινές αναφορές στην Ουάσινγκτον. Θορυβώδης και υπερόπτης, ο Έιερ δεν δίσταζε να αμφισβητεί έλληνες αξιωματούχους και να τους κάνει κήρυγμα για τη δουλειά τους.[33] Καθώς φαίνεται, με παρότρυνση του συνταγματάρχη Τόμας Μάρτιν (Thomas Martin), ενός ανώτερου αξιωματικού στη Βρετανική Αστυνομική Αποστολή στη Θεσσαλονίκη, ο Έιερ κατάφερε να εξασφαλίσει την ανάθεση της ευθύνης για τις έρευνες στον Μουσχουντή.[34] Με τον ισχυρισμό ότι διέθετε πολυάριθμους πληροφοριοδότες μεταξύ των κομμουνιστών, ο Έιερ από καιρού εις καιρόν προσέφερε ανεπιβεβαίωτες «πληροφορίες», ενώ παράλληλα εξαπέλυε κατηγορίες ότι οι ανακρίσεις από έλληνες αστυνομικούς στην Αθήνα δεν γίνονταν σωστά και ήταν αναποτελεσματικές.[35] Έλληνες αξιωματούχοι σε κάθε επίπεδο γίνονταν συχνά αποδέκτες προειδοποιήσεων ότι οι χειρισμός τους της υπόθεσης Πολκ και η τελική της διευθέτηση θα καθόριζαν όχι μόνο το μέλλον της αμερικανικής βοήθειας προς τη χώρα τους αλλά και την τύχη της σταδιοδρομίας τους. Ο Ντόνοβαν συγκεκριμένα δεν έχανε ευκαιρία να κριτικάρει τις ελληνικές αρχές για τον χειρισμό τους της έρευνας, τον οποίο θεωρούσε υπερβολικά αργό και αδέξιο. Στα τέλη Σεπτεμβρίου του 1948 σε έκθεσή του στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ δήλωνε ότι «όποια πρόοδος έχει σημειωθεί προς την επίλυση της υπόθεσης έχει γίνει χάρη στις πιέσεις των Αμερικανών προς την ελληνική κυβέρνηση και στην αντιπαλότητα μεταξύ του [υπουργού Δημοσίας Τάξης] Ρέντη και του [υπουργού Δικαιοσύνης] Μελά».[36] Η πίεση των Ηνωμένων Πολιτειών προς τις ελληνικές αρχές δεν ασκούνταν με συνέπεια. Ο Τζέιμς Κέλλις (James Kellis), ένας ελληνοαμερικανός βετεράνος του OSS τον καιρό του πολέμου και αξιωματικός της αμερικανικής πολεμικής αεροπορίας, ο οποίος, ως βοηθός του Ντόνοβαν, διεξήγαγε τη δική του έρευνα για στοιχεία, ενημέρωνε τον στρατηγό ότι: Ενώ η έρευνα στρεφόταν σε βάρος της αριστεράς[,] οι περισσότεροι αξιωματούχοι του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ήταν συνεργάσιμοι. Όταν έλαβα πληροφορίες ότι είναι ένα «δεξιό έγκλημα» και εξέφρασα τις απόψεις μου μερικοί αξιωματούχοι του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ανησύχησαν, για να το θέσω ήπια. Πιστεύω ότι όσο οι άνθρωποί μας δείχνουν απροθυμία να πιέσουν την έρευνα προς τη δεξιά, δεν μπορούμε να περιμένουμε πολλά από τους Έλληνες.[37] Το κατά πόσον οι απόψεις του Ντόνοβαν στην υπόθεση Πολκ επηρεάστηκαν από τον βοηθό του είναι ζήτημα εικασίας. Δεν υπάρχουν στοιχεία ότι ο βετεράνος αρχικατάσκοπος απάντησε ποτέ γραπτώς στις πολυάριθμες επιστολές του Κέλλις που αναφέρονται σ’ αυτές τις σελίδες. Η ανάκριση του εγκλήματος ανατέθηκε στον ταγματάρχη Μουσχουντή, τον αδιάλλακτο αντικομμουνιστή διοικητή του παραρτήματος της Γενικής Ασφάλειας στη Θεσσαλονίκη, ο οποίος κατά τη διάρκεια του πολέμου και της εχθρικής κατοχής αναφέρεται ότι βρισκόταν σε επαφή με βρετανούς πράκτορες στη χώρα.[38] Η απόφαση να τοποθετήσουν τον Μουσχουντή επικεφαλής της υπόθεσης προκάλεσε απογοήτευση σε διάφορους άλλους ανώτερους αξιωματικούς της αστυνομίας, συμπεριλαμβανομένου του αρχηγού του παραρτήματος της Εθνικής Ασφάλειας στη Θεσσαλονίκη, αντισυνταγματάρχη Γεωργίου Στεφανάκη, ο οποίος στη συνέχεια διαμαρτυρήθηκε στους ανωτέρους του ότι δεν είχε λάβει αρκετά εύσημα που αναγνώρισε τον δημοσιογράφο Στακτόπουλο ως τον κύριο ύποπτο.[39] Από την πλευρά του, ο Μουσχουντής, ο οποίος ήταν γνωστό ότι είχε πληροφοριοδότες ανάμεσα στις ομάδες του υποκόσμου και της Δεξιάς της Θεσσαλονίκης, κατέβαλε κάθε δυνατή προσπάθεια να βρει τη δική του λύση στο έγκλημα.[40] Υπό την γενική εποπτεία του, ταυτόχρονες έρευνες διεξήχθησαν από την αστυνομία της πόλης, τη Γενική Ασφάλεια, την Εθνική Ασφάλεια, την Ελληνική Στρατιωτική Αστυνομία, το Γ΄ Σώμα Στρατού που έδρευε στη Θεσσαλονίκη, το Υπουργείο Δημόσιας Τάξης και το Υπουργείο Δικαιοσύνης. Όπως αναφέρθηκε, ανεξάρτητες έρευνες διεξήχθησαν από τη Βρετανική Αστυνομική Αποστολή, από τους προσωπικούς βοηθούς του Ντόνοβαν, τον Κέλλις και τον Θίοντορ Λάμπρον (Theodore Lambron), και από διάφορους δημοσιογράφους και εκπροσώπους αμερικανικών οργανώσεων Τύπου. Ο Γρηγόρης Στακτόπουλος στη διάρκεια της δίκης. Δίπλα του η μητέρα του Άννα Στακτοπούλου. Σύμφωνα με ελληνικές επίσημες εκθέσεις, η έρευνα για στοιχεία ήταν τεράστια και κινητοποίησε εκατοντάδες αστυνομικούς και στρατιωτικούς. Ανάμεσα σ’ αυτούς που ανακρίθηκαν και τέθηκαν προσωρινά υπό κράτηση στη Θεσσαλονίκη ήταν η διεύθυνση και το προσωπικό του ξενοδοχείου «Αστόρια», όπου είχε καταλύσει ο Πολκ, και υπάλληλοι του απέναντι ζαχαροπλαστείου και των ξενοδοχείων «Όλυμπος» και «Μεντιτερρανέ», όπου ο Πολκ είχε γευματίσει ή είχε συναντηθεί με συναδέλφους. Επίσης ανακρίθηκαν οι φρουροί του «Αστόρια» (ο πρώτος όροφος του οποίου ήταν κατειλημμένος από πιλότους της αεροπορίας που εκτελούσαν επιχειρήσεις εναντίον των ανταρτών στα βουνά) και άλλα κυβερνητικά κτίρια και στρατιωτικές εγκαταστάσεις κοντά στην προκυμαία της Θεσσαλονίκης. Αιχμάλωτοι αντάρτες ανακρίθηκαν σχετικά με πιθανά αποσπάσματα δολοφονιών στη Βόρεια Ελλάδα και καταβλήθηκαν ιδιαίτερες προσπάθειες για να συλληφθούν στελέχη του ΚΚΕ που θα μπορούσαν να ρίξουν φως στη δολοφονία του αμερικανού δημοσιογράφου. Όλα τα τηλεφωνήματα και τα τηλεγραφήματα μεταξύ Θεσσαλονίκης και Αθηνών κατά τη διάρκεια των πέντε ημερών πριν από τον θάνατο του Πολκ ελέγχθηκαν για στοιχεία. Ταξιδιώτες από αέρος και από θαλάσσης για ένα διάστημα δέκα ημερών αναγνωρίστηκαν και ανακρίθηκαν. Επειδή η νεκροτομή έδειξε ότι το τελευταίο γεύμα του Πολκ συμπεριλάμβανε αστακό, μπιζέλια και κρέας, ειδικές ομάδες έψαξαν όλα τα παραθαλάσσια εστιατόρια και τους σκουπιδοτενεκέδες από τη Θεσσαλονίκη ως την παραθαλάσσια κωμόπολη της Μηχανιώνας, ανέκριναν το προσωπικό τους και τους προμηθευτές θαλασσινών τους και έψαξαν στα τιμολόγια για πωλήσεις αστακού και ίχνη από πεταμένα κελύφη αστακού. Άλλες ομάδες έλεγξαν βάρκες με κουπιά και ψαροκάικα κατά μήκος της ακτής από τη Θεσσαλονίκη ως τη Μηχανιώνα για οπές από σφαίρες ή σημάδια πρόσφατων επισκευών στα καταστρώματά τους. (Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της κατηγορούσας αρχής και την ομολογία του Στακτόπουλου στην αίθουσα του δικαστηρίου, ο Πολκ είχε πυροβοληθεί από κοντινή απόσταση ενώ βρισκόταν σε βάρκα με κουπιά). Ιδιαίτερη προσοχή δόθηκε στα καΐκια που είχαν αποπλεύσει από τη Θεσσαλονίκη προς τις κοντινές ακτές της Χαλκιδικής και προς την παραλία της Κατερίνης στους πρόποδες του Ολύμπου με μειωμένα πληρώματα ή χωρίς φορτίο κατά τη διάρκεια αρκετών ημερών μετά την εξαφάνιση του Πολκ.[41] Στην Αθήνα η αστυνομία ερεύνησε το διαμέρισμα του Πολκ, ανέκρινε το υπηρετικό προσωπικό και κατέσχεσε την αλληλογραφία του (διαπιστώθηκε ότι έλειπαν μερικά από τα έγγραφά του, συμπεριλαμβανομένων αντιγράφων της αλληλογραφίας του) για να εξεταστούν για πιθανά στοιχεία. Περισσότερα από 200 ρολά φιλμ που βρέθηκαν στο διαμέρισμά του στην Αθήνα εμφανίστηκαν και οι φωτογραφίες μοιράστηκαν σε ερευνητές σε όλη τη βόρεια Ελλάδα με την ελπίδα να αναγνωριστούν μέρη και πρόσωπα πιθανού ενδιαφέροντος για την υπόθεση. Ανάμεσα σ’ αυτούς που ανακρίθηκαν στην Αθήνα ήταν η μητέρα του Πολκ (μόλις είχε φτάσει από το Τέξας), η ελληνίδα γυναίκα του Ρέα, ο πεθερός του, η υπηρέτριά του, και πολυάριθμοι συνάδελφοι από τη δουλειά του, συμπεριλαμβανομένων του Στίβεν Μπάρμπερ (Steven Barber) της εφημερίδας London News Chronicle και της συζύγου του Μέρι Καβαδία Μπάρμπερ (Mary Cavadias Barber), του περιοδικού Time-Life, της μόνης γυναίκας ανταποκρίτριας που κάλυπτε τον εμφύλιο πόλεμο. Ο Κώστας Χατζηαργύρης ανταποκριτής για την Christian Science Monitor, ο οποίος εργαζόταν και για το Reuters στην Αθήνα και ήταν στενός συνεργάτης του Πολκ, λέγεται ότι υποβλήθηκε σε 14ωρη ανάκριση. Συνολικά, ανακρίθηκαν περισσότερα από εκατό άτομα. Έχοντας υπόψη το αμερικανικό ενδιαφέρον για δικαιοσύνη και αμεροληψία, οι αρχές πρόσεχαν ώστε να δείξουν ότι η έρευνά τους δεν ωθούνταν από πολιτικά κίνητρα. Αναφέρεται ότι ερευνήθηκαν τα γραφεία στη Θεσσαλονίκη και τα αρχεία της φιλοβασιλικής οργάνωσης «Χ» και σκοτεινών δεξιών μυστικών οργανώσεων και ότι οι αρχηγοί τους τέθηκαν υπό παρακολούθηση. Ειδικοί γραφολόγοι έψαχναν για χειρόγραφα των οποίων ο γραφικός χαρακτήρας ταίριαζε με εκείνον στον φάκελο με τον οποίο είχε ταχυδρομηθεί στην αστυνομία η δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ· δείγματα γραφής ελήφθησαν και από τους αρχηγούς αυτών των ομάδων. Όλα αποδείχθηκαν μάταια. Όπως έγραφε διά μακρών σε αναφορά του ο εισαγγελέας Θεσσαλονίκης Κωνσταντινίδης προς το Υπουργείο Δικαιοσύνης στα τέλη του Αυγούστου 1948, η έρευνα δεν παρήγαγε ούτε ένα αξιόλογο στοιχείο.[42] Σε κατάσταση σωματικής και συναισθηματικής εξάντλησης, ένας βουρκωμένος Μουσχουντής είπε στον ανώτερό του αξιωματικό ότι σκεφτόταν πρόωρη συνταξιοδότηση· σε άλλους ανέφερε ότι σκεφτόταν την αυτοκτονία. Σύμφωνα με δημοσιευμένες αστυνομικές πηγές, ένιωθε ταπεινωμένος και προσβεβλημένος, ιδιαίτερα από τη συνεχή παρέμβαση, τα συχνά ξεσπάσματα και τις απαιτήσεις για γρήγορα αποτελέσματα του Ντόνοβαν. Όταν του ζητήθηκε να συνεχίσει, πήγε σε προσκύνημα στην Τήνο, σε αναζήτηση παρηγοριάς και θεϊκής έμπνευσης στη φημισμένη εκκλησία της Ευαγγελιστρίας. Επιστρέφοντας ξεκούραστος και με περισσότερη εμπιστοσύνη στον εαυτό του, έπεισε τον ανώτερό του να κάνει επίσης το ταξίδι στην Τήνο.[43] Καθώς από την αστυνομική έρευνα δεν προέκυψαν χρήσιμα πειστήρια ή αποχρώσες ενδείξεις, και ενώ οι αμερικανικές πιέσεις για τη διεξαγωγή δίκης εντείνονταν, οι αξιωματούχοι που είχαν αναλάβει την υπόθεση έστρεψαν την έρευνα σε νέα κατεύθυνση. Αρκετοί από τους δημοσιογράφους που ανακρίθηκαν είχαν εικάσει ότι η δολοφονία του Πολκ μπορεί να είχε σχέση με την πρόθεσή του, την οποία είχε καταστήσει γνωστή σε ορισμένα άτομα στην Αθήνα, τη Θεσσαλονίκη και αλλού, να έρθει σε επαφή με τους αντάρτες στα βουνά προκειμένου να πάρει συνέντευξη από τον αρχηγό τους τον Μάρκο. Ο Ντάνιελ Θραπ (Daniel Thrapp), ανταποκριτής του United Press, δήλωσε ότι γνώριζε ένα άτομο στη Θεσσαλονίκη (το οποίο δεν θα κατονόμαζε) που θα μπορούσε να τον οδηγήσει στο αρχηγείο του Μάρκου και το οποίο πιθανόν να είχε προσφερθεί να κάνει το ίδιο και για τον Πολκ.[44] Με βάση αυτό το στοιχείο, οι ερευνητές συμπέραναν ότι το κλειδί για τη διαλεύκανση του εγκλήματος ήταν πιθανότατα (1) κάποιος (πιθανόν δημοσιογράφος) στον οποίο ο Πολκ είχε αποκαλύψει την επιθυμία του να ταξιδέψει στα βουνά για να πάρει συνέντευξη από τον Μάρκο, (2) ένας αγγλομαθής, εφόσον ο Πολκ δεν ήξερε ελληνικά, (3) κάποιος με διασυνδέσεις με τον παράνομο μηχανισμό των κομμουνιστών, και (4) κάποιος τον οποίο ο Πολκ είχε συναντήσει στη Θεσσαλονίκη πριν από την εξαφάνιση και το θάνατό του. Ο στρατηγός Γουίλιαμ Ντόνοβαν και ο Γουίλιαμ Πολκ παρακολουθούν τη δίκη. Παρά το γεγονός ότι επέμεναν οι φήμες ότι ο Πολκ ίσως είχε έρθει σε επαφή με κομμουνιστές από την Αθήνα, και τη σχετική αναζήτηση στοιχείων στην πρωτεύουσα που όμως απέβη άκαρπη, το επίκεντρο της έρευνας ήταν ξεκάθαρα η Θεσσαλονίκη. Συνοψίζοντας, το νέο σκεπτικό των ερευνητών ήταν απλό: Βρείτε το πρόσωπο που μπορεί να είχε φέρει τον Πολκ σε επαφή με τους κομμουνιστές, ο οποίος με τη σειρά του θα μπορούσε να αναγνωρίσει εκείνους που υποτίθεται ότι θα συνόδευαν τον Πολκ στο αρχηγείο του Μάρκου αλλά αντ’ αυτού τον δολοφόνησαν. Αυτό το αυθαίρετο και προβληματικό συμπέρασμα, το οποίο ο Ντόνοβαν κατά τα φαινόμενα υιοθέτησε, πολύ βολικά επέτρεπε στις αρχές να περιορίσουν την έρευνά τους σε τέσσερα άτομα: τον Χατζηαργύρη του The Christian Science Monitor και του Reuters· την Έλεν Μάμας (Helen Mamas), τη ρεπόρτερ του Associated Press την οποία ο Πολκ είχε συναντήσει στη Θεσσαλονίκη λίγο πριν από την εξαφάνισή του· τη Ρέα Πολκ, τη νεαρή ελληνίδα σύζυγο του θύματος· και τον Γρηγόρη Στακτόπουλο, έναν θεσσαλονικιό δημοσιογράφο που ήταν γνωστό ότι είχε σύντομη συνάντηση με τον Πολκ μέσω της Μάμας. Επιπλέον, οι αρχές επιθυμούσαν διακαώς να κάνουν τον Θραπ, τον ανταποκριτή του UP, να αναγνωρίσει το πρόσωπο που είχε ισχυριστεί ότι θα μπορούσε να τον φέρει σε επαφή με τους άνδρες του Μάρκου. Στα τέλη του Ιουλίου, ο εισαγγελέας Κωνσταντινίδης εξέφρασε στον γενικό πρόξενο Γκίμπσον τη βεβαιότητά του ότι το έγκλημα «βασιζόταν στο τρίγωνο Πολκ – Χατζηαργύρης - Ξενοδοχείο “Αστόρια”». Ήθελε να φέρουν τη Μάμας πίσω στη Θεσσαλονίκη από την Αθήνα και σχεδίαζε να συλλάβουν τον Στακτόπουλο.[45] Δύο εβδομάδες αργότερα ο Γκίμπσον ανέφερε ότι ο Κωνσταντινίδης «εξέφρασε την πεποίθηση ότι στοιχεία γραφικού χαρακτήρα θα λύσουν την υπόθεση», αλλά προσέθετε: «είμαι της γνώμης [ότι] άλλες αρχές [δεν είναι] και τόσο σίγουρες…» Ο Γκίμπσον κατέληγε: Ενώ ο Εισαγγελέας δήλωσε ότι η έρευνα πρέπει να επισπευθεί, αμφιβάλλω αν θα προχωρήσει περαιτέρω αν δεν του δοθούν οδηγίες από τον Υπουργό Δικαιοσύνης. Είναι σίγουρος ότι η υπόθεση θα λυθεί με την ανάκριση του Στακτόπουλου και ότι ο ταγματάρχης Μουσχουντής δεν πρέπει να εμπλακεί. Απ’ όσο μπορεί να διαπιστωθεί οι υπόλοιπες κατευθύνσεις της έρευνας έχουν πρακτικά σταματήσει».[46] Στα μέσα Νοεμβρίου ο Γκίμπσον πρόσθετε: Η κυβερνητική εκδοχή βασίζεται κυρίως στην ομολογία του Γρηγόρη Στακτόπουλου, και της μητέρας του … Η αδυναμία της κυβερνητικής γραμμής έγκειται στην αποτυχία να βρεθεί η βάρκα στην οποία δηλώνει ο Στακτόπουλος ότι πραγματοποιήθηκε η δολοφονία. Η κυβέρνηση δεν είναι σε θέση να αποδείξει ότι ο Στακτόπουλος και ο Τζορτζ Πολκ δείπνησαν μαζί στο εστιατόριο «Λουξεμβούργο», από τη στιγμή που κανένας δεν θα καταθέσει ως μάρτυρας γι’ αυτό. Είναι φανερό ότι δικαστικοί και αστυνομικοί αξιωματούχοι δεν συνεχίζουν τη διερεύνηση της δολοφονίας … αλλά προσπαθούν με όλες τους τις δυνάμεις να εξασφαλίσουν πληροφορίες που αφορούν το Κομμουνιστικό Κόμμα.[47] Ενόψει της νέας θεωρίας σχετικά με το έγκλημα και τους δράστες του, η κυβερνητική εκδοχή εξαρτιόταν πλέον από την ικανότητά της να συνδέσει έναν ή περισσότερους από τους τέσσερις κύριους στόχους της έρευνας με τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ. Ωστόσο, παρά την κυριολεκτικά απεριόριστη δύναμη των κρατικών υπηρεσιών να ερευνούν και να εκφοβίζουν, η αποστολή τους αποδείχθηκε κάθε άλλο παρά εύκολη. Και οι τέσσερις ύποπτοι ανακρίθηκαν διεξοδικά, οι συλλήψεις τους επανειλημμένα τέθηκαν επί τάπητος, και σοβαρές υποψίες για το πρόσωπό τους συνέχιζαν να πλανώνται για πολύ καιρό μετά τη δίκη. Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο Χατζηαργύρης είχε απομακρυνθεί από το ελληνικό τμήμα του BBC, εξαιτίας των αριστερών του τάσεων και κατόπιν επίμονων διαμαρτυριών της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης. Στη συνέχεια, κλήθηκε να υπηρετήσει τη θητεία του στο ελληνικό πολεμικό ναυτικό.[48] Ενώ υπηρετούσε στη Μέση Ανατολή, συμμετείχε σε μία ανταρσία υπέρ του ΕΑΜ, γεγονός που χρησιμοποιήθηκε αργότερα ως απόδειξη ότι ήταν κομμουνιστής και πιθανόν ο σύνδεσμος του Πολκ με εκείνους που θα τον πήγαιναν να συναντήσει τον Μάρκο. Ως δραστήριος δημοσιογράφος καλλιεργούσε επαγγελματικές επαφές με όλα τα πολιτικά στρατόπεδα, συμπεριλαμβανομένων των κομμουνιστών. Η δουλειά του έχαιρε εκτίμησης στην πατρίδα και το εξωτερικό, και είχε φίλους μεταξύ των αμερικανών αξιωματούχων που παρακολουθούσαν τις δημοσιογραφικές ανταποκρίσεις από την Ελλάδα. Επιπρόσθετα, οι ελληνικές αρχές είχαν διαβεβαιώσει τη βρετανική πρεσβεία ότι το Reuters δεν θα εμπλεκόταν στην έρευνα και τη δίκη που θα ακολουθούσε.[49] Πάνω από όλα, ο Χατζηαργύρης ήταν προγονός του πρωθυπουργού Σοφούλη και θεωρητικά έχαιρε ισχυρής πολιτικής προστασίας. Μετά τον θάνατο του Πολκ, ενημέρωσε αμερικανούς και βρετανούς διπλωμάτες και δημοσιογράφους ότι ο Μουσχουντής προσπαθούσε να αποσπάσει μια ομολογία από τον Στακτόπουλο που θα ενέπλεκε τον Χατζηαργύρη στο έγκλημα. «Έχουν τη μάνικα στα χέρια τους, αλλά εγώ έχω την αθωότητα με το μέρος μου», είπε σε έναν αμερικανό αξιωματούχο.[50] Πίστευε ότι κινδύνευαν η σταδιοδρομία και ακόμα και η ζωή του, αλλά, ενώ ήδη αναζητούσε εργασία εκτός Ελλάδας, ήταν αποφασισμένος να υπερασπιστεί τον εαυτό του και την υπόληψή του. Παρ’ όλο που υποχρεώθηκε να καταθέσει ως μάρτυρας στη δίκη Στακτόπουλου και συνεχώς παρενοχλούνταν από τις αρχές, εν τέλει δεν του απαγγέλθηκαν κατηγορίες για το έγκλημα. Εντούτοις, ακόμα και μετά την καταδίκη του Στακτόπουλου και την επιβολή της ποινής του, ο Κωνσταντινίδης δήλωσε στον Γκίμπσον ότι ο Χατζηαργύρης ήταν «το ίδιο σατανικός με τον Στακτόπουλο».[51] Η Έλεν Μάμας, μια φέρελπις αν και σχετικά άγνωστη ελληνοαμερικανίδα ρεπόρτερ για το Associated Press αρραβωνιασμένη με έναν αθηναίο δημοσιογράφο με πολλές διασυνδέσεις, τον Στέφανο Ζώτο, δίδαξε για σύντομο χρονικό διάστημα αγγλικά στο αμερικανικό Κολέγιο Ανατόλια της Θεσσαλονίκης ενώ έκανε ρεπορτάζ για τον εμφύλιο πόλεμο. Θεωρήθηκε ύποπτη επειδή γνώριζε τον Πολκ, τον είχε συναντήσει στη Θεσσαλονίκη τουλάχιστον δύο φορές λίγο πριν από την εξαφάνισή του και τον είχε συστήσει στον Στακτόπουλο. Παρότι κινούνταν κυρίως σε συντηρητικούς κύκλους, οι αρχές την υποπτεύονταν ως συμπαθούσα την Αριστερά και για διασυνδέσεις με τους κομμουνιστές. Κατά τη διάρκεια της επίμονης ανάκρισης, στην οποία υποβλήθηκε, δέχτηκε πιέσεις να εμπλέξει τον Στακτόπουλο στο έγκλημα, απειλήθηκε με σύλληψη και υποχρεώθηκε να καταθέσει στη δίκη.[52] Όμως, παρά το γεγονός ότι της φέρθηκαν ως εχθρική μάρτυρα και την κατηγόρησαν ότι απέκρυπτε πληροφορίες ζωτικής σημασίας σχετικά με τη δολοφονία του Πολκ, η έλλειψη ενοχοποιητικών στοιχείων απέτρεψε τις αρχές από το να τη συλλάβουν, μια υπήκοο των Ηνωμένων Πολιτειών, η οποία θεωρούσαν ότι είχε καλές διασυνδέσεις στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ελλάδα. Ο ταγματάρχης της Χωροφυλακής Νικόλαος Μουσχουντής. Όπως ήταν φυσικό, οι αρχές επεδίωκαν να ανακρίνουν τη χήρα του Πολκ, με την ελπίδα ότι θα μπορούσε να τους δώσει πληροφορίες σχετικά με τις διασυνδέσεις του άνδρα της στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη και τα σχέδιά του να ταξιδέψει στα βουνά για να πάρει συνέντευξη από τον Μάρκο. Επίσης ανέμεναν ότι εκείνη θα έδειχνε έντονη συναισθηματική φόρτιση και πένθος δημόσια και ότι θα ήταν πρόθυμη να συνεργαστεί. Όταν αντίθετα αυτή παρέμεινε συγκρατημένη και απόμακρη και επέμεινε ότι δεν είχε να δώσει χρήσιμες πληροφορίες, συμπέραναν ότι έκρυβε την αλήθεια. Γρήγορα κυκλοφόρησαν φήμες, μερικές από τους ανώνυμους πληροφοριοδότες του Έιερ, ότι η Ρέα Πολκ, πρώην αεροσυνοδός από το Κάιρο, ήταν δραστήρια κομμουνίστρια στην Αίγυπτο, είχε μπει στο ΚΚΕ με τον ερχομό της στην Ελλάδα, και είχε «παίξει έναν ρόλο» στη δολοφονία του συζύγου της. Ο Έιερ ενημέρωσε τις ελληνικές αρχές ότι «ήταν ζωτικής σημασίας να μη φύγει η Ρέα από τη χώρα…».[53] Ένας αξιωματούχος της πρεσβείας των Ηνωμένων Πολιτειών, τον οποίο η Ρέα θεωρούσε φίλο, προσπάθησε να την ξεγελάσει ώστε να του αποκαλύψει αυτά που δεν έλεγε στις ελληνικές αρχές για τις κινήσεις του συζύγου της τις ημέρες πριν από το ταξίδι του στη Θεσσαλονίκη, αλλά εκείνη επέμεινε ότι δεν είχε να πει τίποτα περισσότερο. Στην έκθεσή της για τη στιχομυθία αυτή, η πρεσβεία προειδοποίησε το Στέιτ Ντιπάρτμεντ ότι αν η Ρέα παρεμποδιζόταν να αναχωρήσει για τις Ηνωμένες Πολιτείες, «μέλη της οικογένειας Πολκ και ορισμένες άλλες ομάδες στις Ηνωμένες Πολιτείες σχεδόν σίγουρα θα ξεσήκωναν έντονες διαμαρτυρίες ενάντια στη “δίωξη” της Ρέας από την ελληνική κυβέρνηση των “μοναρχοφασιστών”». Συνεπώς, η «αρχική της επίσκεψη» στην Αμερική θα πρέπει να έχει τη «μικρότερη δυνατή διάρκεια» προκειμένου να αποτραπεί «από το να κάνει ανεύθυνες και ατυχείς δηλώσεις στον Τύπο των Ηνωμένων Πολιτειών».[54] Εν τέλει, αφού την υπέβαλαν σε εξουθενωτική και ταπεινωτική ανάκριση για τον σύζυγό της και την προσωπική της ζωή, οι αρχές επέλεξαν να μην απαγγείλουν κατηγορία σε βάρος της νεαρής χήρας, που ανήκε σε μια ευυπόληπτη ελληνική οικογένεια και είχε μια δυναμική και με επιρροή αμερικανίδα πεθερά στο πλευρό της. Αφού της επιτράπηκε να αναχωρήσει για τις Ηνωμένες Πολιτείες (της είχε εξασφαλίσει βίζα ο σύζυγός της), η Ρέα εισήχθη στο Κολέγιο Μπάρναρντ και τον Οκτώβριο του 1948 έδωσε ένορκη κατάθεση στον Γουίλιαμ Κόλμπι (William Colby), βοηθό του Ντόνοβαν και μετέπειτα διευθυντή της CIA. Σε αυτήν κατηγόρησε τον Αθανάσιο Τσαλδάρη, γιο του πολιτικού, ο οποίος τότε σπούδαζε στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, ότι προσπάθησε να την εξαναγκάσει να δηλώσει δημόσια ότι ο σύζυγός της είχε σκοτωθεί από τους κομμουνιστές. Αρνήθηκε να το κάνει και, σύμφωνα με την κατάθεσή της, τον ικέτευσε να την αφήσει ήσυχη: «Σας παρακαλώ, σταματήστε. Αν ξέρατε πόσο χάλια είμαι… Μακάρι να είχα ένα όπλο, θα σκοτωνόμουν». Στο οποίο ο Τσαλδάρης φέρεται να της απάντησε: «Είναι πολύ πιο εύκολο να πηδήξεις από ένα παράθυρο… Είσαι τόσο αδύναμη που με αηδιάζεις».[55] Τέσσερα χρόνια αργότερα, σε ένα άρθρο που δημοσίευσε με τον τίτλο «Η αλήθεια για τη δολοφονία του συζύγου μου» (“The Truth About my Husband’s Murder”), η Ρέα ισχυρίστηκε ότι, μέρες πριν από τον θάνατό του, ο Πολκ της είχε πει ότι διέθετε πληροφορίες που αφορούσαν την «υπεξαίρεση πόρων του Σχεδίου Μάρσαλ στην Ελλάδα που “θα ξεσκέπαζαν την αλήθεια με πάταγο”».[56] Αλλού, σύμφωνα με μια συνέντευξη που έδωσε το 1990, αυτό που υποτίθεται ότι είχε αποκαλύψει ο Πολκ ήταν «μαύρη αγορά με τους αντάρτες και χρηματισμός στα κατώτερα κλιμάκια της κυβέρνησης», καθώς και «αγοραπωλησίες όπλων και πώλησή τους στους αντάρτες».[57] Καμία από τις δύο ιστορίες δεν ανέφερε τον Κωνσταντίνο Τσαλδάρη. Τέλος, σε μία κατάθεση που έδωσε τον Νοέμβριο του 1990 κατόπιν αιτήματος του Αθανασίου Τσαλδάρη η Ρέα προέβη στην ακόλουθη μαρτυρία: Έχω την πεποίθηση ότι η δολοφονία του συζύγου μου Τζορτζ Πολκ μπορεί να μη σχετίζεται με το ζήτημα του υποτιθέμενου τραπεζικού λογαριασμού του πατέρα σας Κωνσταντίνου Τσαλδάρη στις Ηνωμένες Πολιτείες. Ο σύζυγός μου ποτέ δεν μου είπε ότι ο πατέρας σας τον απείλησε στη συζήτηση που είχαν σχετικά με τον υποτιθέμενο λογαριασμό και αποκλείω κάθε σχέση ή ανάμιξη του πατέρα σας στην τραγική δολοφονία του συζύγου μου.[58] Εν ολίγοις, απλώς δεν μπορούμε να γνωρίζουμε αν και κατά πόσον η Ρέα Πολκ διέθετε πληροφορίες σχετικά με τις συνθήκες που περιέβαλλαν τη δολοφονία του συζύγου της. 4. Στοιχειοθετώντας την κατηγορία κατά του Στακτόπουλου Από τους τέσσερις κύριους υπόπτους της έρευνας, ο λιγότερο σημαίνων, αυτός με τις λιγότερες επαγγελματικές, κοινωνικές και πολιτικές διασυνδέσεις, και άρα και ο πιο ευάλωτος, ήταν ο Στακτόπουλος. Η καριέρα του, που δεν είχε να επιδείξει κάτι το ιδιαίτερο, η σύντομη σχέση του κατά την κατοχή με το ΚΚΕ, η γνώση του των αγγλικών και οι συχνές, αν και με χαρακτήρα ρουτίνας, επαφές που είχε με ξένους δημοσιογράφους, περαστικούς από τη Θεσσαλονίκη, τον καθιστούσαν βολικό ύποπτο.[59] Ο Φλόιντ Σπένσερ (Floyd Spencer), στέλεχος της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών των Ηνωμένων Πολιτειών που είχε ζήσει στη βόρεια Ελλάδα για πολλά χρόνια και γνώριζε καλά την ελληνική κουλτούρα, έστειλε μια έκθεση στον Γουόλτερ Λίππμανν, στην οποία επεσήμαινε ότι, ως πρόσφυγας από τον Πόντο, ο Στακτόπουλος ήταν «κατάλληλο πρόσωπο να επιλεγεί ή να επιλέξει ο ίδιος να γίνει “εξιλαστήριο θύμα”». Επειδή πολλοί Πόντιοι μιλούν ρώσικα «συχνά χαρακτηρίζονται από την ελληνική αστυνομία ή τους δεξιούς Έλληνες ως “Καυκάσιοι”, και τέτοια στοιχεία δεν τα εμπιστεύονται πολύ ούτε τα συμπαθούν, θεωρώντας τα μάλλον εσφαλμένα συνεργάτες εν πολλοίς των κομμουνιστών». Ο Σπένσερ, που είχε γνωρίσει τον Πολκ και τον θεωρούσε φίλο, χαρακτήρισε την ομολογία του Στακτόπουλου στη δίκη «ψυχοπαθητική φαντασίωση» και την περιγραφή του της δολοφονίας του «ένα φανταστικό παραμύθι».[60] Για τις ανακριτικές αρχές, ο Στακτόπουλος έγινε το δύσμοιρο κλειδί στο μυστήριο που δεν είχαν καταφέρει ακόμα να λύσουν. Τώρα πίστευαν ότι η πιο αξιόπιστη εξήγηση για τη δολοφονία του Πολκ ήταν ότι το έγκλημα είχαν διαπράξει οι κομμουνιστές, πιθανόν με εντολές από το υπό σοβιετικό έλεγχο Γραφείο Πληροφοριών των Κομμουνιστικών Κομμάτων (Κομινφόρμ), με τον Στακτόπουλο να χρησιμεύει ως αφελές, αν όχι και πρόθυμο, πιόνι. Στη δίκη, η θεωρία της κατηγορούσας αρχής για το έγκλημα θα κατασκευαζόταν εξ ολοκλήρου πάνω σε μια τέτοια υπόθεση, με βάση τις σύντομες συναντήσεις του Στακτόπουλου με τον Πολκ, τη σύντομη σχέση του στον κατοχή με το ΚΚΕ, και πολλές ανεπιβεβαίωτες εικασίες. Το πιο σημαντικό, η υπόθεση στηρίχθηκε πάνω στα λόγια του υπόπτου που ενοχοποιούσαν τον ίδιο, λόγια που απήγγειλε –και τα οποία συνεχώς αναθεωρούσε– μετά από μακρά περίοδο εγκλεισμού και ανακρίσεων στα σκοτεινά υπόγεια της Γενικής Ασφάλειας. Στις αρχές του Ιουλίου του 1948, καθώς επέκειτο η σύλληψή του, η αμερικανική πρεσβεία σε εμπιστευτική έκθεσή της προς την Ουάσινγκτον ανέφερε ότι ο ύποπτος είχε «πολυάριθμες επαφές με υψηλόβαθμα στελέχη του ΚΚΕ και πιθανόν δραστηριότητες κατασκοπείας». Δεν υπήρχε καμία αναφορά σε αδιάσειστα αποδεικτικά στοιχεία που να συνδέουν τον Στακτόπουλο με τη δολοφονία του Πολκ.[61] Οι ελληνικές αρχές προσπάθησαν να ενισχύσουν την εκδοχή τους περιγράφοντας τον άσημο Στακτόπουλο ως σημαίνον στέλεχος του ΚΚΕ εκπαιδευμένο στη Μόσχα, του οποίου οι ντόπιοι ινστρούχτορες περιλάμβαναν τον ίδιο τον Μάρκο. Στον Στακτόπουλο απέδιδαν επίσης τη δολοφονία κάποιου μη κατονομαζόμενου αστυνομικού κατά τη διάρκεια της κατοχής – μια κατηγορία και ένα υποτιθέμενο έγκλημα που ποτέ δεν επιβεβαιώθηκε ή ερευνήθηκε από τις αρχές της Θεσσαλονίκης. Δόθηκε έμφαση στην καθ’ ομολογίαν του σύντομη συμμετοχή του στο ΚΚΕ και στην εργασία ρουτίνας που προσέφερε ως μερική απασχόληση στην καθημερινή κομμουνιστική Λαϊκή Φωνή, ενώ η απασχόλησή του ως συντάκτη κατά τη διάρκεια της κατοχής για τοπική εφημερίδα που εξέδιδαν οι δυνάμεις κατοχής και, μετά την απελευθέρωση, η δουλειά του ως μεταφραστή για τη βρετανική υπηρεσία πληροφοριών και ως ρεπόρτερ για την κεντρώα καθημερινή Μακεδονία αγνοήθηκαν. Ένας άσημος δημοσιογράφος για όλες τις δουλειές, που αναλάμβανε οποιαδήποτε δουλειά μπορούσε να βρει για να συντηρήσει τη χήρα μητέρα του και τις αδελφές του (ο μεγαλύτερος αδελφός του είχε σκοτωθεί στον ελληνοϊταλικό πόλεμο του 1940-41), παρουσιαζόταν τώρα σαν ένας σκληροπυρηνικός και επικίνδυνος οπαδός του κομμουνιστικού κόμματος, ικανός για συνέργεια στην εν ψυχρώ δολοφονία ενός αμερικανού δημοσιογράφου. Στιγμιότυπο από την κηδεία του Τζορτζ Πολκ στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών. Στη δίκη, οι δικηγόροι του Στακτόπουλου, τους οποίους ούτε επέλεξε ούτε εμπιστευόταν, δεν έκαναν καμία προσπάθεια να αντικρούσουν οποιοδήποτε τμήμα του κατηγορητηρίου, το οποίο βασιζόταν εξ ολοκλήρου στις εντελώς αντιφατικές κατά συρροήν ομολογίες του. Το μόνο στοιχείο που ενίσχυε την επίσημη εκδοχή προήλθε από τη σύντομη, απρόθυμη και διστακτική παραδοχή της μητέρας του ότι, με αίτημα του γιου της, απέστειλε στην αστυνομία τον φάκελο με τη δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ. Η «πραγματογνωμοσύνη», που εξασφάλισε ο Μουσχουντής, σύμφωνα με την οποία ο γραφικός χαρακτήρας στον φάκελο (ο φάκελος εξαφανίστηκε λίγο μετά τη δίκη) ήταν όντως αυτός της κυρίας Στακτοπούλου, ήταν κάθε άλλο παρά καθοριστικής σημασίας. Το γεγονός ότι οι πραγματογνώμονες γραφολόγοι που προσελήφθησαν από τον Ντόνοβαν και την αμερικανική πρεσβεία αντέκρουσαν τον ισχυρισμό της κατηγορούσας αρχής δεν αποκαλύφθηκε.[62] Για πολλούς από εκείνους που παρακολουθούσαν την ακροαματική διαδικασία, συμπεριλαμβανομένου του Ντόνοβαν, η στωική στάση του Στακτόπουλου και της μητέρας του ήταν απόδειξη ότι ήταν ένοχοι. Άλλοι, συμπεριλαμβανομένων αρκετών αμερικανών δημοσιογράφων και του Γουίλιαμ Πολκ, του μικρότερου αδελφού του θύματος, ήταν προβληματισμένοι από τον τρόπο με τον οποίο είχε διεξαχθεί η δίκη, ιδιαίτερα από την απουσία οποιασδήποτε σοβαρής προσπάθειας να τεθεί σε αμφισβήτηση το κατηγορητήριο. Όλοι αυτοί, όμως, κράτησαν τις αμφιβολίες τους για τον εαυτό τους τότε. Με τα λόγια του Πολκ του νεότερου: Το όλο πράγμα ήταν μια μεγάλη σύγχυση. Τίποτα δεν αποδείχθηκε εκτός από το ότι ο Στακτόπουλος ήταν μπλεγμένος στο έγκλημα δουλεύοντας για κάποιον – ποιον, ακόμα δεν ξέρουμε. Μπορεί η εκδοχή της κυβέρνησης να είναι εντάξει, αλλά έχω μια υποψία ότι δεν είναι. … Κατάλαβα ότι το μόνο πράγμα που μπορώ να κάνω είναι να εκφράσω τις αμφιβολίες μου και να περιμένω.[63] Το γεγονός ότι η προφορική μαρτυρία του Στακτόπουλου έπρεπε να αλλάξει πολλές φορές για να ταιριάζει με συγκεκριμένα στοιχεία που παρουσιάζονταν σταδιακά στο δικαστήριο πέρασε χωρίς να υπάρξει αμφισβήτηση. Και όταν το δικαστήριο έκρινε τον Στακτόπουλο ένοχο για συνέργεια αλλά απάλλαξε τη μητέρα του, κανένας δεν προέβαλε την ένσταση ότι, με τη μαρτυρία της να έχει αναιρεθεί από την αθώωσή της, η μόνη βάση που παρέμενε για την καταδίκη του ήταν η δική του ατεκμηρίωτη, αντιφατική, επανειλημμένα «επεξεργασμένη» και αυτοενοχοποιητική ομολογία του. Εκ των υστέρων, υπάρχει μεγάλη δόση ειρωνείας στην έκθεση που έγραψε ο Γκίμπσον μετά από μία από τις τακτικές συζητήσεις του με τον Κωνσταντινίδη: Σύμφωνα με τους συνηγόρους της υπεράσπισης, ο Στακτόπουλος «θα δώσει πιθανότατα περαιτέρω πληροφορίες για τη δολοφονία στη δίκη του».[64] Τoν Απρίλιο του 1949, μετά την καταδίκη του για συνέργεια στη δολοφονία του Πολκ και για οπλοκατοχή, ο Στακτόπουλος καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη και κρατήθηκε σε απομόνωση στα υπόγεια της Γενικής Ασφάλειας για τέσσερα χρόνια. Μεταφέρθηκε τελικά σε κανονική φυλακή όταν ένας δημοσιογράφος ανακάλυψε τις ασυνήθιστες –και αναμφίβολα έκνομες– συνθήκες φυλάκισής του. Το 1956, αφού μια αθηναϊκή εφημερίδα δημοσίευσε τους γεμάτους συγκίνηση ισχυρισμούς του περί της αθωότητάς του, η ποινή του μειώθηκε στα είκοσι χρόνια. Το 1960 η ποινή του εκ νέου μειώθηκε, σε δεκαεπτά χρόνια, και σύντομα αφέθηκε ελεύθερος. Οι συγκατηγορούμενοί του στη δίκη, οι οποίοι δεν συνελήφθησαν ποτέ, ο Αδάμ Μουζενίδης και ο Βαγγέλης Βασβανάς, εξέχοντα κομμουνιστικά στελέχη, κρίθηκαν ένοχοι για φόνο εκ προμελέτης και καταδικάστηκαν ερήμην σε θάνατο. Σε ένα βιβλίο που δημοσίευσε ο Στακτόπουλος το 1984, αναίρεσε με πίκρα τις ομολογίες του στη δίκη και περιέγραψε με παραστατικό τρόπο και λεπτομερώς τη μακρόχρονη φυλάκισή του στην απομόνωση.[65] Έδωσε τα ονόματα, τα αξιώματα και τις φυσιογνωμίες πλήθους αξιωματούχων που τον ανέκριναν (τους περισσότερους από τους οποίους τους γνώριζε ως δημοσιογράφος) και περιέγραψε τις διάφορες μορφές παρατεταμένων ψυχολογικών και σωματικών βασανιστηρίων στα οποία υποβλήθηκε. Ισχυρίστηκε ότι προσπάθησε να αυτοκτονήσει για να δώσει τέλος στο μαρτύριο που δεν άντεχε άλλο να υπομένει. Επέμεινε ότι ήταν εντελώς αθώος και ότι ο Μουσχουντής είχε χαλκεύσει τις κατηγορίες εναντίον του, και διατύπωσε αόριστους υπαινιγμούς ως προς το ποιοι μπορεί να εμπλέκονταν στο έγκλημα. Πρέπει να πιστέψουμε τον Στακτόπουλο; Για πολλούς που παρακολούθησαν την τραγική του ιστορία, η δημοσιευμένη δική του εκδοχή των γεγονότων μοιάζει υπερβολικά συγκεκριμένη και συνεπής με τα γνωστά γεγονότα της υπόθεσης για να είναι κατασκευασμένη. Επιπλέον, κανένας από αυτούς τους οποίους κατονόμασε ως βασανιστές του δεν βγήκε να αμφισβητήσει ή να αρνηθεί τις κατηγορίες του. Εξίσου πειστικό είναι το κατηγορώ του ότι οι ενοχοποιητικές για τον ίδιο και συχνά θεατρικές ομολογίες του τού επιβλήθηκαν από τους ανακριτές του. Για παράδειγμα, σ’ ένα σημείο δήλωσε: Ήμουν κομμουνιστής του ΚΚΕ και διακηρύσσω ότι η Πατρίς μου η Ελλάς είναι αθώα του εγκλήματος του φόνου του Γ. Πολκ που έχει αποδοθή εις αυτήν. Κατηγορώ και καταγγέλλω το ΚΚΕ και την Κομινφόρμ και την Μόσχαν ως δράστας του εγκλήματος τούτου. ... όταν κανείς γίνεται Έλλην, τα λέγει όλα και εγώ έχω αποφασίσει να γίνω Έλλην. ... Μέσα εκεί εις το κρατητήριον όπου εκρατούμην σ’ αυτό το διάστημα, άνοιξαν τα μάτια μου και έγινα Έλληνας. Μια φορά γίνεται κανείς Έλληνας. Ο σκοπός είναι να δη τα πράγματα καθαρά και να αποβάλη το μίασμα του κομμουνισμού.[66] Αυτά που περιγράφει ο Στακτόπουλος στο βιβλίο του για τη φυλάκισή του είναι πολύ πιο πιστευτά από την εκδοχή της δολοφονίας του Πολκ που κατέθεσε στη δίκη. Κατά τη μεταφορά του από το κελί της απομόνωσής του σε κανονική φυλακή, ο αναπληρωτής του Μουσχουντή, ο Σπύρος Σταθόπουλος, τον προειδοποίησε να μη μιλήσει για τις συνθήκες κράτησής του, αλλιώς θα υπέφερε η οικογένειά του. Δέκα χρόνια μετά, ο τότε αναπληρωτής του Μουσχουντή και διάδοχός του ως αρχηγός της Γενικής Ασφάλειας στη Θεσσαλονίκη, ο συνταγματάρχης Ευθύμιος Καμουτσής, ήταν ένας από τους ανώτερους αξιωματούχους ασφαλείας που ενεπλάκησαν στη δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη που διαπράχθηκε στο κέντρο της πόλης από δεξιούς παρακρατικούς οι οποίοι είχαν στενούς δεσμούς με την αστυνομία.[67] Εκ των υστέρων, γίνεται σαφές ότι ο Στακτόπουλος δεν μπορεί να ήταν η ανώνυμη επαφή του Θραπ στη Θεσσαλονίκη που θα μπορούσε να φέρει έναν ξένο δημοσιογράφο σε επαφή με το αρχηγείο του Μάρκου στα βουνά της βόρειας Ελλάδας. Ούτε θα μπορούσε να έχει συμμετάσχει στη δολοφονία του Πολκ, όπως εξαναγκάστηκε να ομολογήσει στη δίκη του. Το φορτωμένο καθημερινό του πρόγραμμα σε διάφορες δουλειές με τις πιεστικές προθεσμίες των εφημερίδων, σε μια πόλη υπό αυστηρό στρατιωτικό νόμο όπου ήταν γνωστός, πολύ δύσκολα θα μπορούσε να του εξασφαλίσει τον χρόνο και την ευκαιρία να συνοδεύσει έναν ξένο δημοσιογράφο και τους επίδοξους κομμουνιστές δολοφόνους του σε ένα ταξίδι με βάρκα σε μακρινές ακτές του Θερμαϊκού Κόλπου, σε αναζήτηση πρόσβασης στο αρχηγείο του Μάρκου. Από την πλευρά του, ο Θραπ, που έφυγε από την Ελλάδα πολύ γρήγορα μετά την ανάκρισή του από τις αρχές που ερευνούσαν τη δολοφονία του Πολκ, εξαρχής δεν κατονόμασε τον σύνδεσμό του στη Θεσσαλονίκη και αρνήθηκε να επιστρέψει στην Αθήνα για περαιτέρω ανάκριση. Στις 8 Ιουλίου 1948, η πρεσβεία σε αναφορά της στην Ουάσινγκτον δήλωνε ότι «ο Θραπ, σε μια θυμωμένη επιστολή προς τον Ντόνοβαν αρνήθηκε ξανά να κατονομάσει την επαφή του στη Θεσσαλονίκη και είπε ότι θα επέστρεφε στην Ελλάδα μόνο μετά από μακρόχρονη νομική διαμάχη, και όχι σε ένα κασόνι».[68] Ένα μήνα αργότερα, η πρεσβεία ανέφερε ότι μια επιστολή του Θραπ προς τον Ντόνοβαν με ένα συνημμένο κείμενο «δεν κατατέθηκαν ποτέ ως αποδεικτικό στοιχείο στις ελληνικές αρχές και η ύπαρξή τους ήταν άγνωστη μέχρι τώρα, παρά το μεγάλο ενδιαφέρον που εκφράστηκε τόσο στην πρεσβεία όσο και στον στρατηγό Ντόνοβαν από τους έλληνες υπουργούς Δικαιοσύνης [και] Δημόσιας Τάξης».[69] Στα τέλη Σεπτεμβρίου ο Γκίμπσον ανέφερε από τη Θεσσαλονίκη ότι ο εισαγγελέας Κωνσταντινίδης «αισθάνεται ότι είναι ζωτικής σημασίας να καταθέσει ο Θραπ. … Αν ο σύνδεσμός του ήταν ο Στακτόπουλος, αυτό θα ενισχύσει την υπόθεση εναντίον του, αν όχι, οι [έλληνες] αξιωματούχοι επιθυμούν να μάθουν ποιο άλλο πρόσωπο ήταν σε στενή επαφή με το αρχηγείο του Μάρκου».[70] Από την άλλη πλευρά, σύμφωνα με ένα υπόμνημα συνομιλίας μεταξύ του Ντόνοβαν, του συνταγματάρχη Μάρτιν της Βρετανικής Αστυνομικής Αποστολής και του Γουίλιαμ Μπάξτερ (William Baxter) της πρεσβείας των Ηνωμένων Πολιτειών στις 27 Σεπτεμβρίου, «ο Ντόνοβαν δήλωσε ότι είχε λάβει όλες τις πληροφορίες που είχαν αξία από τον Θραπ – ουδείς λόγος να του ζητήσουμε να επιστρέψει στην Ελλάδα γιατί δεν είχε κάτι περαιτέρω να συνεισφέρει».[71] Παρ’ όλο που δεν βγήκε στην επιφάνεια καμία γραπτή απόδειξη, ο Θραπ στη «θυμωμένη επιστολή» του στον Ντόνοβαν το πιθανότερο είναι ότι αποκάλυψε πως ο σύνδεσμός του με διασυνδέσεις με εκείνους που θα μπορούσαν να τον οδηγήσουν στο αρχηγείο του Μάρκου ήταν ο βρετανός διπλωμάτης στη Θεσσαλονίκη Ράντολ Κόουτ. Στην περίπτωση αυτή, ο παλιός αρχικατάσκοπος, γνωστός αγγλόφιλος, μπορεί να αποφάσισε να κρατήσει κρυφή αυτήν τη ζωτικής σημασίας πληροφορία από τους έλληνες και τους αμερικανούς ερευνητές στην Αθήνα για να μην υπονομεύσει το κατηγορητήριο εναντίον του Στακτόπουλου και φέρει σε δύσκολη θέση τις βρετανικές αρχές. Το μόνο ψήγμα ανεπαρκούς στοιχείου στο θέμα αυτό είναι μια συζήτηση στην οποία ο Ντόνοβαν είπε στον Μουσχουντή: «Άκουσα ότι ο Ράντολ Κόουτ … υποτίθεται ότι είναι ο πιο καλά πληροφορημένος άνδρας στη βόρεια Ελλάδα σχετικά με τους Κομμουνιστές. Αντιλαμβάνομαι ότι έφυγε από την πόλη. … Πρόλαβε κανείς να του μιλήσει εγκαίρως;». «Όχι» ήταν η μονολεκτική απάντηση του Μουσχουντή.[72] 5. Ράντολ Κόουτ: «βρετανική εμπλοκή»; Λίγο μετά την ανταλλαγή μηνυμάτων με τον Ντόνοβαν, ο Θραπ εκμυστηρεύτηκε σε συναδέλφους ότι στην πραγματικότητα είχε δύο επαφές στη Θεσσαλονίκη με καλές διασυνδέσεις με τους κομμουνιστές: έναν Έλληνα τον οποίο δεν επρόκειτο να κατονομάσει και τον Ράντολ Κόουτ, αξιωματούχο του βρετανικού γενικού προξενείου, αρμόδιο για θέματα τύπου και πληροφοριών. Ο Θραπ αποκάλυψε επίσης ότι είχε λάβει από τον Κόουτ μία πρόσκληση για να επισκεφθεί τον Μάρκο, πράγμα που σήμαινε τη μεταφορά του με καΐκι στην άλλη πλευρά του Θερμαϊκού Κόλπου στην περιοχή της Πιερίας και στη συνέχεια με τα πόδια προς τον Όλυμπο, συνοδεία κάποιου τον οποίο οι αντάρτες θα αναγνώριζαν και θα εμπιστεύονταν καθ’ οδόν.[73] Τελικά, ο Θραπ δεν έκανε το ταξίδι διότι ο γενικός πρόξενος Γκίμπσον τον προειδοποίησε να μην το κάνει και επίσης επειδή σύντομα θα έπαιρνε μετάθεση εκτός Ελλάδας. Όταν βρέθηκε το πτώμα του Πολκ, ο Θραπ υπέθεσε ότι, ενώ βρισκόταν στη Θεσσαλονίκη, ο αμερικανός συνάδελφός του μπορεί να ήρθε σε επαφή με το πλήρωμα ενός καϊκιού φιλικά διακείμενου στους κομμουνιστές και να είχε διασχίσει τον κόλπο μαζί τους. Μόλις όμως βρέθηκαν στη στεριά, αυτοί που υποτίθεται ότι θα οδηγούσαν τον Πολκ στη βάση του Μάρκου φοβήθηκαν ότι δεν θα ήταν ασφαλές για τους ίδιους να συνοδεύσουν τον ξένο επισκέπτη τους και διέταξαν το πλήρωμα να τον πάρουν πίσω. Στο ταξίδι της επιστροφής το πλήρωμα, φοβούμενο για τη δική του τύχη αν οι αρχές στη Θεσσαλονίκη μάθαιναν για τη μυστική επιχείρηση σε περιοχή που ελεγχόταν από τους κομμουνιστές, σκότωσε τον Πολκ με γρήγορο και ανώδυνο τρόπο. Ο Θραπ δεν πίστευε ότι μπράβοι της Δεξιάς ή πράκτορες της κυβέρνησης θα δολοφονούσαν έναν αμερικανό δημοσιογράφο για πολιτικούς λόγους. Αντ’ αυτού, υποπτευόταν ότι οι δολοφόνοι ήταν θιασώτες των κομμουνιστών.[74] Παρ’ όλο που η θεωρία του Θραπ είναι αληθοφανής, δεν εξηγεί γιατί και από ποιον ταχυδρομήθηκε η δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ στην αστυνομία της Θεσσαλονίκης, ή γιατί πέταξαν το πτώμα –ή το άφησαν να επιπλέει– τόσο κοντά στην προκυμαία του κέντρου της Θεσσαλονίκης. Αλλά κατονομάζοντας τον Κόουτ ως τη μη ελληνική επαφή του με τους κομμουνιστές, ο Θραπ ενέτεινε τη επίμονη φημολογία σχετικά με πιθανή «βρετανική εμπλοκή» στο έγκλημα. Ούτε είναι ο Θραπ η μόνη πηγή της ενδεχόμενης διασύνδεσης μεταξύ του ονόματος του Κόουτ και της εξαφάνισης και του βίαιου θανάτου του Πολκ. Έγγραφα του Φόρεϊν Όφις (Foreign Office) επιβεβαιώνουν ότι λίγο μετά την άφιξή του στη Θεσσαλονίκη ο Πολκ επισκέφθηκε τον Κόουτ στο γραφείο του στο προξενείο και ζήτησε τη βοήθειά του για να ταξιδέψει σε περιοχή που έλεγχαν οι κομμουνιστές για να πάρει συνέντευξη από τον Μάρκο. Λίγο καιρό αργότερα, όταν ρωτήθηκε από τους ανωτέρους του, ο Κόουτ παραδέχθηκε ότι μπορεί να ήταν το τελευταίο πρόσωπο που είδε τον Πολκ ζωντανό στη Θεσσαλονίκη, αλλά αρνήθηκε ότι έδωσε στον αμερικανό δημοσιογράφο πληροφορίες για το πώς να φτάσει στον Μάρκο. Τα σχετικά έγγραφα δείχνουν επίσης ότι ο Κόουτ είχε δεχτεί προηγουμένως επιπλήξεις από τους ανωτέρους του για συμμετοχή του σε απροσδιόριστες μυστικές δραστηριότητες.[75] Γεννημένος στην Ελβετία, με σπουδές στην Οξφόρδη και με ευχέρεια στα γερμανικά και στα γαλλικά, ο Κόουτ είχε υπηρετήσει σε μια μυστική στρατιωτική οργάνωση στη διάρκεια του πολέμου, «το Κλουβί του Λονδίνου» (the London Cage) όπου ανακρίνονταν αιχμάλωτοι πολέμου. Τον Δεκέμβριο του 1941 πήρε μέρος στην Επιχείρηση Archery (Τοξοβολία), μια επιδρομή κομάντο στο νορβηγικό λιμάνι του Βάαγκσο. Την άνοιξη του 1942 πήγε σε μια μυστική επιχείρηση στο Μπορντώ και το 1944 ταξίδεψε στη Ριβιέρα για να βοηθήσει την τοπική αντίσταση να προετοιμαστεί για τις αποβάσεις τον Συμμάχων στη νότια Γαλλία. Αργότερα την ίδια χρονιά μεταφέρθηκε με σκάφος στην ακτή της νότιας Πελοποννήσου, κοντά στην Καλαμάτα, για να μετάσχει σε μια αγγλοαμερικανική μονάδα πληροφοριών που ήταν σε επαφή με την τοπική, ελεγχόμενη από τους κομμουνιστές, αντίσταση (ΕΛΑΣ). Σύμφωνα με μια μεταγενέστερη εκδοχή, μόλις βγήκε στην ακτή, τον έπιασαν αντάρτες που τον πέρασαν για γερμανό κατάσκοπο και ετοιμάστηκαν να τον εκτελέσουν. Του χάρισαν όμως τη ζωή, όταν τους έδειξε ένα μικρό ελληνικό φυλαχτό με το Πάτερ Ημών χαραγμένο στα ελληνικά. Τον πήγαν στη βρετανική μονάδα πληροφοριών στην οποία του είχε ανατεθεί να ενταχθεί και, μετά την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων από την περιοχή, η μονάδα του συνόδευσε τις κομμουνιστικές αντιστασιακές ομάδες στην επίθεση και απελευθέρωση της Καλαμάτας από άνδρες των Ταγμάτων Ασφαλείας, πολλοί από τους οποίους σφαγιάστηκαν. Για τη δράση του με την ελληνική αντίσταση έλαβε εύφημο μνεία (Mention in Despatches), μία βρετανική στρατιωτική διάκριση για «ανδρεία εν δράσει ή για ένα ευρύ φάσμα υπηρεσιών εντός και εκτός του πεδίου μάχης».[76] Μετά την απελευθέρωση της ελληνικής ενδοχώρας τον Οκτώβριο του 1944, ο Κόουτ εντάχθηκε στο Φόρεϊν Όφις, το οποίο συχνά προσέφερε διπλωματική κάλυψη για πράκτορες των υπηρεσιών πληροφοριών, και τοποθετήθηκε στο γενικό προξενείο στη Θεσσαλονίκη, ως επικεφαλής του γραφείου τύπου και πληροφοριών. Διάφορες πηγές, καθώς και ένας συνάδελφός του από την περίοδο του πολέμου, μου επιβεβαίωσαν ότι ο Κόουτ ήταν πράκτορας στην Μυστική Υπηρεσία Πληροφοριών (SIS).[77] Καθώς θεωρούνταν ο καλύτερα πληροφορημένος ξένος στη Βόρεια Ελλάδα, ιδιαίτερα σε θέματα που αφορούσαν το ΚΚΕ και τις μυστικές του δραστηριότητες, ήταν το κύριο πρόσωπο επαφής των ξένων δημοσιογράφων που επισκέπτονταν την περιοχή. Τον Μάρτιο του 1947, ο Κόουτ συνόδευσε τη Διεθνή Επιτροπή που συγκροτήθηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας για να διερευνήσει τη διένεξη μεταξύ της Ελλάδας και των βόρειων γειτόνων της σχετικά με τις αιτίες του εμφυλίου πολέμου και παραβιάσεις της μεθορίου. Ξεκίνησαν από τη Θεσσαλονίκη για να συναντήσουν τον στρατιωτικό ηγέτη των ανταρτών, τον Μάρκο. Παρ’ όλο που ο Μάρκος αποδείχθηκε ότι δεν ήταν διαθέσιμος, πολλά στελέχη του ΔΣΕ μίλησαν με μέλη της επιτροπής και δημοσιογράφους που ταξίδευαν με την ομάδα. Όπως επιβεβαιώνεται από βρετανικά διπλωματικά έγγραφα, κατά τη διάρκεια αυτής της συνάντησης ο Κόουτ εξασφάλισε «πρόσκληση» για ξένους δημοσιογράφους να επισκεφθούν τους αντάρτες. Εκτός από τον ρεπόρτερ του UP Θραπ, ο Κόουτ έστειλε παρόμοια πρόσκληση (γραμμένη σε επιστολόχαρτο του βρετανικού προξενείου, την οποία παρέδωσε ένας νεαρός Γάλλος) στον ανταποκριτή του Reuters στην Αθήνα Ρόμπερτ Μπίτζιο (Robert Bigio), λέγοντάς του ότι θα μπορούσε να επισκεφθεί το αρχηγείο του Μάρκου οποτεδήποτε επιθυμούσε. Ο Μπίτζιο, ο οποίος γνώριζε και δεν εμπιστευόταν τον Κόουτ, επέλεξε να αγνοήσει την πρόσκληση. Χρόνια μετά, ο Μπίτζιο θυμόταν ότι αργότερα είχε πληροφορηθεί από μια πολύ αξιόπιστη πηγή ότι ο Κόουτ ήταν μέλος μιας ειδικής αντικομμουνιστικής μονάδας πληροφοριών.[78] Αμέσως μετά την εξαφάνιση του Πολκ και πριν βρεθεί το πτώμα του, ο Κόουτ έφυγε από την Ελλάδα για ένα νέο πόστο, στο Όσλο, ενώ η βρετανίδα γραμματέας του εγκατέλειψε τη Θεσσαλονίκη μερικές μέρες αργότερα. Οι ανώτεροί του στο Φόρεϊν Όφις υποστήριξαν εκ των υστέρων ότι η ξαφνική αναχώρησή του υπήρξε μετάθεση ρουτίνας. Αριστερά: ο Βαγγέλης Βασβανάς, δεξιά: ο Αδάμ Μουζενίδης. Τον Μάιο του 1949, σ’ ένα εσωτερικό σημείωμα προφανώς με τον σκοπό να θέσουν τέρμα στις ανησυχίες επίσημων κύκλων για το θέμα, ο προϊστάμενος του Κόουτ στο Τμήμα Νοτίων Υποθέσεων του Φόρεϊν Όφις, ο Α. Ράουζ (A.G.R. Rouse), απέρριψε ως «απίστευτες» τις υπόνοιες (τις οποίες διέδιδε ο Χατζηαργύρης μεταξύ άλλων) ότι ο Κόουτ είχε κατά κάποιον τρόπο εμπλακεί στον θάνατο του Πολκ. Ο Ράουζ, ο οποίος είχε υπηρετήσει και ο ίδιος στη βρετανική κατασκοπεία στην κατεχόμενη Ελλάδα, παραδέχθηκε ότι ο Κόουτ και ένας από τους βρετανούς βοηθούς του στη Θεσσαλονίκη, που ονομαζόταν Στάππαρντ (Stappard), είχαν «την τάση να ανακατεύονται σε ύποπτες δραστηριότητες συλλογής πληροφοριών», τάση για την οποία είχαν δεχθεί επιπλήξεις, και ότι «αυτός ήταν ένας από τους λόγους που ζήτησα τη μετάθεση [του Κόουτ] πολύ πριν ανακύψει αυτή η υπόθεση». Παραδόξως, όμως, σύμφωνα με τον Ράουζ, και ενώ ο Κόουτ είχε δεχθεί επίπληξη «ήδη από το 1946», η μετάθεσή του από την Ελλάδα δεν έγινε παρά μόνον τον Μάιο του 1948, μέρες μετά την εξαφάνιση του Πολκ. Ο Ράουζ ολοκλήρωσε το σημείωμά του ως εξής: «Δεν χρειάζεται φυσικά να προσθέσω ότι απαλλάσσω τον Κόουτ και διαψεύδω» τις κατηγορίες εναντίον του. Όσον αφορά τον Χατζηαργύρη, ο οποίος κατηγορούσε τον Κόουτ για συνενοχή στη δολοφονία του Πολκ, ο Ράουζ προειδοποίησε ότι ήταν «όχι μόνο επικίνδυνος αλλά και φοβισμένος άνθρωπος που θα κάνει τα πάντα για να απαλλάξει τον εαυτό του από τις υποψίες». Στο πρωτότυπο χειρόγραφο προσχέδιό του, το σημείωμα του Ράουζ φέρει πολλά σχόλια από το προσωπικό του Φόρεϊν Όφις, ένα από τα οποία ανεξήγητα (και μάλλον χιουμοριστικά) γράφει: «Κόουτ ο Δολοφόνος· σίγουρα ρίχνει ένα συναρπαστικό νέο φως στον χαρακτήρα του Κυρίου C, όπως τον έβλεπαν οι παλαιότεροι συνάδελφοί του στο EEID». [79] Η νέα μετάθεση του Κόουτ αποδείχθηκε πολύ σύντομης διάρκειας. Στην πραγματικότητα, φαίνεται ότι δεν τηρούσε το Τμήμα Νότιων Υποθέσεων του Φόρεϊν Όφις πλήρως ενήμερο για το πού βρισκόταν και τι έκανε. Τον Ιούλιο του 1949, η βρετανική πρεσβεία στην Αθήνα ενημέρωσε το Φόρεϊν Όφις ότι, σύμφωνα με μια αμερικανική πηγή, ο Κόουτ είχε δώσει σε αμερικανούς αξιωματούχους στο Όσλο μια προφορική κατάθεση σχετικά με την υποτιθέμενη ανάμιξή του στην υπόθεση Πολκ. Έκπληκτο από αυτήν την εξέλιξη, το Φόρεϊν Όφις έδωσε εντολή στην πρεσβεία τους στο Όσλο να ρωτήσει τον Κόουτ για την κατάθεσή του στους Αμερικανούς, αλλά η απάντηση ήταν ότι ο Κόουτ βρισκόταν στην πραγματικότητα στο Λονδίνο και ετοιμαζόταν για νέα μετάθεση στη γαλλική Δυτική Αφρική. Όταν του ζητήθηκε να καταθέσει γραπτώς αυτά που είχε πει στους Αμερικανούς, ο Κόουτ επιβεβαίωσε ότι είχε μιλήσει με τον Πολκ, ο οποίος του είχε ζητήσει πληροφορίες σχετικά με το πώς να έρθει σε επαφή με τον Μάρκο, αλλά αρνήθηκε ότι βοήθησε τον Αμερικανό δημοσιογράφο με οποιονδήποτε τρόπο, διότι θεωρούσε τον 35χρονο βετεράνο ανταποκριτή «έναν ενθουσιώδη νεαρό αμερικανό φοιτητή σε αναζήτηση περιπέτειας…» (ο Κόουτ ήταν τέσσερα χρόνια μεγαλύτερος από τον Πολκ και, ως υπάλληλος αρμόδιος για θέματα Τύπου, πρέπει να γνώριζε ότι ο Πολκ, ο οποίος είχε επισκεφθεί τη Θεσσαλονίκη και παλαιότερα, διέθετε φήμη σοβαρού δημοσιογράφου). Ο Κόουτ πρόσθεσε ότι, σε μία προηγούμενη περίσταση, ήταν έτοιμος να δώσει τέτοιες πληροφορίες σε έναν άλλο αμερικανό δημοσιογράφο (πιθανότατα τον Θραπ) «του οποίου το ιστορικό ανδραγαθημάτων και ψύχραιμου θάρρους με τον ελληνικό εθνικό στρατό» θαύμαζε, αλλά στο τέλος το ταξίδι δεν πραγματοποιήθηκε.[80] Το γεγονός ότι στο αποκορύφωμα του ελληνικού εμφυλίου πολέμου και ενώ αυξάνονταν οι εντάσεις μεταξύ Ανατολής και Δύσης ένας βρετανός αξιωματούχος θα σκεφτόταν να βοηθήσει οποιονδήποτε μη έλληνα δημοσιογράφο να επισκεφθεί το αρχηγείο των κομμουνιστών στασιαστών προκειμένου να πάρει συνέντευξη από τον στρατιωτικό ηγέτη τους είναι μόνο ένα από τα παράδοξα της «βρετανικής εμπλοκής» με την υπόθεση δολοφονίας του Πολκ. Δεν είναι λιγότερο περίεργο ότι οι ανώτεροι του Κόουτ τον είχαν επιπλήξει όχι για τις απροσδιόριστες δραστηριότητές του συλλογής πληροφοριών, αλλά για το ότι ήταν «μάλλον αδιάκριτος» σχετικά με αυτές. Από την πλευρά του, ο Κόουτ ζήτησε από το Φόρεϊν Όφις να τον απαλλάξουν επίσημα από οποιαδήποτε ανάμιξη στη δολοφονία του Πολκ. Σε απάντηση, έλαβε μία επιστολή, με ημερομηνία 22 Αυγούστου 1949, που επιβεβαίωνε «την εξήγησή [σας] … ότι προσπαθήσατε να αποτρέψετε τον αμερικανό δημοσιογράφο Τζορτζ Πολκ από το να έρθει σε επαφή με τις δυνάμεις των ελλήνων στασιαστών». Αυτή η δήλωση ήταν περίεργη αφού η γραπτή δήλωση του ίδιου του Κόουτ σχετικά με τη συζήτησή του με τον Πολκ δεν περιείχε καμία τέτοια «εξήγηση» ή οποιαδήποτε ένδειξη ότι είχε πραγματικά προσπαθήσει να αποτρέψει τον Πολκ από το σχέδιό του. Οι ανώτεροι του Κόουτ τον διαβεβαίωσαν ότι «δεν έλαβαν καθόλου υπόψη» τις κατηγορίες που διατυπώθηκαν εναντίον του στην υπόθεση Πολκ. Η επιστολή απευθυνόταν στον Κόουτ φροντίδι του Τμήματος Έρευνας Πληροφοριών του Φόρεϊν Όφις.[81] Σύμφωνα με μια μελέτη των βρετανικών υπηρεσιών πληροφοριών, το Τμήμα Έρευνας Πληροφοριών του Φόρεϊν Όφις (Foreign Office Information Research Department – IRD) περιλάμβανε στις τάξεις του «ατίθασους χαρακτήρες» που «διεξήγαγαν πόλεμο προπαγάνδας και βρώμικων κόλπων εναντίον των κομμουνιστών». Τις δεκαετίες του ’40 και του ’50 το IRD συνεργαζόταν τακτικά με τον Τομέα F (πολιτικά κόμματα, έρευνα, πράκτορες) της Υπηρεσίας Ασφαλείας (MI5) σε μυστικές επιχειρήσεις που είχαν σαν στόχο κομμουνιστικές ομάδες, στη Βρετανία και αλλού.[82] Πιο επιθετική από την MI5, της οποίας το επίκεντρο ήταν κυρίως η εσωτερική ασφάλεια, η Μυστική Υπηρεσία Πληροφοριών (SIS ή MI6) διεξήγαγε από το 1944 έναν μυστικό πόλεμο εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης και του διεθνούς κομμουνισμού. Πράκτορες της SIS βρίσκονταν σε διάφορα σημεία, από τη Σουηδία ως την Τουρκία και σε όλη την Ασία.[83] Και οι δύο μυστικές υπηρεσίες είχαν στις τάξεις τους άτομα τα οποία ένας ειδικός επί του θέματος χαρακτήρισε «σκληροτράχηλα, ανεξάρτητα εκκεντρικά» και απείθαρχα στοιχεία, ικανά να εκτελούν πράξεις βίας εναντίον κομμουνιστικών στόχων χωρίς ρητή εξουσιοδότηση.[84] Σε χώρες όπως η Ελλάδα, όπου η απειλή του κομμουνισμού ήταν πολύ άμεση, μια βρετανική αστυνομική αποστολή και πράκτορες της υπηρεσίας πληροφοριών συνεργάζονταν στενά με ντόπιους αξιωματούχους ασφαλείας, που παρείχαν πληροφορίες και κάλυψη όποτε χρειαζόταν, και με μυστικές ομάδες αντικομμουνιστών που μπορούσαν να εκτελέσουν κυριολεκτικά οποιαδήποτε επιχείρηση, πιθανόν και δολοφονίες. Σχολιάζοντας τη διεξαγωγή τέτοιων μυστικών δραστηριοτήτων στην Ελλάδα, ο συνταγματάρχης Α.Γ. Σέππαρντ (A.W. Sheppard), ένας Αυστραλός ο οποίος τα έτη 1946-1947 ήταν διευθυντής της Βρετανικής Οικονομικής Αποστολής στη βόρεια Ελλάδα, έγραψε αργότερα: Δεν υπήρχε καμία από τις Αποστολές μας ή από τα Τμήματά μας στην Ελλάδα στην οποία δεν ήταν παρόντες εκπρόσωποι από ένα από τα πέντε τμήματα «πληροφοριών» ή «ειδικά» τμήματα. … Αυτές οι υπηρεσίες δεν δούλευαν για συνηθισμένη συλλογή στρατιωτικών πληροφοριών, αλλά δούλευαν, άμεσα ή έμμεσα, για ένα ειδικό τμήμα του Φόρεϊν Όφις και το μόνο τους καθήκον ήταν να αναφέρουν και να ερευνούν για τις δραστηριότητες αριστερών στοιχείων. Η έρευνα σήμαινε συχνά λήψη μέτρων. Λήψη μέτρων σήμαινε δράση από κοινού με ακροδεξιά στοιχεία.[85] Τον Μάιο του 1948, τον μήνα της δολοφονίας του Πολκ, οι υπηρεσίες MI5 και MI6 έπρεπε να αποφασίσουν τι θα έκαναν με έναν αξιωματούχο των σοβιετικών υπηρεσιών πληροφοριών, ο οποίος, αφού προσποιήθηκε ότι αυτομόλησε, άλλαξε γνώμη και ζήτησε να επιστραφεί στις σοβιετικές αρχές στο Λονδίνο. Εν μέρει αστειευόμενοι, κάποιοι εκπρόσωποι της MI6 πρότειναν «να πάρουν [τον Ρώσο] σε μια πτήση πάνω από τη Βόρεια Θάλασσα και να τον ενθαρρύνουν να εγκαταλείψει το αεροσκάφος χωρίς αλεξίπτωτο…». Εν τέλει, ο Ρώσος επέστρεψε στο πόστο του στο Βερολίνο. [86] Ακόμη και αν βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών μπορεί να έμπαιναν σε πειρασμό να ξεφορτωθούν έναν ενοχλητικό σοβιετικό πράκτορα, οποιοσδήποτε υπαινιγμός ότι θα μπορούσαν επίσης να είχαν αποφασίσει να δολοφονήσουν έναν αμερικανό δημοσιογράφο πρέπει να αντιμετωπιστεί με τη μεγάλη προσοχή. Σε μια εποχή που η άμυνα της Βρετανίας απέναντι στη σοβιετική απειλή απαιτούσε τη στενότερη δυνατή συνεργασία με τις Ηνωμένες Πολιτείες –οι Σοβιετικοί θα επέβαλλαν έπειτα από λίγο τον αποκλεισμό του Βερολίνου· είχαν αρχίσει διαπραγματεύσεις για το Σχέδιο Marshal και το Βορειοατλαντικό Σύμφωνο– η εγκεκριμένη δολοφονία ενός εξέχοντος αμερικανού ρεπόρτερ, ανεξαρτήτως του τι είχε κάνει ή τι θα μπορούσε να κάνει, θα ήταν κυριολεκτικά αδιανόητη. Οι συνέπειές της θα μπορούσαν να αποβούν καταστροφικές για τη βρετανική κυβέρνηση και για τις αγγλοαμερικανικές σχέσεις. Από την άλλη πλευρά, η πιθανότητα ότι ένας «απείθαρχος» πράκτορας με υπερβάλλοντα ζήλο επί τόπου, εμφορούμενος από την επιθετική νοοτροπία των «βρώμικων κόλπων» εκείνης της εποχής, θα μπορούσε να αναλάβει μόνος του, με τη βοήθεια πρόθυμων ντόπιων εξτρεμιστών, να μεταχειριστεί με σκληρότητα ή ακόμα και να κάνει να σωπάσει έναν ενοχλητικό δημοσιογράφο δεν μπορεί να παραβλεφθεί εντελώς. Εικασίες σχετικά με ενδεχόμενη βρετανική εμπλοκή στη δολοφονία του Πολκ τροφοδοτήθηκαν εν μέρει από τη μυστικότητα, την λαβυρινθώδη οργάνωση και την αντικομμουνιστική νεύρωση που χαρακτήριζαν τις βρετανικές και αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών στις αρχές του Ψυχρού Πολέμου, καθιστώντας το κυριολεκτικά αδύνατο για τους μελετητές του θέματος να διακρίνουν μεταξύ αντικειμενικών δεδομένων, αληθοφανών θεωριών και καθαρής φαντασίας. Στη βιβλιοκρισία που έκανε για το βιβλίο του Χατζηαργύρη που εκδόθηκε το 1975 για την υπόθεση Πολκ, ο Στέφανος Γ. Ξύδης, ένας έγκριτος ελληνοαμερικανός πολιτικός επιστήμονας, υποστήριξε ότι ούτε οι κομμουνιστές ούτε η Δεξιά ήταν οι ένοχοι. Μάλλον, [ή]ταν μια «υστερική», «αναρχική», αλλά προσεκτικά σχεδιασμένη ενέργεια αντιαμερικανικού χαρακτήρα, η οποία ήταν προϊόν σύλληψης ενός απροσδιόριστου τμήματος της βρετανικής Μυστικής Υπηρεσίας Πληροφοριών (SIS) στο συγκεχυμένο και διαρκώς μεταβαλλόμενο τοπίο διενέξεων που ήταν εγγενείς στις αμερικανοβρετανικές σχέσεις σε ζητήματα που αφορούσαν την Ελλάδα, την Ανατολική Μεσόγειο, την Παλαιστίνη και την Εγγύς και Μέση Ανατολή συνολικά, καθώς η βρετανική πολιτική επιρροή σιγά-σιγά εξασθενούσε στην περιοχή.[87] Σύμφωνα με τον Ξύδη, ο Χατζηαργύρης καταβάλλει μεγάλη προσπάθεια να εξηγήσει ότι αυτό το πολιτικό έγκλημα δεν ήταν μέρος της βρετανικής επίσημης και σε ανώτερο επίπεδο γενικής πολιτικής προς τις Ηνωμένες Πολιτείες, η οποία ήταν πολιτική στενής συνεργασίας με την κυβέρνηση των ΗΠΑ στο πλαίσιο ενός συνδυασμένου «ψυχροπολεμικού» μετώπου εναντίον της ΕΣΣΔ. Αλλά αυτή η πράξη δεν ήταν ούτε γκάφα, αν κρίνουμε από το γεγονός ότι ο βρετανός πράκτορας που αναμίχθηκε σ’ αυτήν παρέμεινε στην υπηρεσία της βρετανικής κυβέρνησης μετά τη δολοφονία του Πολκ.[88] Αφού κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο Κόουτ, ο περί ου ο λόγος πράκτορας, δούλευε για «εκείνο το συγκεκριμένο τμήμα της SIS που ήταν υπεύθυνο για αντικομμουνιστική και αντισοβιετική κατασκοπία και αντικατασκοπία ιδίως», ο Ξύδης ισχυρίστηκε ότι ο Κιμ Φίλμπυ (Kim Philby), ο διαβόητος κορυφαίος βρετανός αξιωματούχος της υπηρεσίας πληροφοριών που κατασκόπευε για λογαριασμό της Σοβιετικής Ένωσης και ο οποίος το 1948, ενώ βρισκόταν τοποθετημένος στην Κωνσταντινούπολη, «επόπτευε επιχειρήσεις αντικατασκοπίας βρετανών πρακτόρων στη Βόρεια Ελλάδα», ήταν ο πραγματικός κακός στην υπόθεση.[89] (Τίποτα στην τεράστια και συνεχώς διευρυνόμενη βιβλιογραφία για τη ζωή και τη δράση του Φίλμπυ δεν φαίνεται να υποστηρίζει την απίθανη θεωρία του Ξύδη).[90] Το 1966, ο Χατζηαργύρης, που υπήρξε συνάδελφος του Πολκ στην Αθήνα και πλέον ζούσε στην Αγγλία, δημοσίευσε σε μια ελληνική εφημερίδα σειρά από άρθρα που επαναλάμβαναν ισχυρισμούς που είχε διατυπώσει νωρίτερα, ότι δηλαδή ο Κόουτ, χωρίς να το γνωρίζουν οι ανώτεροί του, είχε εμπλακεί στον θάνατο του Πολκ. Ο Χατζηαργύρης είχε παρουσιάσει αρχικά τη θεωρία του τον Μάιο του 1949 σε μία επιστολή προς τον εισαγγελέα Κωνσταντινίδη –με αντίγραφο προς τον βρετανό πρεσβευτή στην Αθήνα– ισχυριζόμενος ότι ο Πολκ δεν αποτελούσε συγκεκριμένο στόχο δολοφονίας. Υπήρξε μάλλον το τυχαίο θύμα μιας συνωμοσίας, της οποίας ο ιθύνων νους ήταν ο Κόουτ, με σκοπό να στήσουν «παγίδα θανάτου για οποιονδήποτε ξένο ανταποκριτή» σκόπευε να πάρει συνέντευξη από έλληνες κομμουνιστές ηγέτες: «Τέτοιος ξένος ανταποκριτής έτυχε να είναι ο Πολκ».[91] Κατά πάσα πιθανότητα το κίνητρο, στο οποίο ο Χατζηαργύρης δεν επεκτάθηκε, ήταν να εξαναγκάσουν σε σιωπή δημοσιογράφους που μπορεί να έδιναν ευμενή δημοσιότητα στον αγώνα των κομμουνιστών, να επιρρίψουν το έγκλημα στους κομμουνιστές και, έμμεσα, να καταφέρουν ένα χτύπημα κατά της εξάπλωσης της σοβιετικής επιρροής στην Ανατολική Μεσόγειο. Όταν ο Χατζηαργύρης δημοσιοποίησε τη θεωρία του το 1966, ο Κόουτ σκέφθηκε να μηνύσει για δυσφήμηση τον κατήγορό του και ζήτησε τη συμβουλή των ανωτέρων του. Στο Φόρεϊν Όφις ήλπιζαν ότι ο Χατζηαργύρης θα μπορούσε να απελαθεί από το Ηνωμένο Βασίλειο και σκέφτηκαν ότι «θα μπορούσε να είναι προς το συμφέρον μας να δούμε να γίνεται μήνυση [για δυσφήμηση] εφόσον υπάρχει πραγματική βεβαιότητα ότι θα γινόταν παραδεκτή». Ωστόσο, αφού υπολόγισαν ότι ο Χατζηαργύρης θα μπορούσε να «θίξει σημεία που μάλλον θα δημιουργούσαν εντυπώσεις» σε μια τέτοια δίκη, το θέμα εγκαταλείφθηκε. Ανάμεσα στα σημεία που θα «μπορούσε πιθανότατα να θίξει» ο Χατζηαργύρης ήταν ότι ο Κόουτ «είχε πράγματι εξασφαλίσει γραπτή πρόσκληση από τον αρχηγό των ανταρτών Μάρκο προς ξένους δημοσιογράφους να επισκεφθούν το αρχηγείο των ανταρτών».[92] Ο Κόουτ ακολούθως είχε μια πολύ επιτυχημένη σταδιοδρομία στην ευρωπαϊκή ήπειρο ως κορυφαίος σχεδιαστής για μεγάλους, λαβυρινθώδεις κήπους και μέχρι τον θάνατό του τον Δεκέμβριο του 2005, σε ηλικία 96 χρόνων, αρνούνταν να συζητήσει την υπόθεση της δολοφονίας του Πολκ και απειλούσε να μηνύσει οποιονδήποτε επιχειρούσε να τον συνδέσει καθ’ οιονδήποτε τρόπο με το έγκλημα. Στις 16 Ιανουαρίου 1992, το The New York Review of Books (NYRB) δημοσίευσε μια απολογία προς τον Κόουτ, επειδή ένας από τους αρθρογράφους του, ο Ρόναλντ Στηλ (Ronald Steel), είχε αναφερθεί σ’ αυτόν σε μια βιβλιοκρισία του βιβλίου της Κάτι Μάρτον The Polk Conspiracy: Murder and Cover-up in the Case of CBS News Correspondent George Polk.[93] Το NYRB ζήτησε συγνώμη για «ορισμένους ισχυρισμούς» στους οποίους προέβη ο Στηλ για τον Κόουτ, οι οποίοι, όπως δήλωσε, ήταν «εντελώς αβάσιμοι» και δημοσίευσε «αυτούσια» τη δήλωση του Κόουτ ότι «δεν ήταν (α) συνδεδεμένος με οιονδήποτε τρόπο με μια συνωμοσία που οδήγησε στον θάνατο του Κυρίου Τζορτζ Πολκ στην Ελλάδα το 1948 ή με οποιαδήποτε προσπάθεια για τη συγκάλυψή της, και (β) ουδέποτε περιήλθαν στην κατοχή του πληροφορίες σχετικά με την ταυτότητα των υπευθύνων». Κατά πάσα πιθανότητα, το βασικό κίνητρο πίσω από την απολογία ήταν το ενδεχόμενο να υποβληθεί μήνυση υπό τη βρετανική νομοθεσία περί δυσφήμησης, η οποία είναι πολύ πιο ευνοϊκή απ’ ό,τι η νομοθεσία των Ηνωμένων Πολιτειών για τους ενάγοντες. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι το πιο επιφανές πρόσωπο που υπέβαλε ερωτήσεις στον Κόουτ σχετικά με την υπόθεση Πολκ ήταν ο Κρίστοφερ Μ. Γούντχαουζ (Christopher M. Woodhouse), ο οποίος, ως θρυλικός «Συνταγματάρχης Κρις» της Υπηρεσίας Ειδικών Επιχειρήσεων (Special Operations Executive - SOE) είχε ηγηθεί της Βρετανικής (αργότερα Συμμαχικής) Στρατιωτικής Αποστολής στην κατεχόμενη Ελλάδα και στη συνέχεια είχε διακεκριμένη σταδιοδρομία στο κοινοβούλιο και σε κυβερνητικές θέσεις, μεταξύ των οποίων και σημαντικά καθήκοντα στην SIS. Τον Απρίλιο του 1992, ο Γούντχαουζ μου έγραψε ότι ο Κόουτ, τον οποίο μόλις είχε συναντήσει για πρώτη φορά με δική μου παρότρυνση, ισχυρίστηκε ότι δεν είχε ποτέ καμία επικοινωνία με ή από το αρχηγείο του Μάρκου, και συνεπώς δεν θα μπορούσε να έχει δώσει καμία επιστολή ή οποιαδήποτε συγκεκριμένη πληροφορία σε βρετανούς ή αμερικανούς δημοσιογράφους. Στη μόνη περίσταση που ξεκίνησε για το αρχηγείο του Μάρκου, με την αποστολή της UNSCOB, δεν το εντόπισαν ποτέ διότι ο Μάρκος βρισκόταν συνεχώς σε κίνηση. Η προθυμία του γενικά να ενημερώσει έναν δημοσιογράφο από τις ΗΠΑ (του οποίου το όνομα δεν μπορούσε να θυμηθεί) δεν ήταν κάτι περισσότερο από το να σημειώσει στον χάρτη του τη δική του διαδρομή στα βουνά, αλλά φυσικά αυτό δεν κατέληξε πουθενά. Ο Κόουτ επέμεινε ότι ποτέ δεν είχε δεχτεί επιπλήξεις από τους ανωτέρους του για συμμετοχή του σε δραστηριότητες συλλογής πληροφοριών όσο βρισκόταν στην Ελλάδα. Περαιτέρω, απέρριψε ως «σκέτο κατασκεύασμα» τη δήλωση ενός γνωστού έλληνα δημοσιογράφου, του Γεωργίου Δρόσου, ότι, τον Μάιο του 1948, ο Κόουτ του είχε πει πως ο Πολκ είχε πάει στο βουνό.[94] Μετά τη συνάντησή του με τον Κόουτ και σε άλλη επιστολή, ο Γούντχαουζ μού εξέφρασε την αβεβαιότητά του σχετικά με το κατά πόσο πιθανή ήταν η εμπλοκή του Κόουτ στη δολοφονία του Πολκ. Προσεκτικά και διπλωματικά διατύπωσε την υπόθεση ότι «κατά λάθος, ανεύθυνα, αλλά χωρίς ανθρωποκτόνο πρόθεση» ο Κόουτ μπορεί να είχε παίξει έναν ρόλο στα γεγονότα που οδήγησαν στο έγκλημα και ότι «φοβήθηκε τότε υπερβολικά τις συνέπειες ή ρητά του είχε απαγορευθεί να παραδεχθεί» αυτά που γνώριζε για τον θάνατο του Πολκ.[95] Πολλά χρόνια αφότου άφησε τη θέση του στην υπηρεσία της βρετανικής κυβέρνησης, ο Κόουτ έδωσε συνέντευξη στην δημοσιογράφο Κάτι Μάρτον, η οποία διεξήγαγε έρευνα για το βιβλίο της σχετικά με την υπόθεση Πολκ. Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης ο Κόουτ προσπάθησε να παρουσιάσει τον εαυτό του ως θύμα προκαταλήψεων και γραφειοκρατικών σκοπιμοτήτων. Ισχυρίστηκε ότι στα μάτια ελλήνων και ξένων αξιωματούχων είχε «στιγματιστεί για πάντα» από τους δεσμούς του στον πόλεμο με τον υπό κομμουνιστικό έλεγχο αντιστασιακό στρατό του ΕΛΑΣ και από την τάση του να «απορρίπτει πολύ ανοιχτά την αποικιοκρατική νοοτροπία» της βρετανικής δημόσιας διοίκησης: «Περιφρονούσα την πολιτική μας για την Ελλάδα και αγαπούσα τον ελληνικό λαό», αναπόλησε. Ο Κόουτ προφανώς έπεισε την Μάρτον ότι δεν είχε καμία σχέση με τον θάνατο του Πολκ και ότι το 1948 υπήρξε «απροσάρμοστος διπλωμάτης» και ένας εκκεντρικός που «μισούσε θανάσιμα την αφ’ υψηλού στάση της Βρετανίας στις σχέσεις της με την Ελλάδα, το προτεκτοράτο της». Η Μάρτον κατέληξε: «Δεν ήταν το είδος του ανθρώπου για τον οποίο το Φόρεϊν Όφις θα υπερέβαινε τα εσκαμμένα για να τον υπερασπιστεί».[96] Παρά τις έντονες διαμαρτυρίες του στην Μάρτον, δεν μπορούμε σε καμία περίπτωση να γνωρίζουμε τις ιδεολογικές κλίσεις του Κόουτ ούτε τις πολιτικές του συμπάθειες στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση. Σύμφωνα με τον Χατζηαργύρη, η μυστική «οργάνωση» του Κόουτ στη Θεσσαλονίκη αποτελούνταν από κομμουνιστές και ήταν γνωστό ότι είχε καλές διασυνδέσεις με τους κομμουνιστές στη βόρεια Ελλάδα, όπου ταξίδευε τακτικά μόνος του με τζιπ χωρίς συνοδεία ασφαλείας. Ο Κέλλις πληροφόρησε τον Ντόνοβαν και τον Μουσχουντή ότι ο Κόουτ ήταν γνωστό ότι είχε «γερές διασυνδέσεις με τους κομμουνιστές από τον καιρό που πέρασε με την αντίσταση».[97] Βέβαια, «γερές διασυνδέσεις» με τους κομμουνιστές θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι εργαλεία συλλογής πληροφοριών παρά αποδείξεις συμπάθειας για τους αντάρτες. Όποιο κι αν ήταν το νόημα αυτών των ισχυρισμών, το βέβαιο είναι ότι, κατά τα φαινόμενα, στη Θεσσαλονίκη ο Κόουτ εκτελούσε δραστήρια τα επίσημα καθήκοντά του. Αν έτρεφε οποιαδήποτε αισθήματα συμπάθειας για τους συντρόφους του από τον πόλεμο, όπως μπορεί να υπονοούσαν τα αινιγματικά του σχόλια στην Μάρτον, τα κράτησε για τον εαυτό του. Όσον αφορά το συμπέρασμα της Μάρτον, ότι οι ανώτεροί του δεν «υπερέβησαν τα εσκαμμένα για να τον υπερασπιστούν» απέναντι στους επικριτές του, ένας τέτοιος ισχυρισμός έρχεται σε αντίθεση με τα στοιχεία που περιέχονται στα έγγραφα του Φόρεϊν Όφις. Ο Χόμερ Μπίγκαρτ, πολεμικός ανταποκριτής του New York Herald στην Ιταλία το Φεβρουάριο 1944, λίγο πριν αρχίσει η προέλαση των συμμαχικών δυνάμεων νότια της Ρώμης. ©Bettmann / Getty Images / Ideal Image Οι εικασίες για πιθανή σύνδεση του Κόουτ με τη δολοφονία του Πολκ μπορεί να φουντώσουν περαιτέρω από μία επιστολή που βρέθηκε πρόσφατα στα λίγα εναπομείναντα προσωπικά έγγραφα του Κόουτ από τα χρόνια του στην Ελλάδα. Γραμμένη με το χέρι στα γαλλικά και χωρίς ημερομηνία, είναι υπογεγραμμένη από τον Ζαν Ντυρκέμ (Jean Durkheim), έναν αριστερό γάλλο δημοσιογράφο που κάλυπτε τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο από την πλευρά των ανταρτών και ο οποίος τον Οκτώβριο του 1946 ήταν παρών στη σύσκεψη της ηγεσίας των κομμουνιστών ανταρτών που ίδρυσε τον «Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδος». Σύμφωνα με την εκδοχή ενός ανεξάρτητου αμερικανού δημοσιογράφου που ταξίδεψε για λίγο με τον Ντυρκέμ στη Βόρεια Ελλάδα, ο Γάλλος είχε φιλικές σχέσεις με πολλούς από τους κομμουνιστές αντάρτες.[98] Η επιστολή απευθύνεται στον «Επικεφαλής Αντάρτη του Ολύμπου» και μετά τον χαιρετισμό «Αγαπητέ μου σύντροφε», συνεχίζει: «Σου συστήνω ανεπιφύλακτα τον σύντροφο Coate Robert [sic], παλιό μέλος του ΕΛΑΣ, ο οποίος επιθυμεί να ανανεώσει την επαφή. Εγγυώμαι προσωπικά για το πρόσωπο του συντρόφου Κόουτ». Μετά την υπογραφή του Ντυρκέμ και μια δυσανάγνωστη μνεία στην «ελληνική μας πατρίδα» ακολουθεί μια υποσημείωση: «Όλοι οι αντάρτες πρέπει να συνοδεύσουν τον κομιστή αυτής της άδειας στον Αρχηγό [l’Archigho] χωρίς καθυστέρηση [και] πάραυτα». Ακολουθούν τα αρχικά του Ντυρκέμ.[99] Μέχρι στιγμής, τίποτα απ’ όσα γνωρίζαμε για τα χρόνια του Κόουτ στην Ελλάδα δεν παρέχει μια αρκετά πειστική εξήγηση για μια τέτοια συστατική επιστολή από τον Ντυρκέμ. Ανάμεσα στα πολλά ερωτήματα που εγείρει, τα ακόλουθα είναι ίσως τα πιο ενοχλητικά: Πώς θα τολμούσε ένας αριστερός γάλλος δημοσιογράφος να εφοδιάσει έναν βρετανό αξιωματούχο με μια συστατική επιστολή προς τον στρατιωτικό ηγέτη των ανταρτών; Πώς θα μπορούσε ο Ντυρκέμ να εγγυηθεί για τον Κόουτ ως βετεράνο του ΕΛΑΣ στον πόλεμο, εκτός κι αν ο ίδιος ο Κόουτ είχε περιγράψει έτσι τον εαυτό του με βάση τις εμπειρίες του στις επιχειρήσεις έξω από την Καλαμάτα; Είχε πράγματι σκεφτεί ο Κόουτ να επισκεφθεί τον Μάρκο; Αν ναι, για ποιον σκοπό; Αν όχι, γιατί κράτησε την επιστολή του Ντυρκέμ για το υπόλοιπο της ζωής του; Θα μπορούσε το γράμμα να είχε γραφτεί χάριν αστεϊσμού; Κανένα από αυτά τα ερωτήματα δεν μπορεί να απαντηθεί με σιγουριά. Περαιτέρω έρευνα για την περίοδο που ο Κόουτ υπηρέτησε στην Ελλάδα δεν απέδωσε αξιόλογα ευρήματα. Τον Δεκέμβριο του 1982, ο φάκελός του στα αρχεία του Επιτελείου Αμυντικών Πληροφοριών, στον Τομέα Στρατιωτικών Επιχειρήσεων και Πληροφοριών του βρετανικού Υπουργείου Άμυνας (Defense Intelligence Staff, Military Operations and Intelligence, War Office) «έκλεισε» για 75 χρόνια· επίσημα, οι λόγοι για μια τέτοια ενέργεια παραμένουν «άγνωστοι». Ως εκ τούτου, η έρευνα στις βρετανικές κυβερνητικές πηγές για επιπλέον στοιχεία σχετικά με την πιθανή σύνδεση του Κόουτ με τη δολοφονία του Πολκ έχει φτάσει σε αδιέξοδο. Τουλάχιστον προς το παρόν, κανείς δεν μπορεί παρά να εκφέρει εικασίες ως προς το αν ο Κόουτ ήταν εντελώς αθώος για οποιαδήποτε ανάμιξη στη δολοφονία του αμερικανού δημοσιογράφου, αν είχε ασυνείδητα και ακούσια συνεισφέρει στο έγκλημα, ή αν ήταν ο υποκινητής της διάπραξής του. Οποιαδήποτε τέτοια εικασία θα πρέπει να αντιμετωπίζεται με σκεπτικισμό. 6. Η αναζήτηση για απαντήσεις και δικαιοσύνη συνεχίζεται: σημαντικές δημοσιεύσεις Τίποτα δεν υπογραμμίζει πιο δραματικά την αποτυχία της δίκης και καταδίκης του Στακτόπουλου να προσφέρουν πειστικές απαντήσεις στο μυστήριο της δολοφονίας του Πολκ απ’ ό,ι ο αριθμός των δημοσιεύσεων για το θέμα. Χωρίς καμία εξαίρεση οι συγγραφείς τους απορρίπτουν την ετυμηγορία του δικαστηρίου, ότι το έγκλημα διαπράχθηκε από τους κομμουνιστές και υποδεικνύουν άλλους ως πιθανούς υπόπτους. Όσον αφορά τον Στακτόπουλο, τα επιμέρους συμπεράσματά τους ποικίλλουν σε μεγάλο βαθμό, αλλά υπάρχει γενική συμφωνία ότι δεν έπαιξε τον ρόλο που περιέγραψε στις ομολογίες του και ότι δεν ήταν ένοχος για τις κατηγορίες για τις οποίες καταδικάστηκε. Παρ’ όλο που αυτά τα βιβλία και άρθρα συμπεριλαμβάνουν τον Κόουτ στα πρόσωπα του δράματος, παραβλέπουν τη «βρετανική εμπλοκή» ως πιθανό κλειδί για τη διαλεύκανση του εγκλήματος, ίσως από έλλειψη αδιάσειστων αποδεικτικών στοιχείων ή από φόβο για μήνυση δυσφήμησης σε βάρος των συγγραφέων τους. Αντίθετα, προσφέρουν λίγα νέα δεδομένα και πολλές εικασίες, ρίχνοντας το φταίξιμο είτε στη Δεξιά και τους μπράβους της είτε σε εγκληματίες του υποκόσμου της Θεσσαλονίκης, που ενήργησαν μόνοι τους ή σε συνεργασία με τις υπηρεσίες ασφαλείας. Υπό αυτή την άποψη, αυτές οι δημοσιεύσεις διαφέρουν δραματικά από το The Salonika Bay Murder: Cold War Politics and the Polk Affair του Έντμουντ Κήλυ που κυκλοφόρησε το 1989 από τις εκδόσεις του Πανεπιστημίου Πρίνστον (και σε χαρτόδετη έκδοση την επόμενη χρονιά). Ο Κήλυ, καθηγητής αγγλικών και δημιουργικής γραφής στο Πρίνστον, γνωστός μυθιστοριογράφος και διακεκριμένος μεταφραστής νεοελληνικής λογοτεχνίας με στενούς προσωπικούς δεσμούς με την Ελλάδα, παρουσιάζει μεθοδικά και λεπτομερώς τα δεδομένα που εντόπισε έπειτα από εκτεταμένη και σχολαστική έρευνα, μεγάλο μέρος της οποίας διεξήχθη στα κρατικά αρχεία των Ηνωμένων Πολιτειών. Υποβάλλει τα στοιχεία του σε προσεκτική και αμερόληπτη ανάλυση και διατυπώνει εικασίες για την πιθανή τους σημασία ως προς το έγκλημα. Επίσης υποδεικνύει τις πιο εξόφθαλμες αδυναμίες της κατηγορίας σε βάρος του Στακτόπουλου και της ποινικής διαδικασίας που οδήγησε στην καταδίκη του. Παρ’ όλα αυτά, εν αντιθέσει με άλλους συγγραφείς, ο Κήλυ δεν αναλώνεται σε προκρούστειες προσπάθειες προκειμένου να δώσει μια συγκεκριμένη «λύση» στην υπόθεση. Κατά συνέπεια, η μόνη αρνητική κριτική που δέχθηκε το βιβλίο του από ορισμένους αναγνώστες, ότι δεν προσφέρει μια συγκεκριμένη λύση, είναι στην πραγματικότητα η μεγαλύτερη αρετή του. Το The Salonika Bay Murder καθοδηγεί τον αναγνώστη μέσα από έναν λαβύρινθο διαθέσιμων στοιχείων στο έντιμο συμπέρασμα ότι, παρά τις επίμονες υποψίες, θεωρίες και φανταστικά σενάρια, το μυστήριο της δολοφονίας του Πολκ παραμένει άλυτο. Το βιβλίο του Κήλυ είναι επομένως το πιο αξιόπιστο διαθέσιμο «έργο αναφοράς», με το οποίο όλες οι υπόλοιπες δημοσιεύσεις στην υπόθεση Πολκ/Στακτόπουλος πρέπει να αναμετρηθούν. Διάφορα σημαντικά βιβλία έχουν εμφανιστεί μετά το The Salonika Bay Murder. Δύο εξ αυτών, και τα δύο δημοσιευμένα στις Ηνωμένες Πολιτείες, επικεντρώνονται στο έγκλημα, τους πιθανούς ενόχους και τον ρόλο που έπαιξαν αμερικανοί αξιωματούχοι και δημοσιογράφοι – κεντρικά ζητήματα για τα οποία φτάνουν σε τελείως διαφορετικά συμπεράσματα. Δύο άλλα βιβλία, που δημοσιεύθηκαν στην Ελλάδα από διακεκριμένους νομικούς, ασχολούνται με την δίκη και επικεντρώνονται στις αιτήσεις αναψηλάφησης στον Άρειο Πάγο για να ξανανοίξει η υπόθεση του Στακτόπουλου και να αναιρεθεί η καταδίκη του. 6α «The Polk Conspiracy» της Μάρτον Το βιβλίο που μάλλον προσέλκυσε τη μεγαλύτερη προσοχή του αναγνωστικού κοινού στις Ηνωμένες Πολιτείες, εν μέρει χάρη σ’ ένα πολύ ευνοϊκό ρεπορτάζ από το έγκριτο τηλεοπτικό πρόγραμμα του CBS 60 Minutes (60 Λεπτά), ήταν το βιβλίο της Κάτι Μάρτον The Polk Conspiracy: Murder and Cover-up in the Case of CBS News Correspondent George Polk (Η συνωμοσία Πολκ: Φόνος και συγκάλυψη στην υπόθεση του ανταποκριτή του CBS Τζορτζ Πολκ), που εκδόθηκε το 1990 από τον εκδοτικό οίκο Farrar, Straus και Giroux. Η γεννημένη στην Ουγγαρία Μάρτον ήταν προηγουμένως ξένη ανταποκρίτρια για τις Ειδήσεις του ABC καλύπτοντας την Ανατολική και τη Δυτική Ευρώπη, και διετέλεσε διευθύντρια του γραφείου του ABC στη Βόννη. Ανέπτυξε δραστηριότητα σε οργανώσεις μέσων ενημέρωσης συμπεριλαμβανομένου του Φόρουμ Ελευθερίας (Freedom Forum) και της Επιτροπής για την Προστασία των Δημοσιογράφων. Ο αποθανών σύζυγός της, εξέχων δημοσιογράφος και κεντρικός παρουσιαστής της τηλεόρασης Πήτερ Τζέννινγκς (Peter Jennings), έλαβε το 1991 το βραβείο George Polk, που καθιερώθηκε το 1949 και απονέμεται από το Πανεπιστήμιο του Λονγκ Άιλαντ. Μια ευρηματική ρεπόρτερ έρευνας, η Μάρτον διερεύνησε πληθώρα αρχείων, ιδιωτών, οργανισμών και κρατικών υπηρεσιών και πήρε συνεντεύξεις από πολλά πρόσωπα που θα μπορούσαν να ρίξουν φως στη ζωή, την προσωπικότητα και τη δημοσιογραφική σταδιοδρομία του Πολκ, και που θα μπορούσαν επίσης να μιλήσουν εκτενώς για την ανάμιξη της Αμερικής στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια της δεκαετίας του ’40. Τη βοήθησε πολύ η εξοικείωσή της με τον κόσμο της δημοσιογραφίας, και το ζωντανό ύφος της κάνει το βιβλίο της εξαιρετικά ευκολοδιάβαστο. Η δική της είναι η μόνη δημοσίευση έως σήμερα που ισχυρίζεται ότι δίνει συγκεκριμένη εξήγηση για τα κίνητρα πίσω από τη δολοφονία του Πολκ και μία σχολαστικά λεπτομερή περιγραφή για το πώς υποτίθεται ότι διαπράχθηκε το έγκλημα. Όπως υποδεικνύει ο τίτλος της, η Μάρτον επικέντρωσε το ενδιαφέρον σ’ αυτό που η ίδια θεωρεί ότι υπήρξε μια συστηματική και εσκεμμένη προσπάθεια από έλληνες και αμερικανούς αξιωματούχους και οργανώσεις μέσων ενημέρωσης (στέκεται ιδιαίτερα επικριτικά απέναντι στους Ράλι Γκίμπσον, Γουίλιαμ Ντόνοβαν και Γουόλτερ Λίππμανν) να αποκρύψουν την αλήθεια για το έγκλημα ώστε να προστατεύσουν τα συμφέροντα της Ουάσινγκτον στην Ελλάδα και να κλείσουν την υπόθεση γρήγορα αποδεχόμενοι την καταδίκη του Στακτόπουλου. Σύμφωνα με τη Μάρτον, ο Πολκ δολοφονήθηκε μετά από μια θυελλώδη συνέντευξη, στις 3 Μαΐου 1948, με τον Τσαλδάρη, αρχηγό του συντηρητικού Λαϊκού Κόμματος, αντιπρόεδρο της κυβέρνησης και υπουργό Εξωτερικών, στη διάρκεια της οποίας ο Πολκ φέρεται να απείλησε ότι θα αποκαλύψει πως ο Τσαλδάρης είχε μυστικά και παράνομα καταθέσει σε έναν λογαριασμό τραπέζης στη Νέα Υόρκη το ποσό των 25.000 δολαρίων, υποτίθεται για προσωπική του χρήση.[100] Παρ’ όλο που η Μάρτον δεν καταγίνεται με αυτό το ζήτημα, ο αναγνώστης οδηγείται να υποψιαστεί ότι τα εν λόγω χρήματα μπορεί να είχαν υπεξαιρεθεί από τα κονδύλια της αμερικανικής βοήθειας. Παρομοίως, δεν αποσαφηνίζεται αν, μετά την αντιπαράθεση, ο Τσαλδάρης όντως διέταξε την δολοφονία ή απλώς γνώριζε ότι θα μπορούσε αυτή να διαπραχθεί από τους υποστηρικτές του. Εν προκειμένω, το γεγονός ότι η Μάρτον δεν διαβάζει ελληνικά και η στοιχειώδης από μέρους της κατανόηση της ελληνικής πολιτικής πραγματικότητας τη δεκαετία του ’40 την οδηγούν σε συμπεράσματα εντελώς εκτός τόπου. Για παράδειγμα, ισχυρίζεται (σελ. 145) ότι ο φόνος σχεδιάστηκε από έναν Μιχάλη Κουρτέση, τον οποίο περιγράφει ως ηγετικό στέλεχος μια μυστικής δεξιάς οργάνωσης με έδρα τον Οργανισμό Λιμένος Πειραιά (ΟΛΠ), τον οποίο αποκαλεί «πολιτική βάση» του Τσαλδάρη. Η Μάρτον γράφει «Άνδρες όπως ο Κουρτέσης έκαναν εφικτή την ύπαρξη ανθρώπων ανδρεικέλων όπως ο υπουργός Εξωτερικών Τσαλδάρης», υποβαθμίζοντας έτσι έναν από τους πιο ισχυρούς πολιτικούς της παλαιάς αθηναϊκής κοινωνίας –έναν πολιτικό που υπήρξε για μεγάλο διάστημα κυρίαρχη φυσιογνωμία στην ελληνική πολιτική– σε ένα απλό «ανδρείκελο» ενός υπαλληλίσκου της λιμενικής αρχής και μιας συμμορίας λιμενεργατών. Η υποψία ότι ο θάνατος του Πολκ μπορεί να ήταν έργο της Δεξιάς είναι τόσο παλιά όσο το ίδιο το έγκλημα και πρέπει να της δοθεί η δέουσα προσοχή πλάι στις ανταγωνιστικές θεωρίες. Μπορεί βεβαίως ο Πολκ να δολοφονήθηκε από εξτρεμιστές αντικομμουνιστές, πιθανόν με δεσμούς στις ελληνικές δυνάμεις ασφαλείας. Από την άλλη πλευρά, το συγκεκριμένο κίνητρο που δίνει η Μάρτον είναι ελάχιστα πιστευτό. Ο Τσαλδάρης ήταν ένας εύπορος άνδρας και υπερβολικά περήφανος και προσεκτικός για να διακινδυνεύσει την πολιτική και κοινωνική του θέση βάζοντας να σκοτώσουν έναν αμερικανό δημοσιογράφο προκειμένου να αποκρύψει έναν παράνομο τραπεζικό λογαριασμό 25.000 δολαρίων. (Η ύπαρξη ενός τέτοιου λογαριασμού, που υποτίθεται ότι έφτασε στ’ αυτιά του Πολκ από έναν ανώνυμο πληροφοριοδότη, ποτέ δεν επιβεβαιώθηκε). Ως υπουργός Εξωτερικών, ο Τσαλδάρης ταξίδευε στο εξωτερικό και συχνά επισκεπτόταν τη Νέα Υόρκη για υπηρεσιακούς λόγους. Αν υπήρχε τέτοιος τραπεζικός λογαριασμός, θα μπορούσε εύκολα να υφίσταται για προσωπικούς λόγους ή για τα δίδακτρα και άλλα έξοδα του γιου του, Αθανασίου, φοιτητή στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια εκείνη την εποχή. Εξάλλου, ακόμα και αν αποκαλυπτόταν, ένας μυστικός τραπεζικός λογαριασμός –καθόλου σπάνιος για ευκατάστατους Έλληνες της εποχής– δεν θα προκαλούσε και τόσο μεγάλο σκάνδαλο για έναν ισχυρό και έμπειρο πολιτικό και ανώτερο κυβερνητικό στέλεχος. Είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι η Δεξιά θα δολοφονούσε τον Πολκ εξαιτίας μιας απειλής του να εκθέσει τον Τσαλδάρη ή ότι ο Τσαλδάρης θα θύμωνε τόσο πολύ από τη δημοσιογραφική κάλυψη των ελληνικών θεμάτων από τον Πολκ που θα έβαζε να τον σκοτώσουν. Ο Τζορτζ Πολκ με τη σύζυγό του Ρέα Κοκκώνη το 1948, λίγες μέρες πριν από τη δολοφονία του. Παρομοίως, μεγάλο μέρος της εκδοχής της Μάρτον για το πώς διαπράχθηκε η δολοφονία αψηφά τη λογική ή είναι αδύνατη από πρακτική άποψη. Αφού περίμεναν την άφιξη του Πολκ στη Θεσσαλονίκη –παρά την αβεβαιότητα και τη σύγχυση της τελευταίας στιγμής γύρω από τα ταξιδιωτικά του σχέδια– οι δύο δολοφόνοι του ορμώμενοι από τον Πειραιά λέγεται ότι τον συνάντησαν, του έριξαν υπνωτικό στο ποτό του, του επέτρεψαν να επιστρέψει στο δωμάτιο του ξενοδοχείου του όπου δακτυλογράφησε δύο γράμματα γραμμένα με πλήρη διαύγεια (στον Μάρροου το αφεντικό του στο CBS και στη μητέρα του), προτού εκείνος υποκύψει στην επήρεια του ναρκωτικού. Μπαίνοντας στο δωμάτιό του, οι δολοφόνοι τον τοποθέτησαν αναίσθητο σε ένα μεγάλο καλάθι για τα άπλυτα, και στη συνέχεια χρησιμοποίησαν τον μικροσκοπικό ανελκυστήρα του ξενοδοχείου για να μεταφέρουν το καλάθι και το βαρύ ανθρώπινο φορτίο του (μαζί με τα καθημερινά ρούχα του Πολκ) κάτω στην αίθουσα αναμονής. Αφού διέσχισαν την αίθουσα αναμονής που έβριθε από κόσμο, υποτίθεται ότι βγήκαν από την μπροστινή πόρτα του ξενοδοχείου στην οδό Τσιμισκή, την πιο πολυσύχναστη οδό της Θεσσαλονίκης· έστριψαν δεξιά στην Αγίας Σοφίας (γνωστής για τα δημοφιλή καφέ στα πεζοδρόμιά της)· πήγαν σ’ ένα στενό σοκάκι πίσω από το ξενοδοχείο (δεν υπήρχε τέτοιο σοκάκι)· τον πυροβόλησαν στο κεφάλι· αφαίρεσαν τις πιζάμες του και τον έντυσαν με το παντελόνι, το πουκάμισο, τις κάλτσες, τα παπούτσια και το σακάκι του· τον έδεσαν χειροπόδαρα· και τον κουβάλησαν αρκετά τετράγωνα πιο κάτω στην προκυμαία της Λεωφόρου Νίκης (κατά μήκος της οποίας βρίσκονταν ακριβές πολυκατοικίες στη σειρά, με μπαλκόνια που έβλεπαν στον κόλπο)· και έσπρωξαν το σώμα του στο νερό. Η Μάρτον δεν κάνει καμία μνεία για το τι απέγιναν οι πιζάμες του Πολκ, το καλάθι για τα άπλυτα, και γιατί, πότε και από ποιον ταχυδρομήθηκε η δημοσιογραφική του ταυτότητα στο πλησιέστερο αστυνομικό τμήμα όπου παραλήφθηκε αρκετές μέρες αργότερα. Η πηγή της Μάρτον γι’ αυτήν την παράδοξη εκδοχή της σκηνής του εγκλήματος είναι το ημερολόγιο της συζύγου ενός αξιωματούχου της Υπηρεσίας Ενημέρωσης των Ηνωμένων Πολιτειών (US Information Service), που γνώριζε τον Πολκ, κλήθηκε να αναγνωρίσει το πτώμα του και ο οποίος «εικάζει για τον τρόπο που θα μπορούσε να έχει διαπραχθεί δολοφονία».[101] Η τεκμηρίωση του The Polk Conspiracy στηρίζεται σε αρκετές πηγές, οι οποίες σε γενικές γραμμές είναι αξιόπιστες, παρ’ όλο που τα έγγραφα από τα κρατικά αρχεία παρατίθενται χωρίς αριθμό φακέλου και οι υποσημειώσεις του βιβλίου είναι ασαφείς και αόριστες, και, για τον λόγο αυτό, συχνά δεν επιτρέπουν την επαλήθευση συγκεκριμένων πηγών, στοιχείων και ισχυρισμών. Το πρωτοποριακό άρθρο με τίτλο “Who killed George Polk?”, το οποίο δημοσίευσαν οι Γιάννης Ρουμπάτης και Ελίας Βλάντον τον Μάιο του 1977 στο περιοδικό μέσων ενημέρωσης More, δεν αναφέρεται. Το βιβλίο του Κήλυ που δημοσιεύθηκε το 1989, επίσης δεν αναφέρεται. Το πιο προβληματικό με το βιβλίο αυτό είναι το γεγονός ότι η εκδοχή της Μάρτον ως προς το κίνητρο πίσω από τη δολοφονία, τη συνωμοσία για τη διάπραξή της και τις κινήσεις των δολοφόνων βασίζεται κατά κύριο λόγο σ’ αυτό που η ίδια αποκαλεί «επίσημη αλλά μυστική αλληλογραφία» του Κέλλις. Ο άνθρωπος που επέλεξε ο Ντόνοβαν ως βοηθό του στις έρευνες στην υπόθεση Πολκ, ο Κέλλις, ήταν Ελληνοαμερικανός (γεννημένος στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου), ο οποίος τα έτη 1943-1944 υπηρέτησε με τον OSS στην βόρεια Ελλάδα. Μετά τον πόλεμο κατατάχθηκε στον Κλάδο Πληροφοριών της Πολεμικής Αεροπορίας των Ηνωμένων Πολιτειών και έφτασε στον βαθμό του αντισμήναρχου. Διατελώντας σε προσωρινή άδεια από την υπηρεσία του, έφτασε στην Αθήνα με τον Ντόνοβαν στις 10 Ιουνίου 1948 και παρέμεινε στην Ελλάδα μέχρι τα τέλη Ιουλίου, οπότε και επέστρεψε στις Ηνωμένες Πολιτείες και στα στρατιωτικά του καθήκοντα. Η Μάρτον υποστηρίζει ότι απέκτησε τα έγγραφα του Κέλλις από ανώνυμους «πρώην συνεργάτες» του. Σύμφωνα με το βιβλίο της, ο Κέλλις πληροφορήθηκε τα υποτιθέμενα στοιχεία για τον σχεδιασμό και το έγκλημα από έναν Λάμπρο Αντωνίου, σύντροφό του στον OSS στη διάρκεια του πολέμου και πληροφοριοδότη του Κέλλις στο Λαϊκό Κόμμα και τον Οργανισμό Λιμένος Πειραιά. Ο Κέλλις παρουσίασε την πληροφορία του Αντωνίου καθώς και πληροφορίες από άλλες πηγές στον Ντόνοβαν σε διάφορες επιστολές, η πιο σημαντική από τις οποίες ήταν μια ενδεκασέλιδη επιστολή/έκθεση με ημερομηνία 22 Ιουλίου 1948. Επιπλέον, η Μάρτον παρέλαβε ορισμένα από τα έγγραφα του Ντόνοβαν από τον βιογράφο του Άντονι Κέιβ Μπράουν (Anthony Cave Brown), ο οποίος, όπως η ίδια γράφει, ισχυριζόταν πως του είχε δοθεί πρόσβαση στα αρχεία του Ντόνοβαν από τον διευθυντή της CIA Γουίλιαμ Κέισι (William Casey), αλλά επέλεξε να μην ασχοληθεί με την υπόθεση Πολκ στο βιβλίο του εξαιτίας απροσδιόριστων «υποχρεώσεων τρίτων».[102] Η χρήση των επιστολών του Κέλλις προς τον Ντόνοβαν από τη Μάρτον, το περιεχόμενό τους και η τελική τους τύχη είναι σχεδόν αδύνατο να επιβεβαιωθούν μέσω ανεξάρτητης έρευνας. Σήμερα, τα Έγγραφα Ντόνοβαν δεν περιέχουν ουσιαστικά τίποτα για την υπόθεση Πολκ και καμία αναφορά στον Μουσχουντή. Η μοναδική επιστολή από τον Κέλλις προς τον Ντόνοβαν, με ημερομηνία 19 Ιουνίου 1948, δείχνει καθαρά ότι ο Κέλλις δεν είχε ιδέα για το ποιος σκότωσε τον Πολκ ή το γιατί.[103] Όταν έληξε η εργασία του ως ερευνητή του Ντόνοβαν, ο Κέλλις εντάχθηκε στη CIA, και επομένως θα μπορούσε να έχει παραδώσει στην υπηρεσία τις σημειώσεις και την αλληλογραφία του που αφορούσαν την υπόθεση Πολκ.[104] Το πλέον πιθανό είναι ότι η υπηρεσία είχε συγκεντρώσει εκτεταμένο υλικό για τον θάνατο του ρεπόρτερ του CBS και για σχετικά θέματα. Παρ’ όλα αυτά, τον Αύγουστο του 2007, η CIA ανακοινώσε ότι τα αρχεία της για τη δολοφονία του Πολκ είχαν χαθεί και ότι οι φάκελοι που αφορούσαν αιτήσεις με βάση τον νόμο περί Ελευθερίας της Πληροφόρησης (Freedom of Information – FOI) είχαν καταστραφεί «κατά το σύνηθες».[105] Ο Γουίλιαμ Πολκ, ο νεότερος αδελφός του νεκρού δημοσιογράφου και εξέχων πανεπιστημιακός που είχε καταθέσει αιτήσεις FOI, υποστήριξε ότι τα έγγραφα της υπηρεσίας που έχει δει είναι «σχεδόν εντελώς λογοκριμένα και δεν χρησιμεύουν σε τίποτα εκτός από το να δείξουν ότι προφανώς η κυβέρνηση ακόμη βρίσκεται σε αμηχανία εξαιτίας της υπόθεσης και/ή έχει κάτι να κρύψει».[106] Αν υπάρχει ένα δραματικά αποκαλυπτικό στοιχείο που να υποστηρίζει τη θεωρία της Μάρτον για τη δολοφονία του Πολκ, αυτό θα έπρεπε να βρίσκεται στην επικοινωνία του Κέλλις με τον Ντόνοβαν που παρατίθεται στο βιβλίο της. Σε επιστολή του από την Αθήνα, με ημερομηνία 19 Ιουνίου 1948, ο Κέλλις ανέφερε στον Ντόνοβαν: «Ως τώρα, ο Μοσκουντής [sic] φαίνεται να είναι έτοιμος» να επιβεβαιώσει την παρουσία στη Θεσσαλονίκη του Βασβανά [στελέχους του ΚΚΕ και υπόπτου για τη δολοφονία] την περίοδο θανάτου του Πολκ και ότι «η ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται πολύ κοντά [στην εξιχνίαση] και αν δεν της κάνουν σινιάλο από έξω η έρευνα δεν θα εκτροχιαστεί».[107] Στις 28 Ιουνίου, γράφοντας από τη Θεσσαλονίκη, ο Κέλλις εξέφρασε την υποψία ότι ο Μουσχουντής κρατούσε κρυφές κάποιες από τις πληροφορίες και τόνισε «την ανικανότητα της ελληνικής αστυνομίας και των υπηρεσιών ασφαλείας και διαφόρων άλλων υπηρεσιών πληροφοριών των συμμάχων να διεισδύσουν στο ελληνικό κομμουνιστικό κόμμα σε ανώτερο επίπεδο». Έδειχνε να έχει ανάμικτα συναισθήματα και να έχει παραδεχτεί ότι τον παραμέριζαν: Αν οι κομμουνιστές, όπως φαίνεται να πιστεύει η αστυνομία, είναι αναμεμιγμένοι τότε θα πρέπει να τις αφήσουμε [ενν. τις ελληνικές αρχές] να κάνουν το καλύτερο που μπορούν δεδομένων των συνθηκών και να προσπαθήσουν να το λύσουν με τον δικό τους τρόπο. Αν η ακροδεξιά ως οργάνωση, ή ως μεμονωμένα άτομα είναι αναμεμιγμένη τότε οι πιθανότητες ανακάλυψης των εγκληματιών θα είναι εξίσου δύσκολες. Διότι αν είναι αναμεμιγμένη η Δεξιά, πιστεύω ότι θα μπορούσε να ασκηθεί πίεση στην αστυνομία για να πνίξουν την έρευνα. Για να είμαι δίκαιος, πρέπει να δηλώσω ότι δεν αντιλήφθηκα κάποια πίεση ως τώρα από ψηλά για να παρεμποδιστεί αυτή η έρευνα … Ήρθα σε επαφή με πολλά πρόσωπα εκτός κυβέρνησης (πολλοί εξ αυτών Βρετανοί, στελέχη της υπηρεσίας πληροφοριών) και κάποιοι απ’ αυτούς θα ήθελαν σίγουρα να δουν τον Τσαλδάρη και τους φίλους του να σταυρώνονται, αλλά ως τώρα κανένας δεν έχει προσκομίσει συγκεκριμένα στοιχεία.[108] Η ενδεκασέλιδη επιστολή του Κέλλις, με ημερομηνία 22 Ιουλίου 1948, η τελευταία του από την Αθήνα, βρίσκεται στην καρδιά της ερμηνείας της Μάρτον για τη δολοφονία του Πολκ. Σε αυτήν, αφού καθησύχασε τον Ντόνοβαν ότι παρέμεινε αμερόληπτος, «παρά τις προσπάθειες συγκεκριμένων ατόμων που αποπειράθηκαν να με επηρεάσουν ή να με αποτρέψουν ασκώντας μεγάλη πίεση από την αναζήτηση αυτού που νόμιζα ότι είναι η αλήθεια», ο Κέλλις έγραψε ότι δεν μπορούσε πια να εμπιστεύεται τον Μουσχουντή, ο οποίος φαινόταν να φυτεύει παραπλανητικές πληροφορίες, και γι’ αυτό είχε αναζητήσει τη βοήθεια των στελεχών της βρετανικής υπηρεσίας πληροφοριών στη Θεσσαλονίκη. Ένας από αυτούς, ο λοχαγός Βίκτορ Ριτς (Victor Rich), είπε στον Κέλλις: «Μην ακούς αυτά που λέει η ελληνική αστυνομία. Ο Πολκ σκοτώθηκε όχι μακριά από το μέρος που βρέθηκε. Δεν τον σκότωσαν στην Αθήνα γιατί δεν ήθελαν την ανάμιξη της αστυνομίας εκεί κάτω». Την επόμενη μέρα, όταν ο Κέλλις προσπάθησε να εκμαιεύσει περισσότερες πληροφορίες, ο Ριτς αρνήθηκε να μιλήσει περαιτέρω για το ζήτημα. Η επιστολή του Κέλλις προς τον Ντόνοβαν περιγράφει με αρκετές λεπτομέρειες τις προαναφερθείσες κινήσεις και επαφές του Πολκ στη Θεσσαλονίκη, οι οποίες περιλάμβαναν έναν Αμερικανό, μέλος της Ειδικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για τα Βαλκάνια, τον Τζέραλντ Ντριου (Gerald Drew), και έναν «Κύριο Ράνταλ (Randall [sic]) Κόουτ, στέλεχος της βρετανικής υπηρεσίας πληροφοριών», από τον οποίο ο Πολκ είχε ζητήσει βοήθεια για να έρθει σε επαφή με τους κομμουνιστές. Επίσης, σύμφωνα με τη δημοσιογράφο Μάμας, «ο Κύριος Πολκ υποτίθεται ότι είχε ρωτήσει τον Κύριο Στατόπουλο [sic] αν θα μπορούσε να τον φέρει σε επαφή με τους κομμουνιστές». Ο Κέλλις πρόσθεσε: Αυτή είναι η μόνη περίπτωση που γνωρίζουμε, κατά την οποία ο Κύριος Πολκ ζήτησε από έναν Έλληνα και παρουσία ενός αξιωματούχου της ελληνικής κυβέρνησης να τον φέρει σε επαφή με τους κομμουνιστές. Μια άλλη πηγή δήλωσε ότι ο Κύριος Πολκ μίλησε επίσης με τον Συνταγματάρχη Καλλέργη, έναν έλληνα αξιωματούχο της υπηρεσίας πληροφοριών, αν μπορούσε ίσως να τον φέρει σε επαφή με τους κομμουνιστές. Σχετικά με άτομα στην Αθήνα που πιθανόν να ήταν αναμεμιγμένα, η επιστολή ανέφερε έναν «Κύριο Καβανίδη [sic], του υπουργείου πληροφοριών», που είχε διεκπεραιώσει το αίτημα του Πολκ για άδεια να ταξιδέψει στην Καβάλα, τη Θεσσαλονίκη και την Κοζάνη συνοδευόμενος από τη σύζυγό του και το ζεύγος Χατζηαργύρη, και «ο οποίος αναφέρθηκε ως ένα από τα πρόσωπα που γνωρίζουν “κάτι” για τη δολοφονία».[109] Σχετικά με τον Χατζηαργύρη, «[ο οποίος] θεωρώ ότι είναι αριστερός, έχει σίγουρα κάποιες επαφές με τους κομμουνιστές, είναι πιθανό να αποπειράθηκε να φέρει τον Τζ. Πολκ σε επαφή με ανθρώπους που θεωρούσε ότι είχαν επαφή με τον Μάρκο». Ωστόσο, «[ως] έχουν τα γεγονότα ως τώρα, αμφιβάλλω αν γνωρίζει περισσότερα γι’ αυτήν την υπόθεση, επειδή ο Πολκ φαίνεται να έφυγε από την Αθήνα χωρίς συγκεκριμένη επαφή με σύνδεσμο στη Θεσσαλονίκη». Παρακάτω, η επιστολή του Κέλλις της 22ας Ιουλίου αναφέρει: έλαβα κάποιες πληροφορίες ότι ο Τσαλδάρης απεχθανόταν τον Πολκ για τις επιθέσεις εναντίον του και εναντίον των ηγετών της Δεξιάς [sic], το άρθρο που δημοσιεύτηκε στο Harper’s είχε ισχυρό αντίκτυπο εδώ. Επιπροσθέτως ακούμε ότι πήρε μια συνέντευξη από τον Τσαλδάρη πριν από την αναχώρησή του για τον βορρά, κατά την οποία απείλησε τον Τσαλδάρη ότι θα τον εξέθετε. (Αυτό δεν το επαλήθευσα.) Η επιστολή τελειώνει ως εξής: «Μερικά ονόματα προσώπων τα οποία υποτίθεται γνωρίζουν κάτι ή εμπλέκονται στο έγκλημα … δεν έχω ελέγξει τις κινήσεις και τους ρόλους που μπορεί να έπαιξαν ως τώρα. Μου δόθηκαν από έναν του Λαϊκού Κόμματος και δύο των Φιλελευθέρων». Ο κατάλογος του Κέλλις περιλάμβανε τους ακόλουθους: Στεφανάκης, Αρχηγός της Πολιτικής Ασφάλειας, Θεσσαλονίκη, ΕΣΑ (Ελληνική Στρατιωτική Αστυνομία), Θεσσαλονίκη, Δρόσος, κυβερνητικός σύνδεσμος με την UNSCOB, Μαρία Καραπαναγιώτη, Μαραθώνος 32, Κηφισιά, Καβανίδης [sic], Υπουργείο Πληροφοριών, Παπάς, Αντισυνταγματάρχης, Αρχηγείο Χωροφυλακής, Αθήνα, Γεωργαντάς, υπολοχαγός, Γ-2, Ελληνικό Γενικό Επιτελείο, Συνταγματάρχης. Βέρρας [sic], Γ-2, Γ΄ Σώμα Στρατού, Θεσσαλονίκη, Συνταγματάρχης. Καλλέργης, Αξιωματικός Πληροφοριών, Θεσσαλονίκη, Λυμπερόπουλος, Ελληνική Υπηρεσία Συνδέσμου, UNSCOB, και Σταχτόπουλος [sic], έλληνας δημοσιογράφος από τη Θεσσαλονίκη.[110] Αντί να παρουσιάζουν δραματικές αποκαλύψεις, οι αναφορές του Κέλλις στον Ντόνοβαν, και ιδιαίτερα η μακρά επιστολή του της 22ας Ιουλίου, μοιάζουν με δαχτυλίδια καπνού που φυσά κανείς βαριεστημένα προς πάσα πιθανή κατεύθυνση. Εντούτοις, όπως μαθαίνουμε από τον Κήλυ,[111] με βάση τον «κατάλογο» του Κέλλις, ο στρατηγός Ντόνοβαν πίεσε τις ελληνικές αρχές να επικεντρωθούν στον Στακτόπουλο, στρώνοντας τον δρόμο για τη σύλληψη, δίκη και καταδίκη του δημοσιογράφου. Χρόνια μετά, ο Κέλλις θα καυχιόταν: «Είναι πιθανόν ότι, αν δεν υπήρχε η δική μου βασική έρευνα και ο έλεγχος και η αξιολόγησή της από τον Στρατηγό Ντόνοβαν, αυτό το έγκλημα μπορεί να μην είχε διαλευκανθεί ποτέ».[112] Σε μια μεταγενέστερη επιστολή προς τον Ντόνοβαν, με ημερομηνία 19 Αυγούστου 1948, γραμμένη μετά την επιστροφή του στην Αθήνα, ο Κέλλις αποκάλυψε ότι η σκέψη του είχε κινηθεί προς μια νέα κατεύθυνση, μακριά από τον Στακτόπουλο και τους κομμουνιστές: «Πρέπει μάλλον να το παραδεχτούμε. Οι άνθρωποι που εμπλέκονται σ’ αυτό το έγκλημα είναι ισχυροί και αδίστακτοι. Προκειμένου να τους ξεσκεπάσουμε, θα χρειαζόταν υπομονή, θάρρος και πολλή υποστήριξη από την πλευρά μας». Γι’ αυτό παρότρυνε τον Ντόνοβαν να εξετάσει μια νέα τακτική. Σε σχέση με την έρευνα, δεν περιμένω να επιτευχθούν πολλά αν δεν λάβετε την απόλυτη συνεργασία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ. Αν ο Υπουργός [Εξωτερικών] Μάρσαλ (Marshall) κρίνει ότι τα εμπλεκόμενα μέρη στη δολοφονία θα πρέπει να διωχθούν ανεξαρτήτως των πολιτικών τους πεποιθήσεων, της θέσης τους κτλ., αυτό πρέπει να γίνει σαφές στους αξιωματούχους μας που βρίσκονται επί τόπου. Όταν η έρευνα ήταν στραμμένη εναντίον της αριστεράς οι περισσότεροι αξιωματούχοι του Στέιτ Ντιπάρτμεντ ήταν συνεργάσιμοι. Όταν έλαβα πληροφορίες ότι αυτό είναι ένα «δεξιό έγκλημα» και εξέφρασα τις απόψεις μου, κάποιοι αξιωματούχοι του Στέιτ Ντιπάρτμεντ προβληματίστηκαν, για να το θέσω ήπια. Πιστεύω ότι όσο οι άνθρωποί μας δείχνουν απροθυμία να πιέσουν την έρευνα προς την κατεύθυνση της δεξιάς, δεν μπορούμε να περιμένουμε πολλά από τους Έλληνες.[113] Ο Κέλλις συνέστησε μια νέα προσέγγιση, αποτελούμενη από «ανεξάρτητες έρευνες» που θα εκτελούνταν «μυστικά», και που θα κόστιζαν σύμφωνα με τους υπολογισμούς του περί τα 15.000 δολάρια. Υποστήριξε ότι, αν και ο Μουσχουντής, ο Πανόπουλος και η αστυνομία ακολουθούσαν τις δικές τους ξεχωριστές κατευθύνσεις στην υπόθεση, οι μυστικοί ερευνητές θα εργαζόντουσαν ανεξάρτητα, θα παρέδιδαν τα ευρήματά τους σε έναν σύνδεσμο στην Αθήνα και «θα τα μετέφεραν σ’ εσάς (ο Λάμπρον θα μπορούσε να είναι ο κατάλληλος γι’ αυτήν τη δουλειά) μέσω πιλότων της TWA, αποφεύγοντας έτσι άλλους διαύλους». Όταν θα είχαν συλλεχθεί «επαρκή στοιχεία», θα υποβάλλονταν στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ «με αίτημα προς την Πρεσβεία των Ηνωμένων Πολιτειών στην Αθήνα να πιέσει για τη σύλληψη και δίωξη των εμπλεκόμενων προσώπων».[114] Δεν υπάρχει καταγραφή της αντίδρασης του Ντόνοβαν στην πρόταση του Κέλλις για ένα τέτοιο νέο σχέδιο δράσης. Τα έγγραφα της Μάρτον περιλαμβάνουν επίσης την επιστολή που έλαβε ο Κέλλις από τον Λάμπρο Αντωνίου, με ημερομηνία 20 Αυγούστου 1948, στην οποία ο πληροφοριοδότης του τού μετέφερε πληροφορίες που πήρε από μία ανώνυμη πηγή στον Οργανισμό Λιμένος Πειραιά. Αυτό η Μάρτον το θεωρεί κρίσιμο έγγραφο διότι κατονομάζει τους κύριους πιστούς υποστηρικτές του Τσαλδάρη (τον διευθυντή του Οργανισμού Λιμένος Πειραιά Νικόλαο Γεννηματά και το δεξί του χέρι Μιχαήλ Κουρτέση), οι οποίοι, σύμφωνα με το βιβλίο της, σχεδίασαν και διέπραξαν το έγκλημα. Ένας από αυτούς αναφέρεται ότι είπε: «Ο Πολκ άξιζε τέτοια τύχη και ότι το πρόσωπο που διέπραξε τη δολοφονία βρίσκεται τώρα στον Πειραιά υπό αστυνομική προστασία».[115] Προωθώντας το μεταφρασμένο γράμμα του Αντωνίου στον Ντόνοβαν, ο Κέλλις δεν έκανε κανένα σχόλιο για το δυνητικά εκρηκτικό του περιεχόμενο αλλά έγραψε: Σε περίπτωση που επιθυμείτε να συνεχίσει την έρευνά του [ο Αντωνίου], προτείνω με όλο το σεβασμό να του αποσταλεί ένα ποσό της τάξεως των 100-200 δολαρίων μέσω του θείου του, με οδηγίες να προχωρήσει στην έρευνά του μέχρι να εκμαιεύσει όλες τις λεπτομέρειες της δολοφονίας. Αξίζει να σημειωθεί ότι και άλλοι ερευνητές ασχολούνται με την υπόθεση και ότι θα πρέπει να συνεχίσετε να διασταυρώνετε τις δικές τους πληροφορίες με τις δικές του, ώστε να μην μας παρουσιάζουν επινοημένα ή «φυτευτά» στοιχεία. Όποιος προσκομίσει το αληθινό πράγμα θα πρέπει να αποζημιωθεί από την Ένωση Ανταποκριτών.[116] Δεν υπάρχει επομένως καμία ένδειξη ότι ο Κέλλις έλαβε σοβαρά την εντυπωσιακή πληροφορία του Αντωνίου, ή ότι είχε να δώσει στον εργοδότη του κάτι παραπάνω από ανεπιβεβαίωτες εικασίες και προτάσεις για χρηματοδότηση περαιτέρω ερευνών. Τα τελευταία στοιχεία στα έγγραφα της Μάρτον που έχουν κάποιο ενδιαφέρον για την υπόθεση Πολκ είναι οι επιστολές προς τον Ντόνοβαν από τον Θίοντορ (Τεντ) Λάμπρον, τον αντικαταστάτη του Κέλλις ως ερευνητή του Ντόνοβαν στην Ελλάδα και μεταφραστή του στη δίκη του Στακτόπουλου. (Τα προσόντα του Λάμπρον γι’ αυτήν την ευαίσθητη αποστολή είναι μάλλον παράδοξα. Αμερικανός ελληνικής καταγωγής, ζούσε στην Ελλάδα για περίπου δεκατρία χρόνια σπουδάζοντας ιατρική. Οι επιστολές του και οι σημειώσεις του δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολίας ότι η μόρφωσή του και το διανοητικό επίπεδό του ήταν περιορισμένα και ότι το κύριο ενδιαφέρον του στην Ελλάδα ήταν να διερευνήσει την ύπαρξη «επιχειρηματικών δυνατοτήτων».) Σε ένα σημείωμα, με ημερομηνία 10 Αυγούστου 1948, και με τίτλο «Ζητήματα που συζητήθηκαν με τον Κύριο Ρέντη», ο Λάμπρον έγραψε: «Αποκαλύφθηκε [sic] ότι ο Κόουτς [sic] γνώριζε διάφορα άτομα που θα αναλάμβαναν να μεταφέρουν μηνύματα στον Μάρκο».[117] Συνέχισε με τον ακόλουθο ισχυρισμό: Λέγεται ότι μέσα στον ΟΛΠ υπάρχει μια οργάνωση που ονομάζεται συνταγματική οργάνωση. Αυτή η συνταγματική οργάνωση είναι παρόμοια με άλλες δεξιές ομάδες όπως η «X»· ένα από τα ηγετικά της μέλη, τον Μάικ Κυρτέση [sic], υποτίθεται ότι τον πήγε στη Θεσσαλονίκη ο Μοσκοντής [sic], πέντε ημέρες μετά το έγκλημα και πιθανόν νωρίτερα. Αυτό διερευνήθηκε;[118] Σε μια επιστολή, με ημερομηνία 14 Σεπτεμβρίου 1948, ο Λάμπρον πληροφόρησε τον Ντόνοβαν ότι ο Στακτόπουλος «που ήταν ενεργός κομμουνιστής και δούλεψε για τις εφημερίδες τους όταν αυτό ήταν νόμιμο, ομολόγησε τώρα ότι είναι ακόμα ενεργός κομμουνιστής», και ότι η μητέρα του Στακτόπουλου, «μια πανούργα γριά είναι επίσης ενεργή κομμουνίστρια μέχρι σήμερα». Επιπλέον, «τον Στακτόπουλο, που φημολογείται ότι έχει δουλέψει για τη βρετανική υπηρεσία πληροφοριών και πήρε τη δουλειά του στο Reuters [;] μέσω αυτών, τον υποψιάζονται ότι είναι ο ενδιάμεσος που οι αμερικανοί δημοσιογράφοι χρησιμοποιούσαν για να επικοινωνήσουν με τους Αντάρτες…». Τέλος, ο πρόξενος των ΗΠΑ στη Θεσσαλονίκη Γκίμπσον «έδειξε ενδιαφέρον να μάθει σε ποιον βαθμό συμφωνείτε με τις απόψεις εκείνων που θεωρούν τους Βρετανούς πιθανόν αναμεμιγμένους στο έγκλημα».[119] Οι επιστολές του Λάμπρον δίνουν την εντύπωση ότι ο Ντόνοβαν έπαιρνε ελάχιστα για τα χρήματα που πλήρωνε τους «ερευνητές» του. (Σε μια επιστολή προς τον Λίππμανν με ημερομηνία 21 Απριλίου 1949, ο Ντόνοβαν εξέθεσε τις εντυπώσεις του από τη δίκη Στακτόπουλου και επαίνεσε τον Λάμπρον ως «εξαιρετικό μεταφραστή [που] έκανε δυνατή την από μέρους μου κατανόηση της ακροαματικής διαδικασίας»).[120] Ο Κέλλις, που πέθανε το 1986, παραμένει μέρος της σύγχυσης που εξακολουθεί να περιβάλλει την υπόθεση Πολκ και τον απόηχό της. Οι επιστολές του αποτέλεσαν τη βάση για την ερμηνεία της Μάρτον για τη δολοφονία του Πολκ, μια ερμηνεία την οποία ο ίδιος ο Κέλλις δεν ενστερνιζόταν. Στα χρόνια που ακολούθησαν υποστήριζε ότι η δική του έρευνα τον είχε οδηγήσει να πιστέψει ότι ο Πολκ είχε σκοτωθεί από δεξιά στοιχεία αλλά ότι ποτέ δεν μπόρεσε να προσδιορίσει την ταυτότητα των υπευθύνων για το έγκλημα. Τον Μάρτιο του 1952, σε μια επιστολή στον Έρνεστ Κ. Λίντλι (Ernest K. Lindley) του Newsweek (και πρώην πρόεδρο της Επιτροπής Συγγραφέων Εξωτερικού που διερεύνησε τη δολοφονία του Πολκ), ο Κέλλις αναπόλησε την εποχή που εργαζόταν ως βοηθός του Ντόνοβαν: «Αναμφίβολα θα θυμάστε ότι εξέφρασα κάποιες αμφιβολίες σχετικά με την όλη υπόθεση και σαν αποτέλεσμα με έβγαλαν από την έρευνα. Για να είμαι απολύτως ειλικρινής, προσπάθησα να είμαι όσο το δυνατόν πιο έντιμος μπορούσα με την Ένωση Ανταποκριτών [sic] αλλά οι πιθανότητες ήταν εναντίον μου».[121] Τέσσερα χρόνια μετά, τον Μάιο του 1956, έγραψε: Δυστυχώς το 1948 πολλοί έβαζαν το χέρι τους ως εμπόδιο και έκαναν τη δουλειά μας πολύ δύσκολη αν όχι αδύνατη. Μπορώ τώρα να σας πω ότι ήμουν υπό σημαντική πίεση να βγω από την έρευνα και να μη μιλήσω. … Το πιο σημαντικό όμως [είναι ότι] δεν πρόδωσα την επιτροπή και τις αρχές που προασπίζεστε.[122] Τη δεκαετία του ’70 είχα αρκετές συζητήσεις και αντάλλαξα επιστολές με τον Κέλλις, ο οποίος εκείνη την εποχή εργαζόταν για την εταιρία ελικοπτέρων Σικόρσκι (Sikorsky) στο Στράτφορντ του Κονέκτικατ. Τον Ιούλιο του 1975 ο Κέλλις μού έγραψε: «Η υπόθεση Πολκ δεν διαλευκάνθηκε ποτέ και έχω σοβαρές αμφιβολίες ότι αυτό [το μυστήριο] θα λυθεί κάποτε. … Η θεωρία μου που βασίζεται σε ελλιπή στοιχεία που μπόρεσα να συνδυάσω είναι ότι κάποιοι ακροδεξιοί Έλληνες (μερικοί με βρετανικές διασυνδέσεις) σκότωσαν τον Πολκ» και στη συνέχεια προσπάθησαν να ρίξουν το φταίξιμο στους κομμουνιστές.[123] Τον Μάιο του 1978 επεκτάθηκε: Η έρευνα και τα στοιχεία μου με οδήγησαν στο συμπέρασμα ότι η δολοφονία του Πολκ ήταν έργο δεξιών στοιχείων. Κάποιοι άνθρωποι στην Ελλάδα κατηγορούν τους Βρετανούς ή τους Αμερικανούς. Με βάση τα δεδομένα που είχα εκείνη την εποχή και την έρευνα που έκανα συμπεραίνω ότι ούτε οι Αμερικανοί ούτε οι Βρετανοί διέπραξαν τη δολοφονία. Είναι αλήθεια, οι Βρετανοί και οι Αμερικανοί, στην Ελλάδα, προσπάθησαν να συγκαλύψουν την ανάμιξη των δεξιών στοιχείων, αλλά δεν μπορούμε να τους κατηγορήσουμε για οτιδήποτε άλλο πέρα απ’ αυτό».[124] Παρ’ όλο που κατέληξε να θεωρεί τα δεξιά στοιχεία ως τους πλέον πιθανούς υπαιτίους, ο Κέλλις ποτέ δεν μου ανέφερε μια πιθανή εμπλοκή του Τσαλδάρη/ΟΛΠ στο έγκλημα. Η «διαλεύκανση» της δολοφονίας από τη Μάρτον αμφισβητήθηκε μέσω νομικών διαδικασιών. Το 1990, ο Αθανάσιος Τσαλδάρης μήνυσε την Μάρτον ότι ψευδώς κατηγόρησε τον αποθανόντα πατέρα του ως υπεύθυνο για τη δολοφονία του Πολκ. Η υπόθεση διευθετήθηκε με εξωδικαστικό συμβιβασμό. Σύμφωνα με δημοσιεύματα του Τύπου, η Μάρτον συμφώνησε να γράψει μια απολογητική επιστολή, να μην εκδώσει το βιβλίο της στην Ελλάδα, να μη χρησιμοποιήσει το όνομα του Τσαλδάρη σε προτεινόμενη ταινία, και να πληρώσει στην οικογένεια Τσαλδάρη ένα άγνωστο χρηματικό ποσό.[125] Είχε ειπωθεί τότε ότι ο ηθοποιός και παραγωγός Μελ Γκίμπσον (Mel Gibson) ενδιαφέρθηκε να γυρίσει ταινία βασισμένη στο βιβλίο της Μάρτον αλλά το εγχείρημα προφανώς εγκαταλείφθηκε. Πριν καταλήξει στην εμπλοκή του Τσαλδάρη με το έγκλημα, η αρχική έρευνα της Μάρτον είχε επικεντρωθεί σε ενδεχόμενη βρετανική ανάμιξη. Το 1987, αποφασισμένη να εντοπίσει και να πάρει συνέντευξη από τον Ράντολ Κόουτ στο Λονδίνο, επισκέφθηκε τον Νάιτζελ Κλάιβ (Nigel Clive), βετεράνο αξιωματούχο της SIS, ο οποίος για μεγάλο διάστημα στην κατοχή είχε υπηρετήσει ως σύνδεσμος με την ελληνική αντικομμουνιστική αντίσταση. Μετά τον πόλεμο, ο Κλάιβ υπηρέτησε στη βρετανική πρεσβεία στην Αθήνα, μέχρι τις αρχές του 1948, οπότε και μετατέθηκε σε νέο πόστο της SIS στη Μέση Ανατολή. Ο Κλάιβ με πληροφόρησε ότι η Μάρτον του είχε πει πως σκόπευε να «δείξει ότι υπήρχε βρετανική συνωμοσία για να δολοφονηθεί ο Πολκ» και ζήτησε να της «μιλήσω ανοιχτά και να δώσω λεπτομέρειες της βρετανικής συνωμοσίας και να εξηγήσω τα βρετανικά κίνητρα που μας ώθησαν να ενεργήσουμε κατ’ αυτόν τον τρόπο;». Σύμφωνα με τον Κλάιβ, ο ίδιος απάντησε στην επισκέπτριά του με μία αυστηρή διάλεξη για τον παραλογισμό της θεωρίας της «και της είπα περισσότερες από μία φορές ότι δεν θα μπορούσα να φανταστώ πώς θα εξυπηρετούνταν τα βρετανικά συμφέροντα με την οργάνωση της δολοφονίας ενός αμερικανού δημοσιογράφου». Πρόσθεσε δε: «Η Κάτι Μάρτον προφανώς νόμιζε ότι εγώ γνώριζα την αλήθεια της ιστορίας της και τη συγκάλυπτα». Παρ’ όλο που η επιστολή του σ’ εμένα καθιστά σαφές ότι είχε γνωρίσει τον Κόουτ, ο Κλάιβ αρνήθηκε να δώσει στη Μάρτον τη διεύθυνσή του. Προειδοποίησε επίσης τη Λαίδη Χέντερσον (Mary Henderson – Maria Xenia Cavadias), η οποία κάποτε υπήρξε συνάδελφος του Πολκ στην Αθήνα και ήταν πλέον παντρεμένη με ανώτερο βρετανό διπλωμάτη, ότι η Μάρτον επρόκειτο να την επισκεφτεί και εκείνη.[126] Καθόλου περιέργως, ο Κόουτ, τον οποίο προφανώς η Μάρτον επισκέφθηκε περισσότερες από μία φορές, κατηγορηματικά αρνήθηκε οποιαδήποτε ανάμιξη στη δολοφονία του Πολκ και απείλησε να τη μηνύσει αν ποτέ δημοσίευε κάτι που να τον ενέπλεκε στο έγκλημα. Μετά το σύντομο ταξίδι της στο Λονδίνο και, ιδίως, την αποκάλυψη του αρχείου του Κέλλις, το επίκεντρο της έρευνας της Μάρτον στράφηκε απότομα σε μία εντελώς διαφορετική κατεύθυνση και σύντομα κατέληξε στο σενάριο Τσαλδάρη/ΟΛΠ. 6β «Who Killed George Polk?» των Βλάντον και Μέττγκερ Πλην του Έντμουντ Κήλυ, κανένας δεν έχει συνεισφέρει περισσότερο στην αναζήτηση για απαντήσεις στη δολοφονία του Πολκ από τον Ελίας Βλάντον, έναν ερευνητή και συγγραφέα με έδρα την Ουάσινγκτον. Τον Μάιο του 1977, στο περιοδικό μέσων ενημέρωσης More, εκείνος και ο Γιάννης Ρουμπάτης, ένας Έλληνας δημοσιογράφος με σπουδές στις Ηνωμένες Πολιτείες ο οποίος θα αναλάμβανε τη διοίκηση της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών το 2015, δημοσίευσαν το “Who Killed George Polk? The Press Covers Up a Death in the Family” («Ποιος σκότωσε τον Τζορτζ Πολκ; Ο Τύπος κουκουλώνει έναν θάνατο στην οικογένεια»), ένα πρωτοποριακό άρθρο στο οποίο παρουσίασαν τα αποτελέσματα της σοβαρής και εκτεταμένης αρχειακής τους έρευνας στις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι δύο συγγραφείς επιχειρηματολόγησαν ότι ο Στακτόπουλος παγιδεύτηκε, ότι υποβλήθηκε σε δίκη-παρωδία, και ότι με την ενεργό συνεργασία του αμερικανικού Τύπου, μια συστηματική προσπάθεια συγκάλυψης από έλληνες και αμερικανούς αξιωματούχους κατόρθωσε να παρεμποδίσει την αποκάλυψη της αλήθειας. Σχεδόν τριάντα χρόνια μετά το άρθρο στο More και κατόπιν επιπρόσθετης τεράστιας έρευνας σε αμερικανικά κρατικά αρχεία, σε αρχεία Τύπου, και επιτόπια έρευνα στην Ελλάδα, ο Βλάντον και ο νέος συνεργάτης του, Ζακ Μέττγκερ (Zak Mettger), ένας συγγραφέας με έδρα στην Ουάσινγκτον, εξέδωσαν το Who Killed George Polk? The Press Covers Up a Death in the Family. Το βιβλίο των Βλάντον/Μέττγκερ αρχίζει με μια συζήτηση για την ελληνική πολιτική σκηνή και την αντικομμουνιστική υστερία που εξαπλώθηκε στη χώρα αυτή και σε μεγάλο μέρος της Δύσης στα τέλη της δεκαετίας του ’40 και καταρρίπτει πειστικά το κατηγορητήριο εναντίον του Στακτόπουλου όπως παρουσιάστηκε από τις ελληνικές αρχές. Το βιβλίο αποτελεί επίσης ένα δριμύ κατηγορώ προς τον αμερικανικό τύπο για την πειθήνια αποδοχή των επίσημων ανακοινωθέντων και για την αποτυχία του να διερευνήσει τη δολοφονία του Πολκ ανεξάρτητα και διεξοδικά, πράγμα το οποίο οι δύο συγγραφείς αποδίδουν στον φόβο των δημοσιογράφων να μην πληγεί η σταδιοδρομία τους. Σε μία καυστική κριτική του βιβλίου της Μάρτον θέτουν υπό αμφισβήτηση την αξία ανεπεξέργαστων, αποκομμένων και ανεπιβεβαίωτων πληροφοριών που αναφέρονται στα έγγραφα του Κέλλις –λίγα από τα οποία κατόρθωσαν να εντοπίσουν– και έφτασαν στο συμπέρασμα ότι ο Τσαλδάρης δεν είχε καμία σχέση με τον θάνατο του Πολκ. Αφού εν συντομία εξέτασαν θεωρίες σχετικά με μια πιθανή «βρετανική εμπλοκή», συμπεραίνουν ότι δεν υπήρξε τίποτα δόλιο ή ύποπτο στη συμπεριφορά κανενός βρετανού αξιωματούχου στη Θεσσαλονίκη την εποχή του φόνου. Στο λιγότερο πειστικό μέρος του βιβλίου, οι συγγραφείς δίνουν τη δική τους θεωρία σχετικά με το έγκλημα. Προς τιμήν τους, την προλογίζουν με ένα προσεκτικά διατυπωμένο «ορίστε πώς –και γιατί– μπορεί να σκοτώθηκε ο Τζορτζ Πολκ».[127] Δουλεύοντας πάνω στην υπόθεση ότι η δολοφονία μπορεί να προέκυψε εξαιτίας του «έντονου ενδιαφέροντος» του Πολκ «για εγκληματικές δραστηριότητες», οι συγγραφείς ερεύνησαν μερικές από τις μυστικές οργανώσεις της Θεσσαλονίκης (ιδιαίτερα μίας με το όνομα «Πίνδος») και συγκέντρωσαν προφορικές μαρτυρίες σχετικά με λαθρεμπόρους και εγκληματικά στοιχεία που δρούσαν μέσα και γύρω από το λιμάνι της πόλης στα τέλη της δεκαετίας του ’40. Διόλου παραδόξως, έμαθαν ότι κάποια από αυτά τα άτομα ήταν φανατικοί αντικομμουνιστές και χρησίμευαν ως πληροφοριοδότες της αστυνομίας. Οι Βλάντον και Μέττγκερ διατείνονται ότι μια ομάδα λαθρεμπόρων που φοβόντουσαν μήπως η έρευνα του Πολκ για τις απροσδιόριστες παράνομες δραστηριότητές τους οδηγούσε στην αποκάλυψη και την καταστροφή τους, τον παρέσυραν σ’ ένα παραθαλάσσιο κρησφύγετό τους έξω από την πόλη, τον σκότωσαν και πέταξαν το πτώμα του στον κόλπο. Στη συνέχεια στράφηκαν στον χειριστή και προστάτη τους στον τοπικό μηχανισμό ασφαλείας, τον ταγματάρχη Μουσχουντή, ο οποίος τους παρέσχε κάλυψη επινοώντας μια συνωμοσία για να ρίξουν το φταίξιμο στους κομμουνιστές. Ανυπομονώντας «να επιλύσουν» την υπόθεση γρήγορα και χωρίς πολιτικό κόστος, άλλοι έλληνες αξιωματούχοι αποδείχθηκαν εξαιρετικά πρόθυμοι να συμφωνήσουν με το σχέδιό του και να του δώσουν την υποστήριξή τους. Το σενάριο των Βλάντον και Μέττγκερ, το οποίο παρουσιάζει τον Μουσχουντή σαν μία σατανική διάνοια και ως τον άνθρωπο που δολίως κινούσε τα νήματα μιας εφιαλτικής συνωμοσίας, η οποία έστειλε έναν αθώο Στακτόπουλο σε δίκη και καταδίκη, περιέχει στοιχεία που δύσκολα γίνονται πιστευτά. Ακόμη κι αν κάποιος δεχθεί την υπόθεση ότι ο Μουσχουντής ήταν φανατικά αντικομμουνιστής, απελπισμένος να βρει μια λύση στη δολοφονία του Πολκ και ικανός να υποβάλει έναν φυλακισμένο σε άγρια βασανιστήρια, είναι δύσκολο να πιστέψουμε ότι κατόρθωσε να ξεγελάσει όλους όσοι βρίσκονταν γύρω από την υπόθεση. Σε τελική ανάλυση, όπως έχει αποδειχθεί, δεν ήταν όλοι οι έλληνες αξιωματούχοι πρόθυμοι να φορτώσουν το έγκλημα στους κομμουνιστές. Παρ’ όλο που το βιβλίο παρέχει σημαντικά νέα στοιχεία και αποτελεί αξιοσημείωτη συνεισφορά στην έρευνα για την αναζήτηση της αλήθειας, η λύση που δίνει στο μυστήριο που περιβάλλει τον τραγικό θάνατο του Πολκ είναι κάτι λιγότερο από πειστική. 6γ «Ποιος σκότωσε τον Πολκ;» του Βούρβαχη Από τα ελληνικά βιβλία που εκδόθηκαν τα τελευταία χρόνια δύο είναι ιδιαίτερα σημαντικά διότι οι συγγραφείς τους, έμπειροι νομικοί, πραγματεύονται λεπτομερώς και με κύρος το κεντρικό ερώτημα στην υπόθεση Πολκ/Στακτόπουλου: Γιατί και πώς η δικαιοσύνη έπεσε στον βωμό της πολιτικής σκοπιμότητας. Στο βιβλίο Ποιος σκότωσε τον Πολκ; Μια πολιτική δολοφονία και δικαστική πλάνη, ο Ελευθέριος Α. Βούρβαχης, ένας διακεκριμένος δικηγόρος, δίνει μια λεπτομερή περιγραφή της δίκης του Στακτόπουλου, παραθέτοντας εκτενή αποσπάσματα από τα επίσημα πρακτικά. Το βιβλίο χρησιμεύει ως πολύτιμο έργο αναφοράς πάνω στις κομβικές νομικές λεπτομέρειες της υπόθεσης, οι οποίες σε άλλη περίπτωση δεν μπορούν να εντοπιστούν παρά μόνο στα πρακτικά της δίκης, σε σκόρπια και δυσεύρετα έγγραφα και σε παλιές εφημερίδες. Αποτελεί οδηγό για το ισχύον τότε ποινικό δίκαιο, παρέχει πληροφορίες που αφορούν τη σύνθεση και την αρμοδιότητα του δικαστηρίου, και σχολιάζει τη φύση των δικαστικών αποφάσεων. Εξετάζει με νομικούς όρους τη σύλληψη του Στακτόπουλου, την κράτηση, τις κατηγορίες, την ανάκριση, την προδικαστική μαρτυρία, τις ομολογίες που οδήγησαν στην καταδίκη του και τη φυλάκισή του μετά την απόφαση. Αφιερώνει ένα ιδιαίτερο κεφάλαιο στην επιλογή και τη σύνθεση του σώματος των ενόρκων, τη στρατηγική της κατηγορούσας αρχής και την απόδοση των δικηγόρων υπεράσπισης. Ακολουθεί μια λεπτομερής ανασκόπηση των καθημερινών συνεδριάσεων του δικαστηρίου μεταξύ 13-20 Απριλίου 1949, συμπεριλαμβανομένων κατά λέξη διαλόγων μεταξύ του προεδρεύοντος δικαστή, των μελών του δικαστηρίου, των είκοσι τεσσάρων μαρτύρων της κατηγορούσας αρχής, των συνηγόρων υπεράσπισης και του κατηγορουμένου. Μεταξύ των πολλών παραδόξων σ’ αυτήν την μακρά ακροαματική διαδικασία, ίσως το πιο χτυπητό είναι οι μακροσκελείς και συγκεχυμένοι διάλογοι μεταξύ όλων των συμμετεχόντων, που συχνά εξέφραζαν τις προσωπικές τους απόψεις και εικασίες. Παρ’ όλο που η συνάφεια του μεγαλύτερου μέρους αυτής της φλυαρίας με το κατηγορητήριο εναπόκειται στη φαντασία του καθενός, ο πρόεδρος του δικαστηρίου επέτρεψε να συνεχιστεί, χωρίς την παραμικρή προσπάθεια να κρατήσει την ακροαματική διαδικασία επικεντρωμένη στενά στις κατηγορίες σε βάρος του κατηγορουμένου. Η κριτική του Βούρβαχη σε αυτά που περιγράφει παραμένει μετρημένη και νηφάλια. Εντούτοις είναι ολοφάνερο πως θεωρεί ότι η δοκιμασία στην οποία υποβλήθηκε ο Στακτόπουλος ήταν εξαιρετικά ανορθόδοξη, άδικη και σε ορισμένα σημεία σαφέστατα έκνομη. Θεωρεί το μεγαλύτερο μέρος των καταθέσεων των μαρτύρων κατηγορίας άσχετο ή απλώς αναξιόπιστο, αμφισβητεί τα ευρήματα των γραφολόγων, θεωρεί τον ρόλο της υπεράσπισης σκέτη αποτυχία, και διατείνεται ότι ο Στακτόπουλος εξαναγκάστηκε να ομολογήσει εγκληματικές πράξεις τις οποίες δεν θα μπορούσε να έχει διαπράξει και για τις οποίες δεν είχε καν κατηγορηθεί. Το συμπέρασμα του Βούρβαχη είναι ότι η συμπεριφορά του Στακτόπουλου υπήρξε αποτέλεσμα τεράστιας πίεσης από τις αρχές για να τον εξαναγκάσουν να υπακούσει στις οδηγίες τους αν ήθελε να αποφύγει την εκτέλεση. Φοβούμενος για τη ζωή του, έδωσε απαντήσεις «αόριστες, νεφελώδεις, αφελείς, αντιφατικές και μερικές από αυτές ήσαν εντελώς ασυνάρτητες».[128] Ο Βούρβαχης καταγράφει το χρονικό σημαντικών εξελίξεων μετά την καταδίκη του Στακτόπουλου, συμπεριλαμβανομένης της μείωσης της ποινής του, της αποφυλάκισής του και της αποτυχημένης του αίτησης αναψηλάφησης ώστε να ακυρωθεί η καταδίκη του. Σε κάποιο σημείο, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι ένας νέος δικηγόρος υπεράσπισης, ο Θεόδωρος Οικονόμου, έπεισε τον τότε πρωθυπουργό Κωνσταντίνο Καραμανλή ότι ο Στακτόπουλος ήταν αθώος, αλλά ότι η «προσωπική γνώμη» του πολιτικού δεν είχε κάποια επίδραση στην κατάσταση.[129] Τέλος, το βιβλίο δίνει σύντομες αλλά χρήσιμες περιλήψεις των δύο μεταγενέστερων αιτήσεων αναψηλάφησης της υπόθεσης στον Άρειο Πάγο από τη χήρα του Στακτόπουλου και αναλύει τις γραπτές αποφάσεις του δικαστηρίου που τις απέρριψε. Βαθιά απογοητευμένος από τις ενέργειες του δικαστηρίου, ο Βούρβαχης ολοκληρώνει το βιβλίο του ως εξής: «Το μόνο παρήγορο από την πλευρά της Ελληνικής [sic] δικαιοσύνης είναι οι ορθές, αλλά και θαρραλέες μειοψηφίες δικαστών του Αρείου Πάγου».[130] 6δ «Μία ανθρώπινη και δικαστική τραγωδία» του Καφίρη Το άλλο ελληνικό βιβλίο που θα συζητηθεί εν συντομία εδώ είναι η πιο πρόσφατη και πιο έγκριτη μελέτη από νομικής απόψεως εξαιτίας της φωνής που εκπροσωπεί. Έκδοση του 2008, φέρει τον υπαινικτικό τίτλο Μία ανθρώπινη και δικαστική τραγωδία: Η υπόθεση Πολκ/Στακτόπουλου. Ο συγγραφέας του, δικαστής Αθανάσιος Γ. Καφίρης, είχε μία μακρά και διακεκριμένη σταδιοδρομία ως εισαγγελέας προτού ανέλθει στον βαθμό του αντιεισαγγελέα του Αρείου Πάγου. Το βιβλίο επικεντρώνεται στις τέσσερις αιτήσεις αναψηλάφησης για να ανατραπεί στο δικαστήριο η καταδίκη του Στακτόπουλου και εξετάζει συστηματικά τα επιχειρήματα κάθε αίτησης, καθώς και τους λόγους που προέβαλε το δικαστήριο για να τις απορρίψει. Στην πορεία, ο Καφίρης εξετάζει κάθε στάδιο της υπόθεσης, από την έρευνα της αστυνομίας και τη σύλληψη του Στακτόπουλου ως την ανάκρισή του, την απαγγελία κατηγορίας, τη δίκη, την επακόλουθη φυλάκιση και την τελική αποφυλάκιση. Το αποτέλεσμα είναι μία δριμεία κριτική όλης της διαδικασίας, ιδιαίτερα του δικαστικού συστήματος του οποίου τα όργανα ο Καφίρης κατηγορεί ότι «σύρθηκαν μοιραία και άβουλα πίσω από κάποιες συγκυριακές σκοπιμότητες ή επρόδωσαν συνειδητά την ιερή αποστολή και τον όρκο που έδωσαν».[131] Ο Καφίρης θεωρεί τον Στακτόπουλο αθώο για όλες τις κατηγορίες που του αποδόθηκαν, αποκαλεί παράνομη τη φυλάκισή του στα κελιά της Γενικής Ασφάλειας, κρίνει τους δικαστές και τους συνηγόρους υπεράσπισης ανίκανους, και χαρακτηρίζει τον Μουσχουντή ως τον ιθύνοντα νου πίσω από όλη αυτή την παρωδία δικαιοσύνης. Πιο εμμέσως υπαινίσσεται την επιρροή σκοτεινών ξένων παραγόντων –είναι σχεδόν βέβαιο ότι έχει κατά νου τις Ηνωμένες Πολιτείες– οι οποίοι απαιτούσαν μια γρήγορη καταδίκη και μπορεί και να είχαν παράσχει μη κατονομαζόμενες μεθόδους ανάκρισης υπό τη μορφή βασανιστηρίων. Αυτό που προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα στο βιβλίο του Καφίρη είναι το γεγονός ότι ο συγγραφέας, ως αντιεισαγγελέας του Αρείου Πάγου, παρίστατο προσωπικά στο δικαστήριο που εξέτασε την τρίτη αίτηση αναψηλάφησης, που κατατέθηκε τον Δεκέμβριο του 2002 από τη χήρα του Στακτόπουλου, και επισήμως εισηγήθηκε να γίνει δεκτή. Μετά την απόρριψη της αίτησης από το δικαστήριο, ο Καφίρης παραιτήθηκε «για προσωπικούς λόγους». Στο βιβλίο του παραθέτει την κρίση ενός από τους δύο μειοψηφούντες δικαστές οι οποίοι υποστήριξαν ότι η δίκη υπήρξε αντικείμενο άνομης πολιτικής επιρροής. Η σύντομη ανασκόπηση των τεσσάρων αιτήσεων αναψηλάφησης που ακολουθεί βασίζεται κατά μεγάλο μέρος στο βιβλίο του Καφίρη (το οποίο συχνά παραπέμπει στον Βούρβαχη και συμφωνεί με την εκδοχή του), και σε δικαστικά έγγραφα που αποκτήθηκαν από ανεξάρτητη έρευνα. 7. Οι μάχες για να ανατραπεί η καταδίκη Η πρώτη αίτηση στον Άρειο Πάγο, που κατατέθηκε στις 29 Αυγούστου 1977, ετοιμάστηκε από τον ίδιο τον Στακτόπουλο με τη βοήθεια ενός εξέχοντος δικηγόρου της Θεσσαλονίκης και πολιτικού, του Στέλιου Παπαθεμελή. Το κεντρικό της επιχείρημα ήταν ότι η καταδίκη του Στακτόπουλου θα έπρεπε να αναιρεθεί λόγω του ότι είχε βασιστεί αποκλειστικά στην ομολογία του κατηγορουμένου, η οποία υπήρξε προϊόν σωματικών και ψυχολογικών βασανισμών.[132] Σύμφωνα με την αίτηση αναψηλάφησης, η ομολογία αποτελούνταν από στοιχεία και μυθεύματα έξυπνα συνυφασμένα από τους ανακριτές οι οποίοι, μέσω εκφοβισμού και βασανιστηρίων, τον εξανάγκασαν να τα επαναλάβει στο δικαστήριο. Ο Καφίρης στο βιβλίο του χαρακτηρίζει την μακρά και φλύαρη ομολογία ως «συνονθύλευμα πολυλογίας, φλυαρίας, ασυναρτησίας, παραλογισμού και αντιφατικότητας» που δεν θα έπρεπε να επιτραπεί να ληφθεί σοβαρά υπόψη. Όπως απαιτεί ο νόμος, η αίτηση εισήγαγε γραπτώς νέα στοιχεία, τα οποία συγκέντρωσε ο Παπαθεμελής, δηλώνοντας ότι η δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ που έλαβε η αστυνομία στην πραγματικότητα είχε βρεθεί από έναν αγράμματο λιμενεργάτη, τον Ευθύμιο Μπάμια, και ότι η διεύθυνση είχε γραφεί και ο φάκελος ταχυδρομηθεί από έναν ντόπιο καταστηματάρχη και φίλο του Μπάμια, τον Σάββα Καραμιχάλη. Ο Καραμιχάλης αφηγήθηκε το περιστατικό στα παιδιά του που επιβεβαίωσαν ότι ο γραφικός χαρακτήρας στον φάκελο ήταν αυτός του πατέρα τους. Επιπρόσθετες γραπτές καταθέσεις δόθηκαν από τον Κέλλις και διάφορους δημοσιογράφους, καθένας από τους οποίους συνεισέφερε καινούργιες πληροφορίες προκειμένου να φανεί ότι ο Στακτόπουλος δεν ήταν αναμεμιγμένος στον φόνο του Πολκ. Στην απόφασή του να αρνηθεί την αίτηση, που δημοσιεύθηκε στις 20 Ιουνίου 1979, ο Άρειος Πάγος απέρριψε ως «ακατανόητο» τον ισχυρισμό περί βασανιστηρίων, επισημαίνοντας ότι η ομολογία του Στακτόπουλου υπήρξε εθελούσια και δόθηκε στο ακροατήριο. (Γελοιοποιώντας την άρνηση του δικαστηρίου να λάβει υπόψη του τα βασανιστήρια της αστυνομίας, ο Καφίρης δίνει παραδείγματα υποθέσεων όπου πράγματι χρησιμοποιήθηκαν βάναυσες ανακριτικές μέθοδοι). Το δικαστήριο απέρριψε επίσης ως αόριστη και αβάσιμη τη μαρτυρία που αφορούσε την εύρεση και ταχυδρόμηση της δημοσιογραφικής ταυτότητας του Πολκ στην αστυνομία. Έτσι, το δικαστήριο έκρινε ότι ήταν ανακριβείς και αντιφατικές οι αναφορές στην τοποθεσία όπου βρέθηκε η ταυτότητα, ότι η εκδοχή του Καραμιχάλη ήταν αναξιόπιστη επειδή ο άνθρωπος είχε αποβιώσει, και τα παιδιά του, που είχαν καταθέσει τη σχετική γραπτή μαρτυρία, δεν ήταν σε θέση να επαληθεύσουν τη γνησιότητά της. Παρομοίως, το δικαστήριο θεώρησε ότι οι δηλώσεις των δημοσιογράφων είχαν βασιστεί σε δημοσιεύματα εφημερίδων και επομένως δεν μπορούσαν να γίνουν δεκτές καθότι έμμεσες μαρτυρίες. Η κατάθεση του Κέλλις, στην οποία ισχυριζόταν ότι είχε δεχθεί συμβουλές από αξιωματούχους των Ηνωμένων Πολιτειών να μην εμπλακεί στην υπόθεση Πολκ (κατά πάσα πιθανότητα επειδή η έρευνά του υποδείκνυε ομάδες της Δεξιάς και θα μπορούσε να απαλλάξει τον Στακτόπουλο), απορρίφθηκε επειδή το έγγραφο της CIA που συνόδευε την υπογεγραμμένη κατάθεση του Κέλλις δεν έφερε το όνομα και την υπογραφή του συντάκτη της CIA. Έπειτα από τον θάνατο του Στακτόπουλου το 1998, η χήρα του κατέθεσε στον Άρειο Πάγο νέα αίτηση αναψηλάφησης (στις 12 Μαρτίου 1999) ζητώντας να ακυρωθεί η καταδίκη του 1949 από το Κακουργιοδικείο της Θεσσαλονίκης διότι ήταν βασισμένη σε εσφαλμένα στοιχεία. Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς της αίτησης, ο Μουζενίδης, ένα από τα δύο πρόσωπα που καταδικάστηκαν ως αυτουργοί, είχε σκοτωθεί σε μάχη πριν από τον θάνατο του Πολκ, ενώ οι τρεις φερόμενοι συνωμότες, Μουζενίδης, Βασβανάς και Στακτόπουλος, δεν είχαν συναντηθεί ούτε είχαν φάει μαζί στο παραθαλάσσιο εστιατόριο «Λουξεμβούργο», όπως είχε ισχυριστεί η κατηγορούσα αρχή. Η αίτηση παρουσίαζε για ακόμη μια φορά στοιχεία, σύμφωνα με τα οποία η διεύθυνση στον φάκελο που περιείχε τη δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ δεν είχε γραφεί από τη μητέρα του Στακτόπουλου αλλά από τον Καραμιχάλη. Πολλά από τα καινούργια στοιχεία που περιέχονταν στη δεύτερη αίτηση αναψηλάφησης είχαν ληφθεί από διάφορα ξένα δημοσιεύματα για την υπόθεση Πολκ, αποσπάσματα των οποίων είχαν πρόσφατα μεταφραστεί στα ελληνικά.[133] Ιδιαίτερα χρήσιμο στάθηκε το βιβλίο του Κήλυ, το οποίο αναφέρθηκε συχνά ως η πηγή πληροφοριών ζωτικής σημασίας που κατέρριπταν την υπόθεση της κατηγορούσας αρχής και υποστήριζαν τον ισχυρισμό για την αθωότητα του Στακτόπουλου. Στην απορριπτική της αίτησης αναψηλάφησης απόφαση που εξέδωσε στις 4 Ιουλίου 2001, ο Άρειος Πάγος, χρησιμοποίησε το σκεπτικό της προηγούμενης απόφασης σχεδόν αυτολεξεί, αναφέροντας ότι τα νέα στοιχεία ήταν ελλιπή, μη πειστικά και ανεπαρκώς συγκεκριμένα. Το δικαστήριο απέρριψε τον ισχυρισμό ότι ο Μουζενίδης είχε πεθάνει πριν από τη δολοφονία του Πολκ διότι η αίτηση αναψηλάφησης δεν μπόρεσε να αποδείξει με βεβαιότητα την ακριβή ημερομηνία θανάτου του Μουζενίδη. Στο βιβλίο του ο Καφίρης εξετάζει σε αρκετή έκταση στοιχεία που δείχνουν ότι ο Μουζενίδης είχε πράγματι σκοτωθεί τον Απρίλιο του 1948 στον εμφύλιο πόλεμο και επιπλήττει το ανώτατο ακυρωτικό δικαστήριο για την άρνησή του να θέσει υπό αμφισβήτηση τη στάση του Κακουργιοδικείου στο ζήτημα αυτό. Η χήρα του Στακτόπουλου κατέθεσε νέα αίτηση αναψηλάφησης στον Άρειο Πάγο, στις 9 Δεκεμβρίου 2002, για να ανατρέψει την καταδίκη του αποθανόντος συζύγου της εξαιτίας σφαλμάτων που διέπραξε το Κακουργιοδικείο Θεσσαλονίκης.[134] Η τρίτη αίτηση αναψηλάφησης είναι ιδιαίτερα σημαντική διότι ο Καφίρης, στην μακρά και λεπτομερή του εισήγηση στο δικαστήριο ως εισαγγελέας, επιχειρηματολόγησε σθεναρά ότι τα στοιχεία που υποβλήθηκαν ήταν αξιόπιστα, επαρκή και πειστικά και πρότεινε να γίνει δεκτή η αίτηση. Τα νέα στοιχεία, που βασίστηκαν κυρίως στο βιβλίο των Βλάντον/Μέττγκερ, αφορούσαν τη μαρτυρία μιας γυναίκας από τη Θεσσαλονίκη, της Σούλας Καράνθου, η οποία τον Ιανουάριο του 1953 έδωσε ένορκη κατάθεση στον σταθμό της CIA στην Αθήνα σχετικά με έναν γείτονά της, τον Ζήση Νίκζα, γνωστό μπράβο της Δεξιάς, ο οποίος, όπως πίστευε εκείνη, ήταν αναμεμιγμένος στη δολοφονία του Πολκ. Εκτός από τη μαρτυρία της Καράνθου, ο Καφίρης παρουσίασε στον Άρειο Πάγο μία λεπτομερή επανεξέταση των κυριότερων σημείων από τα στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν από το Κακουργιοδικείο της Θεσσαλονίκης για να καταδικάσουν τον Στακτόπουλο. Βασιζόμενος σε μεγάλο βαθμό στο βιβλίο του Κήλυ, υποστήριξε ότι πολλά από εκείνα τα στοιχεία ήταν ψευδή, ατεκμηρίωτα ή απαράδεκτα, και ότι η μεταχείριση του Στακτόπουλου από τις αρχές της Θεσσαλονίκης από τη στιγμή της σύλληψης και της φυλάκισής του υπήρξε βάναυση, ανάρμοστη και πιθανότατα έκνομη. Η απόφαση του Αρείου Πάγου να απορρίψει την αίτηση αναψηλάφησης, που δημοσιεύτηκε στις 19 Ιανουαρίου 2004, κατά το μεγαλύτερο μέρος της απλώς αναφέρθηκε στα επιχειρήματα των προηγούμενων αποφάσεων του ίδιου δικαστηρίου, υποστηρίζοντας για άλλη μια φορά ότι τα νέα στοιχεία ήταν ελλιπή, αβάσιμα ή απαράδεκτα. Η μαρτυρία της Καράνθου απορρίφθηκε διότι το υπόμνημα της CIA που την περιείχε ήταν ανυπόγραφο. (Όπως σημειώνει ο Καφίρης στο βιβλίο του, τα υπομνήματα ρουτίνας της CIA είναι ανυπόγραφα). Το δικαστήριο επέλεξε να αγνοήσει τα επιχειρήματα του ίδιου του εισαγγελέα του σχετικά με τη βάναυση μεταχείριση του Στακτόπουλου και τον ισχυρισμό ότι η ομολογία του αποσπάστηκε υπό πίεση. Το βιβλίο του Καφίρη παραθέτει ένα διπλωματικό τηλεγράφημα των Ηνωμένων Πολιτειών, σύμφωνα με το οποίο ο Μουσχουντής ρωτήθηκε αν θα μπορούσε να εγγυηθεί ότι ο Στακτόπουλος θα μπορούσε να «σπάσει» εντός πέντε ημερών. Η προσεκτική απάντηση του Μουσχουντή ήταν ότι η διαδικασία θα μπορούσε να πάρει από μία έως δεκαπέντε ημέρες. Ο Καφίρης επίσης επανέρχεται στο καίριο σημείο που ο Άρειος Πάγος είχε επιλέξει να αγνοήσει, ότι δηλαδή το Κακουργιοδικείο της Θεσσαλονίκης είχε απορρίψει την αυτοενοχοποιητική δήλωση της μητέρας του Στακτόπουλου, απαλλάσσοντάς την ομόφωνα, ενώ ταυτόχρονα βασίστηκε στην ακυρωθείσα μαρτυρία της μητέρας για να τεκμηριώσει την ομολογία του Στακτόπουλου σχετικά με την ταχυδρόμηση της δημοσιογραφικής ταυτότητας του Πολκ στην αστυνομία. Η τελευταία αίτηση αναψηλάφησης στον Άρειο Πάγο κατατέθηκε από τη χήρα του Στακτόπουλου στις 16 Μαρτίου 2006 και βασίστηκε σε τρία νέα στοιχεία.[135] Το πρώτο ήταν μια επιστολή από τον Ηλία Βαφειάδη, γιο του Ιορδάνη Βαφειάδη, ενός από τους συνηγόρους υπεράσπισης του Στακτόπουλου στη δίκη του και συγγενούς του κατηγορουμένου. Στην επιστολή του ο Ηλίας Βαφειάδης ανακαλούσε στη μνήμη του πως είχε πληροφορηθεί από τον πατέρα του ότι υπήρχαν τρεις διαφορετικές εκθέσεις αυτοψίας για τη δολοφονία του Πολκ, ότι περιείχαν λάθη, παραλείψεις και ανακρίβειες και ότι ο Μουσχουντής είχε κρατήσει μυστική αυτήν την πληροφορία. Ο Ηλίας Βαφειάδης επίσης θυμήθηκε ότι όταν ο πατέρας του είχε επισκεφθεί τον Στακτόπουλο στο κελί όπου εκρατείτο, τον βρήκε βαριά τραυματισμένο, σωματικά και ψυχολογικά: Ο κατηγορούμενος υποστήριξε ότι είχε υποβληθεί σε βασανιστήρια και σε ενδοφλέβιες ενέσεις άγνωστων ναρκωτικών ουσιών, που τον έκαναν να ικετεύει για μια γρήγορη δίκη για να παύσει το μαρτύριό του. Ο Ηλίας Βαφειάδης θυμήθηκε ακόμα ότι ο αρμόδιος για την υπόθεση εισαγγελέας Θεσσαλονίκης Κωνσταντινίδης είχε επισκεφθεί τον πατέρα του μια νύχτα στο σπίτι. Κατόπιν, ο πατέρας Βαφειάδης εκμυστηρεύτηκε στον γιο του ότι, στη συζήτησή του με τον εισαγγελέα, είχε απειλήσει να αυτοκτονήσει αν ο Στακτόπουλος οδηγούνταν στο εκτελεστικό απόσπασμα. Απαντώντας, ο Κωνσταντινίδης φέρεται να υποσχέθηκε ότι δεν θα γινόταν εκτέλεση. Το δεύτερο στοιχείο ήταν ένα βιβλίο από κάποιον Γιώργο Παρίση, που εκδόθηκε το 2004 με τον τίτλο Η Νέα Αργοναυτική Εκστρατεία. Ο συγγραφέας, κομμουνιστής αντάρτης κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου, έγραψε ότι τον Απρίλιο του 1948 βρισκόταν στα βουνά με τον Βασβανά, τον καταδικασμένο για τον φόνο, για διάστημα δεκαπέντε ως είκοσι ημερών, περίπου την εποχή του θανάτου του Πολκ στη Θεσσαλονίκη. Το τελευταίο στοιχείο στην αίτηση αναψηλάφησης ήταν το βιβλίο του συνταξιούχου δικηγόρου Ελευθέριου Βούρβαχη, Ποιος σκότωσε τον Πολκ;, που συζητήθηκε προηγουμένως. Για άλλη μια φορά ο Άρειος Πάγος απέρριψε τη νέα αίτηση. Στην απόφασή του της 27ης Μαρτίου 2007, το δικαστήριο υποστήριξε ότι τα στοιχεία που υποβλήθηκαν δεν ήταν βάσιμα ή δεν αποτελούσαν σημαντικά νέα στοιχεία για την υπόθεση. Εξετάζοντας το ιστορικό των αποφάσεων του Αρείου Πάγου που απέρριπταν τις αιτήσεις αναψηλάφησης της δίκης Στακτόπουλου, ο Καφίρης υποστηρίζει ότι οι δικαστές κινούνταν από «συντεχνιακή νοοτροπία» και κακώς εννοούμενη «συναδελφική αλληλεγγύη», λόγοι για τους οποίους διαδοχικές συνθέσεις του ανώτατου ακυρωτικού δικαστηρίου –από το 1977 ως το 2007– απέφυγαν να υποβάλουν σε σοβαρή νομική βάσανο τις αποφάσεις των προκατόχων τους. Η λογική αυτού του επιχειρήματος επιρρίπτει μεγάλο μερίδιο υπαιτιότητας στη σύνθεση του δικαστηρίου που απέρριψε την αρχική αίτηση αναψηλάφησης του Στακτόπουλου, η οποία είχε υποβληθεί τον Αύγουστο του 1977. Σύμφωνα με τον Καφίρη, η σύνθεση του δικαστηρίου εκείνου συνίστατο κυρίως από πρώην στρατοδίκες οι οποίοι είχαν διοριστεί στον Άρειο Πάγο στα χρόνια της στρατιωτικής δικτατορίας (1967-1974) και οι οποίοι ήταν ελάχιστα πιθανό να συμμεριστούν τον ισχυρισμό του Στακτόπουλου ότι η ομολογία του ήταν αποτέλεσμα βασανιστηρίων. Ο Καφίρης επέκρινε ανοιχτά τις τέσσερις συνθέσεις του Αρείου Πάγου, και το νομικό σύστημα της χώρας γενικότερα, αλλά τοποθετεί σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο την περίπτωση κακοδικίας που ανατέμνει: «τελικά, … στην προκείμενη υπόθεση έπαιξαν ύπουλο και καταστροφικό ρόλο διάφορες Αρχές, υπηρεσίες και επίσημοι λειτουργοί της Ελλάδας, της Αμερικής και της Αγγλίας». Αυτές οι πιέσεις και σκοτεινές επιρροές «είχαν σαν αποτέλεσμα την τελική συγκάλυψη της υπόθεσης, αλλά και τον απάνθρωπο βασανισμό και την άδικη καταδίκη του Έλληνα δημοσιογράφου Γρηγόρη Στακτόπουλου».[136] 8. Συνοψίζοντας Μπορεί να μη μάθουμε ποτέ ποιος σκότωσε τον Τζορτζ Πολκ ή τα κίνητρα πίσω από το έγκλημα. Αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η δολοφονία του αμερικανού δημοσιογράφου και η καταστροφή της ζωής του Γρηγόρη Στακτόπουλου προκλήθηκαν από έντονες ιδεολογικές διαιρέσεις, αγώνες για την εξουσία και οξυμένους φόβους, που είχαν ως αποτέλεσμα τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο και κυριαρχούσαν στο ευρύτερο πεδίο αντιπαράθεσης Ανατολής-Δύσης. Τα τεκμηριωμένα στοιχεία που περιβάλλουν τη δολοφονία του Πολκ είναι λίγα και σχετίζονται σχεδόν εξ ολοκλήρου με τις δικές του κινήσεις και ενέργειες ως δημοσιογράφου. Είναι απογοητευτικά ανεπαρκή για οποιαδήποτε αξιόπιστα συμπεράσματα όσον αφορά την ταυτότητα των δολοφόνων του, τα κίνητρά τους και τη διάπραξη του εγκλήματος. Οι ανταποκρίσεις του Πολκ για τις εξελίξεις στην Ελλάδα ήταν εξαιρετικά επικριτικές για τις ελληνικές αρχές, τις οποίες θεωρούσε ανίκανες και διεφθαρμένες, και για την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών, την οποία μεμφόταν ότι υποστήριζε ένα καταπιεστικό καθεστώς. Εντούτοις, πολλοί άλλοι ξένοι ανταποκριτές ασκούσαν εξίσου έντονη κριτική στο ελληνικό καθεστώς χωρίς όμως να πάθουν τίποτα ως αποτέλεσμα της στάσης τους αυτής. Για να εξασφαλίσει την εκδοχή των κομμουνιστών στασιαστών, ο Πολκ ανοιχτά γύρεψε πληροφορίες από διάφορα άτομα, Έλληνες, Αμερικανούς και Βρετανούς, για το πώς θα μπορούσε να ταξιδέψει στα βουνά για να πάρει συνέντευξη από τον κομμουνιστή στρατιωτικό ηγέτη Μάρκο. Όμως, και άλλοι δυτικοί δημοσιογράφοι είχαν εκφράσει παρόμοιο ενδιαφέρον και ένας, ο Μπίγκαρτ, τα κατάφερε. Η άφιξη του Πολκ στη Θεσσαλονίκη ήταν απρογραμμάτιστη, καθώς η αρχική του πτήση στην Καβάλα άλλαξε δρομολόγιο εξαιτίας της κακοκαιρίας. Οχτώ ημέρες μετά την εξαφάνισή του, το πτώμα του βρέθηκε να επιπλέει μερικές εκατοντάδες μέτρα από την κεντρική αποβάθρα της Θεσσαλονίκης. Είχε πυροβοληθεί μία φορά πίσω από τα αυτιά. Δεν υπήρχαν ίχνη ληστείας αλλά η δημοσιογραφική του ταυτότητα είχε ήδη αποσταλεί με το ταχυδρομείο στο κοντινό αστυνομικό τμήμα. Η αυτοψία αποκάλυψε ότι το τελευταίο του γεύμα περιλάμβανε αστακό, μπιζέλια και κρέας. Όλα τα υπόλοιπα που είναι γνωστά για τον βίαιο θάνατό του βασίζονται σε ανεπιβεβαίωτους ισχυρισμούς και εικασίες. Από το πλήθος των ατόμων, σημαινόντων και μη, Ελλήνων, Αμερικανών και Βρετανών, των οποίων τα ονόματα συνδέθηκαν με κάποιο τρόπο με τη δολοφονία του Πολκ, ένα ξεχωρίζει ως σήμερα ως το πιθανό κλειδί για την επίλυση του μυστηρίου που περιβάλλει το έγκλημα: ο Ράντολ Κόουτ. Βρετανικά διπλωματικά έγγραφα επιβεβαιώνουν ότι είχε προσκαλέσει δύο τουλάχιστον ξένους δημοσιογράφους (τους Μπίτζιο και Θραπ) να ταξιδέψουν στο αρχηγείο των ανταρτών για να πάρουν συνέντευξη από τον αρχηγό τους. Το αν ενήργησε με την ιδιότητά του ως στέλεχος του προξενείου αρμόδιο για θέματα Τύπου και πληροφοριών είτε ως πράκτορας της SIS ή με δική του πρωτοβουλία ως μοναχικός λύκος κινούμενος από άγνωστα κίνητρα, είναι αδύνατο να εξακριβωθεί με κάποιο βαθμό βεβαιότητας. Το ότι ήταν σε θέση να απευθύνει τέτοιες προσκλήσεις σε δυτικούς δημοσιογράφους συνάδει με την ευρέως διαδεδομένη πεποίθηση ότι διατηρούσε επαφές με κομμουνιστικούς κύκλους, πιθανότατα χάρη στην καλλιέργεια δεσμών που είχαν δημιουργηθεί την εποχή που υπηρέτησε ως αξιωματικός του SOE σε περιοχές που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο του ΕΛΑΣ. Δεν υπάρχει σοβαρός λόγος να πιστέψουμε ότι πρόθεσή του ήταν να σκοτωθούν ξένοι δημοσιογράφοι, πράγμα που θα είχε επικίνδυνες συνέπειες για τον ίδιο. Αντ’ αυτού, φαίνεται πιο λογικό να υποθέσουμε ότι πράγματι επιθυμούσε να ακούσουν δυτικοί δημοσιογράφοι και να δημοσιοποιήσουν τις απόψεις ενός κομμουνιστή διοικητή σχετικά με την ανταρσία και τους σκοπούς της, ακόμα και αν με το να διευκολύνει τη μετάδοση κομμουνιστικής προπαγάνδας –του είδους που ο Μάρκος παρέσχε στον Μπίγκαρτ εβδομάδες μόνο μετά τη δολοφονία του Πολκ– επρόκειτο να δυσαρεστήσει τους ανωτέρους του στο Φόρεϊν Όφις, να εξοργίσει τις Ηνωμένες Πολιτείες και να εξαγριώσει τις ελληνικές αρχές. Κατά τη διάρκεια των μηνών που υπηρέτησε σε μια αγροτική περιοχή ελεγχόμενη από τους κομμουνιστές, ο Κόουτ φαίνεται ότι ανέπτυξε γνήσια αισθήματα ταύτισης με την ελληνική άκρα Αριστερά, που πήγαζαν όχι από μαρξιστική ιδεολογία, αλλά από μια ανυπόκριτη συμπάθεια για τους φτωχούς χωρικούς και τους καταπιεσμένους στη χώρα. Για τον ίδιο λόγο προφανώς αποδοκίμαζε την πολιτική της ελληνικής κυβέρνησης και τη βρετανική υποστήριξη προς αυτήν: «Αισθανόμουν περιφρόνηση για την πολιτική μας στην Ελλάδα και αγαπούσα τον ελληνικό λαό», είπε στην Μάρτον το 1987, προσθέτοντας ότι «στα μάτια των ελλήνων (και ίσως μερικών βρετανών και αμερικανών) αξιωματούχων, είχε μολυνθεί διά βίου από τον καιρό που πέρασε με τους αριστερούς αντάρτες κατά τη διάρκεια της κατοχής».[137] Πέρα από την εμφανή επιθυμία του να διευκολύνει δυτικούς δημοσιογράφους να πάρουν συνέντευξη από τον Μάρκο, νύξεις για κρυφά αριστερά αισθήματα μπορούν να ανιχνευθούν στα σχόλιά του που παρέθεσε η Μάρτον και στις αναπολήσεις του μετά τον πόλεμο που μοιράστηκε με την οικογένειά του.[138] Ακόμα πιο προφανές, αν και προβληματικό, στοιχείο είναι η επιστολή του Ντυρκέμ στην οποία ο Κόουτ παρουσιάζεται ως βετεράνος του ΕΛΑΣ που επιθυμούσε να αποκτήσει εκ νέου επαφή με το κομμουνιστικό στρατόπεδο. Ομολογουμένως, η επιστολή του Ντυρκέμ παραμένει αινιγματική και ο σκοπός και η σημασία της δεν είναι καθόλου σαφείς. Αλλά το γεγονός ότι ο Κόουτ δέχθηκε από τον γάλλο δημοσιογράφο μία τέτοια δυνητικά επικίνδυνη επιστολή και την κράτησε για το υπόλοιπο της ζωής του υποδηλώνει ότι στη δική τους κοσμοθεωρία και σύμφωνα με τις πολιτικές τους πεποιθήσεις οι δύο άνδρες υπήρξαν όντως «σύντροφοι» κάποιου είδους. Στο πλαίσιο αυτό, γράφοντας για μια μεγάλη βρετανική εφημερίδα τον Μάρτιο του 1947, ο Ντυρκέμ χαρακτήρισε τον «Δημοκρατικό Στρατό» των ανταρτών ως εθελοντές χωρικούς που προσπαθούσαν να ξεφύγουν από την τρομοκρατία των βασιλοφρόνων και την καταστολή της Δεξιάς.[139] Όσο κι αν φαίνεται περίεργο, ο Κόουτ μπορεί να είχε φτάσει στο σημείο να συμμερίζεται μια τέτοια αναθεωρητική άποψη του ελληνικού εμφυλίου πολέμου. Ο Πολκ επισκέφθηκε τον Κόουτ για να ζητήσει πληροφορίες τις οποίες ο βρετανός αξιωματούχος ήταν γνωστό ότι κατείχε και ήταν πρόθυμος να μοιραστεί με άλλους: Πώς να φτάσει στο αρχηγείο των ανταρτών για να πάρει συνέντευξη από τον Μάρκο. Παρ’ όλο που δεν γνωρίζουμε την απάντηση του Κόουτ, η εκ των υστέρων δήλωσή του στους ανωτέρους του, ότι είχε αρνηθεί να διευκολύνει τον Πολκ, δεν είναι εντελώς πιστευτή. Μία παραδοχή ότι είχε βοηθήσει τον δολοφονημένο Αμερικανό μπορεί να γεννούσε σοβαρές υποψίες εναντίον του και πιθανότατα θα έβλαπτε τη σταδιοδρομία του. Μία παραδοχή σχεδόν σίγουρα θα τον εξανάγκαζε να κατονομάσει αυτούς στους οποίους είχε εμπιστευτεί τον Πολκ και τους οποίους οι ελληνικές αρχές θα θεωρούσαν αμέσως ως κύριους υπόπτους για το έγκλημα. Το να παραδεχτεί ότι είχε βοηθήσει τον Πολκ δίνοντάς του τις πληροφορίες που ζητούσε αλλά να υποστηρίξει ότι το είχε κάνει αθώα, χωρίς πρόθεση να τον θέσει σε κίνδυνο –το οποίο είναι μάλλον και η αλήθεια– θα τον εξέθετε σε σκληρές επικρίσεις από έλληνες και αμερικανούς αξιωματούχους και σε πιθανή τιμωρία από την κυβέρνησή του. Η πιο πρόσφορη λύση ήταν γι’ αυτόν να φύγει από την Ελλάδα το συντομότερο δυνατό και να σώσει τη σταδιοδρομία του. Επομένως, η ευθύνη του Κόουτ σε σχέση με τη δολοφονία του Πολκ πιθανότατα περιοριζόταν στον ρόλο του να φέρει σε επαφή τον αμερικανό δημοσιογράφο με άγνωστα άτομα, τα οποία υποτίθεται ότι θα τον πήγαιναν στον Μάρκο. Αν έτσι είχαν τα πράγματα, και αν αυτά τα άτομα σκότωσαν τον Πολκ αντί να τον οδηγήσουν στο βουνό, η ταυτότητα και τα κίνητρά τους παραμένουν άγνωστα. Εν αντιθέσει, γνωρίζουμε αρκετά ώστε να φτάσουμε σε ένα οριστικό συμπέρασμα για τον Στακτόπουλο. Ήταν αθώος για τις κατηγορίες για τις οποίες καταδικάστηκε και έπεσε θύμα μιας καλοστημένης σκευωρίας. Το γεγονός ότι αμερικανοί αξιωματούχοι και δημοσιογράφοι πίεζαν και ανακατεύονταν επίμονα, πράγμα που συντέλεσε στην ανάγκη να διαπραχθεί μια τέτοια αδικία, δεν μειώνει σε καμία περίπτωση το βάρος της ευθύνης που πέφτει πάνω σε ελληνικούς ώμους – κυβερνητικών αξιωματούχων, αξιωματικών των υπηρεσιών ασφαλείας, εισαγγελέων, δικαστών, του Τύπου. Στα χρόνια που ακολούθησαν, επανειλημμένες αρνήσεις των ανώτατων δικαστικών αρχών να επανεξετάσουν την καταδίκη και να αποκαταστήσουν την αδικία που διαπράχθηκε από τις υπηρεσίες πληροφοριών και το Κακουργιοδικείο αποτέλεσαν εθνικό σκάνδαλο ιστορικής σημασίας. Το σκάνδαλο και το στίγμα που παραμένουν δεν μπορούν πλέον να αποδοθούν σε ξένη παρέμβαση ή στην ανάγκη να προστατευθεί η χώρα από τον κομμουνισμό ή άλλους εχθρούς, ξένους ή εγχώριους, πραγματικούς ή φανταστικούς. © 2020 by the President and Fellows of Harvard College and the Massachusetts Institute of Technology Η μελέτη του καθηγητή Γιάννη Ο. Ιατρίδη “Assassination and Judicial Misconduct in Cold War Greece: The Polk/Staktopoulos Case in Retrospect” δημοσιεύθηκε στο Journal of Cold War Studies, Vol. 20, No. 4, Fall 2018, pp. 65–126, doi:10.1162/jcws_a_00823. Όταν τερματιστεί η άτιμη δικαστική αιχμαλωσία (με συνέπεια και την οικονομική) της Athens Review of Books θα κυκλοφορήσει σε βιβλίο με Πρόλογο του Ιωάννη Δ. Στεφανίδη και Επίμετρο του James E. Miller. [1] David Hackett Fisher, όπως παρατίθεται στον Thomas Powers, The Man Who Kept the Secrets: Richard Helms and the CIA (Νέα Υόρκη: Alfred A. Knopf, 1979), 297. [2] Για την Ελλάδα στον πόλεμο και μετά την απελευθέρωση, βλ. David H. Close (επιμ.), The Greek Civil War, 1943-1950. Studies of Polarization (Λονδίνο: Routledge, 1993)· John O. Iatrides (επιμ.), Greece in the 1940s: A Nation in Crisis (Λονδίνο: University of New England Press, 1981)· John O. Iatrides, “Revolution or Self-Defense? Communist Goals, Strategy and Tactics in the Greek Civil War,” Journal of Cold War Studies, 7.3 (Καλοκαίρι 2005), 3-33· Nikos Marantzidis, “The Greek Civil War (1944-1949) and the International Communist System,” Journal of Cold War Studies, 15.4 (Φθινόπωρο 2013), 25-54· Σωτήρης Ριζάς, Απ’ την Απελευθέρωση στον Εμφύλιο (Αθήνα: Καστανιώτης, 2011). [3] Για την πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών προς την Ελλάδα τα πρώτα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου βλ. John O. Iatrides, “The United States and Greece in the Twentieth Century,” στο Theodore A. Couloumbis, Theodore Kariotis and Fotini Bellou (επιμ.), Greece in the Twentieth Century (Λονδίνο: Frank Cass, 2003), 69-110· John O. Iatrides, “George F. Kennan and the Birth of Containment: The Greek Test Case,” World Policy Journal, 22.3 (Φθινόπωρο 2005), 126-145· και Bruce R. Kuniholm, The Origins of the Cold War in the Near East: Great Power Conflict and Diplomacy in Iran, Turkey and Greece (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1980). [4] Συνημμένο, “US Security Interests in Greece”, Σεπτέμβριος 1946, στα National Archives and Records Administration (εφεξής: NARA), Record Group (RG) 59, Φάκελος 869.00/9-646. [5] Στο ίδιο. [6] Η πρόταση αναπαράγεται στο U.S. Department of State, Foreign Relations of the United States, 1946, Vol. VII, 223-226 (εφεξής αναφέρεται ως FRUS, με το αντίστοιχο έτος και αριθμό τόμου). [7] Dean Acheson, Present at the Creation: My Years in the State Department (Νέα Υόρκη: Norton, 1969), 219. [8] Joseph M. Jones, The Fifteen Weeks (Νέα Υόρκη: Viking Press, 1955), 3-27, 67-78. [9] Iatrides, “George F. Kennan and the Birth of Containment,” 133. [10] A. A. Fatouros, “Building Formal Structures of Penetration: The United States in Greece, 1947-1948,” στο Iatrides (επιμ.), Greece in the 1940s, 239-258· Paul F. Braim, The Will to Win: The Life of General James Van Fleet (Annapolis, MD: Naval Institute Press, 2001), 151-223. [11] A. W. Sheppard, Britain in Greece (Λονδίνο: The League for Democracy in Greece, χ.χ.), 14. [12] Υπόμνημα Καρλ Ράνκιν (Karl Rankin), “Murder of George Polk,” 15 Αυγούστου 1948, και τηλεγράφημα από την Πρεσβεία [των Ηνωμένων Πολιτειών] αρ. 860, συνημμένο αρ. 1, 26 Αυγούστου 1948, και τα δύο στα NARA, RG 59, 811.91268/6-1048. [13] Για μια έγκριτη εξιστόρηση του εγκλήματος και των συνεπειών του, βλ. Edmund Keeley, The Salonika Bay Murder: Cold War Politics and the Polk Affair (Princeton, N.J.: Princeton University Press, 1989· με νέο πρόλογο, 1990). [Σ.τ.Μ.: Το έργο κυκλοφόρησε σε ελληνική έκδοση ως Φόνος στον Θερμαϊκό: Υπόθεση Πολκ, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα, 2010, με προλογικό κεφάλαιο του John O. Iatrides, σε μετάφραση Νίκου Σταμπάκη). Ανάμεσα στις πολλές ελληνικές εκδόσεις ιδιαίτερα χρήσιμες: Αθανάσιος Γ. Καφίρης; Μια ανθρώπινη και δικαστική τραγωδία: Η υπόθεση Πολκ - Στακτόπουλου (Αθήνα: Προσκήνιο, 2010)· Ελευθέριος Α. Βούρβαχης, Ποιος σκότωσε τον Πολκ; Μια πολιτική δολοφονία και δικαστική πλάνη (Αθήνα: Προσκήνιο, 2003). [14] Υπόμνημα Ράνκιν, 10 Ιουνίου 1948, στα NARA, RG 59, 811.91268/6-1048. [15] William Polk στον William Price, 8 Ιουνίου 1949, στα έγγραφα της Κάτι Μάρτον (εφεξής Έγγραφα Μάρτον). Είμαι ευγνώμων στην Κάτι Μάρτον, συγγραφέα του The Polk Conspiracy: Murder and Cover-up in the Case of CBS News Correspondent George Polk (Νέα Υόρκη: Farrar, Straus & Giroux, 1990) που μου έδωσε πρόσβαση στη συλλογή της έρευνάς της. [16] George Polk, “Greece Puts Us to the Test,” Harper’s Magazine, Δεκέμβριος 1947, 529-536. [17] Oliver Marcy υπόμνημα συνομιλίας, 15 Ιουλίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον· και Driscoll, Marcy, και Rendis υπόμνημα στον Marshall, “Polk Investigation – Possibility of Rightist Guilt,” n.d., στα Έγγραφα Μάρτον. Ο Ζέβγος παρακολουθούσε το έργο της Διεθνούς Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών. [18] Βλ. πρωτοσέλιδο κύριο άρθρο στην Καθημερινή, 28 Μαΐου 1948. Το Κομμουνιστικό Κόμμα αρνήθηκε κατηγορηματικά την ευθύνη για τη δολοφονία του Πολκ. Στις 30 Μαΐου 1948 η «προσωρινή κυβέρνηση» των ανταρτών ανακοίνωσε ότι η «εκτέλεση» του Πολκ είχε σχεδιαστεί από τις «αμερικανικές υπηρεσίες στην Ελλάδα» και διαπράχθηκε από ανώτερους αξιωματούχους της ελληνικής κυβέρνησης (συμπεριλαμβανομένου του Ρέντη, του αρχηγού της αστυνομίας στην Αθήνα Άγγελου Έβερτ και του ανώτερου αξιωματούχου της ασφάλειας στη Θεσσαλονίκη Νικόλαου Μουσχουντή) για να εμποδίσουν τον δημοσιογράφο να ταξιδέψει στην «Ελεύθερη Ελλάδα» και να αποκαλύψει «την αλήθεια» γι’ αυτήν. Η ίδια ανακοίνωση πρότεινε τον σχηματισμό μιας διεθνούς επιτροπής που θα επισκεπτόταν την «Ελεύθερη Ελλάδα» των κομμουνιστών για να ερευνήσει τη δολοφονία. Δεν υπάρχει καμία ένδειξη ότι αυτή η πρόταση απασχόλησε τις ελληνικές αρχές. Ραδιοφωνικό δελτίο των ανταρτών της 19ης Οκτωβρίου 1948, Ιστορικό και Διπλωματικό Αρχείο Υπουργείου Εξωτερικών (εφεξής ΙΔΑΥΕ), Φάκελος Πολκ, 1948, τμήμα 5.1. [19] Υπόμνημα της Πρεσβείας στο Φόρεϊν Όφις, 26 Αυγούστου 1948, στα Εθνικά Αρχεία του Ηνωμένου Βασιλείου (TNAUK), Αρχεία Φόρεϊν Όφις (FO) 371/85679· και επιστολή του Reilly στον G. Wallinger, 31 Αυγούστου 1948, στα TNAUK, FO 371/85679. [20] Kenneth Matthews, Memories of a Mountain War: Greece 1944-1949 (Λονδίνο: Longman, 1972). Το μήνυμα, που υπέγραφε ο διοικητής του Κλιμακίου Γενικού Αρχηγείου Νότιας Ελλάδας του ΔΣΕ Κώστας Καραγιώργης, με ημερομηνία 23 Οκτωβρίου 1948 (αναπαράγεται στη σελίδα 241 του βιβλίου), προειδοποιούσε ότι «οι μοναρχικοί σχεδιάζουν να επαναλάβουν την ιστορία του Πολκ με τον δημοσιογράφο Μάθιους». [21] Homer Bigart επιστολή στον William Polk, 13 Ιουνίου 1948, στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, Βιβλιοθήκη Tamiment, 159: Newsmen’s Commission Collection, Κουτί 3, Φάκελος “Homer Bigart.” [22] Ole L. Smith, “The Tsaldaris Offers for Negotiations 1948: A Lost Opportunity or a Canard?”, Epsilon, 1 (1987), 86-87. [23] Το τετρασέλιδο ρεπορτάζ του Bigart δημοσιεύθηκε στη New York Herald Tribune, 25-28 Ιουλίου 1948. Πιθανόν κατόπιν απαίτησης των εκδοτών της εφημερίδας το άρθρο δεν κάνει αναφορά στον Πολκ. [24] Δημήτρης Γουσίδης, Μάρκος Βαφειάδης (Θεσσαλονίκη: Επικαιρότητα, 1983), 31-34. [25] Ευχαριστώ τους Έντμουντ Κήλυ και Ελίας Βλάντον για τις αφηγήσεις τους (μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προς τον συγγραφέα, 24-25 Φεβρουαρίου 2017) για τις παρατηρήσεις του Μάρκου στη συνάντησή τους, στις 18 Απριλίου 1991. Το φθινόπωρο του 1948, κατόπιν διαφωνίας για τη στρατιωτική τακτική των ανταρτών, ο Ζαχαριάδης απομάκρυνε τον Μάρκο από τη στρατιωτική διοίκηση του ΔΣΕ, τον διέγραψε από το ΚΚΕ και τον έστειλε στη Σοβιετική Ένωση. [26] Βλ. απομαγνητοφωνημένη τη συνέντευξη στον Εθνικό Κήρυκα (Νέα Υόρκη) 18-19 Απριλίου 1991, 1-2. [27] Συνέδριο για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, Πάντειο Πανεπιστήμιο, 20-23 Οκτωβρίου 1999, ιδιωτική συλλογή του συγγραφέα. [28] Greece, Sec I, 24 Φεβρουαρίου 1949, στα NARA, RG 165, Army General Staff, Plans & Operations, 091· και “ Re: Lt. Col. R. S. Edner,” 3 Φεβρουαρίου 1949, στο ίδιο. [29] James Kellis προς Donovan, 22 Ιουλίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. Η βρετανική πηγή του Kellis ήταν ο λοχαγός Στέισι (Stacey), του «Τομέα Βαλκανικής Αντικατασκοπίας» στη Θεσσαλονίκη. [30] Υπόμνημα συνομιλίας, 11 Ιουνίου 1948, στο Ινστιτούτο Στρατιωτικής Ιστορίας του Στρατού των Ηνωμένων Πολιτειών, Carlisle, PA, Έγγραφα Donovan, Φάκελος “Personal Investigation of Polk Murder 1947-1948.” [31] Κωνσταντίνος Αντωνίου, Ιστορία Ελληνικής Βασιλικής Χωροφυλακής, 1833-1967, τ. 4 (1967), 23, 56-63· Απόστολος Β. Δασκαλάκης, Ιστορία της Ελληνικής Χωροφυλακής, τ. 2 (Αθήνα: Τσιβεριώτης 1973), 935-959. [32] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, υπόμνημα συνομιλίας με τον Κωνσταντινίδη, 16 Φεβρουαρίου 1949, στα Έγγραφα Μάρτον. [33] Frederick Ayer, Jr., Yankee G-Man (Chicago: Regnery, 1957), 275-299. [34] “Polk Case”, υπόμνημα Marcy στους φακέλους, 25 Αυγούστου1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [35] “Polk case report 11,” Ράνκιν προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, 20 Ιουνίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [36] Υπόμνημα συνομιλίας μεταξύ Ντόνοβαν και Γουίλιαμ Γκάι Μάρτιν (William Guy Martin) της νομικής εταιρίας του Ντόνοβαν με τον Γουίλιαμ Μπάξτερ (William Baxter), 27 Σεπτεμβρίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. Η συζήτηση διεξήχθη στις 24 Σεπτεμβρίου. [37] Επιστολή του Κέλλις προς τον Ντόνοβαν, 10 Αυγούστου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. Σύμφωνα με έλληνα αξιωματούχο, ο Κέλλις, αν και δεν ήταν κομμουνιστής, ήταν μεταξύ των «επικίνδυνων αριστερών συμβούλων» που υπονόμευσαν την πεποίθηση του Ντόνοβαν «ότι το έγκλημα είχε διαπραχθεί από τους κομμουνιστές». Απαντώντας στους ισχυρισμούς ανώτερων αξιωματούχων της αστυνομίας ότι ο Πολκ είχε σκοτωθεί από κομμουνιστές, ο Κέλλις φέρεται να επέμενε «ότι όλα αυτά είναι θεωρίες για μικρά παιδιά». Βλ. την έκθεση του Γεωργίου Δρόσου στο Υπουργείο Εξωτερικών, 3 Ιουλίου 1948, στο ΙΔΑΥΕ, Φάκελος Πολκ, 1948, Τμήμα 5.1. [38] “Polk Investigation ‒ Possibility of Rightist Guilt,” υπόμνημα συνομιλίας μεταξύ των Driscoll, Marcy, και Ρέντη, 15 Ιουλίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [39] Αντισυνταγματάρχης Γεώργιος Στεφανάκης, αναφορά στη Διεύθυνση της Αστυνομίας για την έρευνα της δολοφονίας του Πολκ, 10 Απριλίου 1949, που διαβιβάσθηκε στο Υπουργείο Δικαιοσύνης στις 28 Απριλίου 1949, στο Αρχείο του Μιχαήλ Μελά, Αθήνα (εφεξής Αρχείο Μελά). Είμαι ευγνώμων στον Μιχαήλ Μελά που μου επέτρεψε την πρόσβαση στο ιστορικό αρχείο της οικογένειάς του. [40] “Polk Investigation – Possibility of Rightist Guilt,” υπόμνημα συνομιλίας μεταξύ των Driscoll, Marcy, και Ρέντη, 15 Ιουλίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [41] Αναφορά του Τ. Σ. Κωνσταντινίδη, «Έρευνες και Αστυνομική Δράση Αναφορικά με την Υπόθεση Δολοφονίας του G. Polk», 21 Αυγούστου 1948, που υποβλήθηκε στο Υπουργείο Δικαιοσύνης στις 23 Αυγούστου 1948, στο Αρχείο Μελά. [42] Στο ίδιο. [43] Αντωνίου, Ιστορία Ελληνικής Χωροφυλακής, τ. 4, 2361. [44] Δήλωση Θραπ (Thrapp), Ρώμη 26 Μαΐου 1948 (ελληνική μετάφραση). Είμαι ευγνώμων στον Ελίας Βάντον για την παραχώρηση αντιγράφου αυτού του εγγράφου. Σύμφωνα με την πρεσβεία στην Αθήνα, «ο Θραπ, σε μία θυμωμένη επιστολή στον Ντόνοβαν, αρνήθηκε ξανά να κατονομάσει τον σύνδεσμο στη Θεσσαλονίκη. … Λέει, παρ’ όλα αυτά, ότι πιστεύει πως ο μόνος ένοχος είναι ο Μάρκος». Βλ. Ράνκιν προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, τηλ. 1281, “Ayer re Polk Case Report Νο. 15,” 8 Ιουλίου 1948, σε NARA, RG 59, Φάκελος 811.91268/7-848. Ο Πολκ είχε πει σε διάφορους συναδέλφους, συμπεριλαμβανομένου ενός ρεπόρτερ του CBS στην Κωνσταντινούπολη, ότι σκόπευε να πάρει συνέντευξη από τον επικεφαλής των ανταρτών Μάρκο στα βουνά. Βλ. αναφορά του Κομοτούρου στο Υπουργείο Δικαιοσύνης, 4 Αυγούστου 1948, στο ΙΔΑΥΕ, Φάκελος «Πολκ, 1948», Τμήμα 5.1. [45] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, έκθεση για συνομιλία με τον Κωνσταντινίδη, 31 Ιουλίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [46] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, έκθεση για συνομιλία με τον Κωνσταντινίδη, 11 Σεπτεμβρίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον· πρόσθετη έμφαση. [47] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, έκθεση για συνομιλία με τον Κωνσταντινίδη, 18 Νοεμβρίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [48] Ioannis D. Stefanidis, Substitute for Power: British Propaganda to the Balkans, 1939-1944, Aldershot: Ashgate, 2012, 220. [49] Βρετανική Πρεσβεία, Αθήνα (D. P. Reilly) προς Νάιτ (W.L.C. Knight), Γενικό Πρόξενο, Θεσσαλονίκη, 31 Αυγούστου 1948, στα TNAUK, FO, 371/72215, R 10499. [50] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ “Mr. Hadziargyris and the Polk Case,” έκθεση για συνομιλία, Γκίμπσον, Μάρσι (Marcy), Χατζηαργύρης, 19 Οκτωβρίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [51] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, υπόμνημα συνομιλίας με τον Κωνσταντινίδη, 26 Μαΐου 1949, στα Έγγραφα Μάρτον. Σύμφωνα με τον Γκίμπσον, ο Κωνσταντινίδης πίστευε ότι οι κατηγορούμενοι (Στακτόπουλος, Βασβανάς και Μουζενίδης) «συνδέονταν όλοι με το σχέδιο της δολοφονίας» και ότι ο Χατζηαργύρης «μπορεί να προσπαθεί να εμπλέξει τον Κόουτς (Coates [sic]) ως το τέταρτο πρόσωπο που συμμετείχε στη δολοφονία». Ο Κόουτ (Coate) ήταν ο αρμόδιος για θέματα πληροφοριών αξιωματούχος του βρετανικού γενικού προξενείου στη Θεσσαλονίκη. [52] Κατά τα φαινόμενα, η Mamas ήταν και η ίδια πρόθυμη να πάρει συνέντευξη από τον Μάρκο, και, παραδόξως, πλησίασε αξιωματούχους της στρατιωτικής υπηρεσίας πληροφοριών στη Θεσσαλονίκη για συμβουλές και βοήθεια. Την προειδοποίησαν εμφατικά να μην εμπλακεί σε τέτοιες επικίνδυνες περιπέτειες και η ίδια στη συνέχεια υποστήριξε ότι οι κρούσεις της δεν υπήρξαν σοβαρές. Φοίβος Οικονομίδης, Πόλεμος, Διείσδυση και Προπαγάνδα (Αθήνα: Ορφέας, 1992), 149-50. Βλ. εκτενή αποσπάσματα από την κατάθεση της Mamas στο δικαστήριο στον Keeley, The Salonika Bay Murder, 234-40. [53] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, “Ayer re Polk Case Report Νο. 8,” 14 Ιουνίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. Ο ίδιος πληροφοριοδότης είχε πει στον Έιερ ότι το έγκλημα είχε διαπραχθεί «πιθανότατα κατόπιν εντολών και μέσω πρακτόρων [της] Cominform». [54] Τηλεγράφημα Ράνκιν 1127, 21 Ιουνίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [55] Ένορκη κατάθεση στον Γουίλιαμ Κόλμπι για τον Ντόνοβαν, 21 Οκτωβρίου 1948, στη Βιβλιοθήκη Tamiment, 159, Κουτί 3, Φάκελος 8. [56] Elias Vlanton and Zak Mettger, Who Killed George Polk? The Press Covers Up a Death in the Family (Temple University Press, 1996), 177-178. [57] Στο ίδιο, 178. [58] Έγγραφα που παραχώρησε στον Έντμουντ Κήλυ ο Αθανάσιος Τσαλδάρης, συνοδευτική επιστολή, 11 Δεκεμβρίου 1990. Το κείμενο της κατάθεσης που έδωσε η Ρέα Πολκ είναι σε αγγλική μετάφραση από το μεταφραστικό τμήμα του ελληνικού Υπουργείου Εξωτερικών. Είμαι ευγνώμων στον Καθηγητή Κήλυ που μου παραχώρησε πρόσβαση σε αυτά τα έγγραφα. [59] Αποφοίτησε από το Κολέγιο Ανατόλια, ένα αμερικανικό σχολείο δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης στη Θεσσαλονίκη. Ο διευθυντής του σχολείου (αργότερα πρόεδρος), δρ. Καρλ Κ. Κόμπτον (Carl C. Compton), ήταν ο μόνος μάρτυρας υπεράσπισης που κατέθεσε για τον καλό χαρακτήρα του Στακτόπουλου. John O. Iatrides and William R. Compton (επιμ.), Carl C. Compton, The Morning Cometh: 45 Years with Anatolia College (New Rochelle, N.Y.: Caratzas, 1986), 98-99. [60] Αντισυνταγματάρχης Φλόιντ A. Σπένσερ, Υπηρεσία Πληροφοριών του Στρατού των ΗΠΑ, Αλεξάνδρεια, Βιρτζίνια, “Comments on Testimony of Gregorios I. Staktopoulos” («Σχόλια για τη μαρτυρία του Γρηγορίου Ι. Στακτόπουλου», στη δίκη του), που υποβλήθηκαν στον Γουόλτερ Λίππμανν μέσω Έλμερ Ντέιβις (Elmer Davis), 15 Απριλίου 1949, στα Έγγραφα Μάρτον. Ο Σπένσερ είχε γνωρίσει τον Πολκ το 1946, στο Κάιρο. [61] Ράνκιν προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, τηλ. 1281, 8 Ιουλίου 1948. Οι δημοσιογράφοι Μιχάλης Ιγνατίου και Κώστας Παπαϊωάννου υποστηρίζουν ότι, σε μια ειδική σύσκεψη του Υπηρεσιακού Συμβουλίου του Υπουργείου Δημοσίας Τάξεως στις 10 Αυγούστου 1948, ο υπουργός Κωνσταντίνος Ρέντης ανακοίνωσε ότι ο Στακτόπουλος «ήταν ο καταλληλότερος ύποπτος» στη δολοφονία του Πολκ. Οι συγγραφείς βασίζουν την εξιστόρησή τους για τη σύσκεψη σε μία δήλωση που έκανε τον Απρίλιο του 1956 ένας από τους συμμετέχοντες, ο αρχηγός της Αστυνομίας της Αθήνας Ιωάννης Πανόπουλος, σε μία δίκη δυσφήμησης άσχετη με τη δολοφονία του Πολκ. Σύμφωνα με τους Ιγνατίου και Παπαϊωάννου, ο Πανόπουλος ισχυρίστηκε στη δίκη ότι «ο Στακτόπουλος συνελήφθη και καταδικάστηκε επειδή κάποιος έπρεπε να συλληφθεί και να καταδικαστεί» κατόπιν πιέσεων από την κυβέρνηση των Ηνωμένων Πολιτειών. Δεν έχει εντοπιστεί καμία καταγραφή της σύσκεψης της 10ης Αυγούστου 1948 σε ελληνικά κρατικά αρχεία. Βλ. Μιχάλης Ιγνατίου και Κώστας Παπαϊωάννου, Οι έξι θάνατοι του Τζωρτζ Πολκ (Αθήνα: Πατάκης, 2018), 183-186, 439. Μια προηγούμενη εκδοχή της υποτιθέμενης δήλωσης του Ρέντη στο Υπηρεσιακό Συμβούλιο εμφανίζεται (χωρίς να αποδίδεται) στον Καφίρη, 92-93. [62] Κόλμπι προς Ντόνοβαν, 7 Αυγούστου 1948, στα Έγγραφα Ντόνοβαν, Φάκελος “Drafts and Duplicates, 1947-1949”. Ο Κόλμπι μετέδωσε μια γραφολογική έκθεση για τον φάκελο με τον οποίο είχε αποσταλεί στην αστυνομία στη Θεσσαλονίκη η δημοσιογραφική ταυτότητα του Πολκ. Σύμφωνα με την έκθεση, ο γραφικός χαρακτήρας ήταν ενός «άνδρα υψηλής μόρφωσης, όχι πάνω από τα τριάντα [sic] ... δείχνει αρρενωπό χέρι, μεγάλη δύναμη θέλησης και βασικά γερή κράση». [63] Πολκ προς Πράις (Price), απεσταλμένου από το Παρίσι, 23 Μαΐου 1949, στα Έγγραφα Μάρτον. [64] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, υπόμνημα συνομιλίας με τον Κωνσταντινίδη, 17 Νοεμβρίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [65] Γρηγόρης Στακτόπουλος, Yπόθεση Πολκ: Η προσωπική μου μαρτυρία (Αθήνα: Εκδόσεις Γνώση, 1984). [66] Βούρβαχης, Ποιος σκότωσε τον Πολκ; 229, 246, 267. [67] Στακτόπουλος, Υπόθεση Πολκ, 207· Γιάννης Βούλτεψης, Υπόθεση Λαμπράκη: η Μάχη, Θεσσαλονίκη (Αθήνα: Αλκυών, 1998). [68] Ράνκιν προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, τηλ. 1281, 8 Ιουλίου 1948. [69] Πρεσβεία στην Αθήνα προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, “Transmitting Correspondence at Request of General Donovan,” 7 Αυγούστου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. Το συνημμένο έγγραφο ήταν πιθανότατα η δήλωση του Θραπ της 26ης Μαΐου 1948, την οποία έστειλε στον Ντόνοβαν από τη Ρώμη. [70] Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, τηλ. 344, “George Polk Murder Case,” 29 Σεπτεμβρίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [71] Υπόμνημα συνομιλίας, Ντόνοβαν, Μάρτιν, Μπάξτερ, 27 Σεπτεμβρίου 1948. Στις 2 Οκτωβρίου 1948, ο Γκίμπσον ανέφερε από τη Θεσσαλονίκη ότι «ο Ντόνοβαν δεν έδωσε στο προξενείο καμία πληροφορία με προορισμό οποιαδήποτε τοπική αστυνομική ή δικαστική αρχή σχετικά με πρώην σύνδεσμο του Θραπ». Ο Ντόνοβαν είπε στον εισαγγελέα πρωτοδικών Χρήστο Μουστάκη ότι «δεν υπήρχε τίποτα να κερδίσουμε από τον Θραπ αλλά θα προωθήσω επιστολή που περιέχει πληροφορίες τις οποίες πρέπει να ερευνήσουν οι αρχές». Ο Γκίμπσον κατέληγε: «Ο Ντόνοβαν δεν είπε τι θα περιλάμβανε η επιστολή. Καμιά επιστολή του Ντόνοβαν δεν προωθήθηκε στο Προξενείο ή σε οποιαδήποτε τοπική αρχή». Γκίμπσον προς Στέιτ Ντιπάρτμεντ, τηλεγράφημα 421, 2 Οκτωβρίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [72] Μάρτον, The Polk Conspiracy, 253. [73] Χατζηαργύρης προς Κωνσταντινίδη, 3 Μαΐου 1949, με αντίγραφο προς τη βρετανική πρεσβεία, Αθήνα, 6 Μαΐου 1949, στα TNAUK, FO 371/78404 77610. Η ίδια θεωρία σχετικά με τις συνθήκες γύρω από τη δολοφονία του Πολκ επαναλήφθηκε στον συγγραφέα από τον ανταποκριτή του Newsweek στην Αθήνα Τζον Ρήγο (John Rigos) σε ένα συνέδριο για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο, στο Πάντειο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, στις 20 Οκτωβρίου 1999. [74] Δήλωση Θραπ, Ρώμη, 26 Μαΐου 1948 (σε ελληνική μετάφραση), στα Έγγραφα Μάρτον. [75] Υπόμνημα Ράουζ (A.G.R. Rouse), 23 Μαΐου 1949, στα TNAUK, FO, 371/78404 77610, R 5102/10139/19 G· και Ράντολ Κόουτ προς Πεκ (E.H. Peck), 12 Αυγούστου 1949, στα TNAUK, FO, 371/78404 161007. [76] Η εξιστόρηση βασίστηκε στις νεκρολογίες για τον Ράντολ Κόουτ: The Daily Telegraph (Λονδίνο), 15 Δεκεμβρίου 2005, 31, The Independent (Λονδίνο), 14 Ιανουαρίου 2006, 14, The Times (Λονδίνο), 18 Ιανουαρίου 2006, 18· Remote Enquiries, 2/20/2010, TNAUK και στην The London Gazette: Official Public Record. Επειδή τα γερμανικά στρατεύματα είχαν ήδη αποσυρθεί, η «μάχη της Καλαμάτας» έγινε μεταξύ των ισχυρότερων δυνάμεων του ΕΛΑΣ και των Ταγμάτων Ασφαλείας που υπερασπίζονταν την πόλη, τη σφαγή των οποίων σταμάτησε τελικά η επέμβαση βρετανών αξιωματικών-συνδέσμων, συμπεριλαμβανομένης της ομάδας του Κόουτ. [77] Michael Ward, μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προς τον συγγραφέα, 28 Ιανουαρίου 2010. [78] Μπίτζιο προς τον συγγραφέα, 11 Αυγούστου 1992. [79] Σημείωμα Ράουζ, 23 Μαΐου 1949, στα TNAUK, FO 371/78404 161007. Η εν λόγω υπηρεσία ήταν η Διεύθυνση Πληροφοριών Ανατολικής Ευρώπης (East European Intelligence Department) του Φόρεϊν Όφις. [80] Επιστολή Κόουτ προς Πεκ, 12 Αυγούστου 1949, στα TNAUK, FO 371/78404 161007. Ο Πεκ υπηρετούσε ως βρετανός πρόξενος στη Θεσσαλονίκη το 1946, όταν και ο Κόουτ ήταν τοποθετημένος εκεί. [81] Πεκ προς Κόουτ, 22 Αυγούστου 1949, TNAUK, FO 371/78404 R 7867/10139/19 G. [82] Tom Bower, The Perfect English Spy: Sir Dick White and the Secret War, 1935-90 (Λονδίνο: Heinemann, 1995), 145, 358. [83] Στο ίδιο, 202-03. [84] Nigel West, M.I.5. 1945-72: A Matter of Trust (Coronet Books, 1983), 28. [85] Sheppard, Britain in Greece, 14. [86] West, A Matter of Trust, 41. [87] Stephen G. Xydis, “The Polk Murder Case Revisited,” Southeastern Europe, II.2, (1975), 194-198. [88] Στο ίδιο. [89] Στο ίδιο. [90] Anthony Cave Brown, Treason in the Blood: H. St. John Philby, Kim Philby and the Spy Case of the Century (Βοστώνη: Houghton Mifflin, 1994)· και Stephen Dorril, MI6: Fifty Years of Special Operations (Λονδίνο: Fourth Estate, 2000). [91] Χατζηαργύρης προς Κωνσταντινίδη, 3 Μαΐου 1949, στα TNAUK, FO 371/78404 77610. Ένα συνοδευτικό σημείωμα προς τη βρετανική πρεσβεία, με ημερομηνία 6 Μαΐου 1949, γράφει σε ένα σημείο: «Ο Κος Χατζηαργύρης δράττεται της ευκαιρίας να δηλώσει ότι προς το συμφέρον της Ελλάδας και των συμμάχων της δεν αποκάλυψε τις πληροφορίες που περιέχονται στην επιστολή αυτή στη δίκη του Στακτόπουλου. Εξαιτίας, όμως της ανεύθυνης στάσης μερικών ελλήνων αξιωματούχων, ιδιαίτερα του Κου Γεωργίου Μελά, Υπουργού Δικαιοσύνης [ο οποίος είχε κατηγορήσει τον Χατζηαργύρη για συνενοχή στη δολοφονία του Πολκ], ο Κος Χατζηαργύρης κατέληξε στο συμπέρασμα ότι δεν μπορεί να παραμείνει άλλο σιωπηλός. Έχει, επομένως, αποφασίσει να υπερασπιστεί τον εαυτό του με όλα τα μέσα που διαθέτει. … Αντίγραφα της επιστολής αυτής και του συνημμένου σημειώματος βρίσκονται στα χέρια συγκεκριμένων υπεύθυνων προσώπων στην Ελλάδα και την Αμερική, που έχουν την εξουσιοδότηση να τα χρησιμοποιήσουν κατάλληλα αν προκύψει η περίσταση». [92] Υπόμνημα Ντόντσον (D.S.L. Dodson), “Mr. Randall [sic] Coate,” 22 Μαρτίου 1966, εγκεκριμένο από τον Χ. Χόλερ (H.A.F. Hohler), 23 Μαρτίου 1966, στα TNAUK, FO 371/78404 161007. [93] Η βιβλιοκρισία του Στηλ, “Casualty of the Cold War,” δημοσιεύτηκε στο τεύχος της 19ης Σεπτεμβρίου 1991 του The New York Review of Books, 17-21. Περιέχει δύο παραγράφους που αναφέρονται στον Κόουτ. [94] Κ.M. Γούντχαουζ προς τον συγγραφέα, απεσταλμένο από την Οξφόρδη, 30 Απριλίου 1992. [95] Woodhouse στον Πολκ, απεσταλμένο από την Οξφόρδη, ΗΒ, 14 Νοεμβρίου 1989, στη συλλογή του συγγραφέα. [96] Μάρτον, The Polk Conspiracy, 23, 148, 253-56, 333. [97] Στο ίδιο, 253. [98] Μπομπ Μπλέικ (Bob Blake), I’ll Take the High Road (Chicago: Henry Regnery, 1953), 40-48. Μετά τη σύσκεψη των ανταρτών, οι Ντυρκέμ και Μπλέικ ταξίδεψαν στη Θεσσαλονίκη και, κατόπιν προσκλήσεως του Κόουτ, τον επισκέφθηκαν χωριστά για να συζητήσουν τις εμπειρίες και παρατηρήσεις τους κατά τη διάρκεια του σύντομου ταξιδιού τους. Βλ. Μπ. Μπλέικ, “Thessaloniki Dull after Mountain Adventures,” Cleveland Plain Dealer, 4 Απριλίου 1947, 9. Σε ρεπορτάζ που δημοσιεύτηκαν σε μεγάλες βρετανικές εφημερίδες τον Μάρτιο του 1947, ο Ντυρκέμ είχε περιγράψει τους κομμουνιστές αντάρτες ως εθελοντές χωρικούς που κατέφυγαν στα βουνά για να γλιτώσουν από την τρομοκρατία και την καταπίεση των βασιλοφρόνων. [99] Είμαι ευγνώμων στην Κυρία Πάμελα Μουρ Κόουτ (Pamela Moore Coate) που μου επέτρεψε την πρόσβαση σε αυτό το έγγραφο και για την άδειά της να το δημοσιεύσω. Ο Ντυρκέμ, ένας αριστερός γάλλος δημοσιογράφος, ήταν ανταποκριτής για τη βελγική καθημερινή εφημερίδα Ce soir και επίσης έκανε ρεπορτάζ για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο για αγγλόφωνες εφημερίδες. Στα τέλη της δεκαετίας του ’60 εξέδιδε το γαλλικό περιοδικό Cinemonde (μετέπειτα Le Nouveau Cinemonde). Προσπάθειες να μάθουμε περισσότερα για τον Ντυρκέμ και τη δράση του στην Ελλάδα απέβησαν άκαρπες. [100] Την Τρίτη, 4 Μαΐου, ο Πολκ ετοιμάστηκε να ξεκινήσει περιοδεία στη βόρεια Ελλάδα, με αφετηρία την πόλη της Καβάλας. Το πρωί της Παρασκευής, 7 Μαΐου, η κακοκαιρία οδήγησε την πτήση στη Θεσσαλονίκη, όπου ο Πολκ αποβιβάστηκε και έπιασε δωμάτιο σε ξενοδοχείο. Εξαφανίστηκε το βράδυ της Κυριακής, 9 Μαΐου. Αν, όπως διατείνεται η Μάρτον, η συνέντευξη του Πολκ με τον Τσαλδάρη στις 3 του μηνός οδήγησε στη δολοφονία του, οι υποτιθέμενοι δολοφόνοι του από τον Πειραιά κινήθηκαν με αξιοθαύμαστη ταχύτητα. [101] Μάρτον, The Polk Conspiracy, 343. [102] Στο ίδιο, 332. Anthony Cave Brown’s Wild Bill Donovan: The Last Hero (Times Books, 1982) το βιβλίο ουσιαστικά τελειώνει με τη διάλυση του OSS στα τέλη του 1945 και την ίδρυση της CIA δύο χρόνια αργότερα. Σε μια τηλεφωνική συζήτηση μαζί μου, ο Κέιβ Μπράουν αρνήθηκε να συζητήσει την υπόθεση Πολκ και περιορίστηκε να πει ότι, ενώ ερευνούσε τα έγγραφα του Ντόνοβαν, είχε συναντήσει ενδείξεις πως κατά τη διάρκεια του πολέμου ο ταγματάρχης Μουσχουντής είχε δεσμούς με τις βρετανικές επιχειρήσεις πληροφοριών στην Ελλάδα. [103] Κέλλις προς Ντόνοβαν, 19 Ιουνίου 1948, στα Έγγραφα Donovan, Φάκελος “George Polk Murder 1948-1950”, Ινστιτούτο Στρατιωτικής Ιστορίας του Στρατού των Ηνωμένων Πολιτειών, Καρλάιλ, Πενσυλβανία. O Κέλλις γράφει: «Απασχολούμε πολυάριθμους πληροφοριοδότες, πράκτορες και αξιωματούχους της κυβέρνησης στην προσπάθειά μας να εντοπίσουμε τους δολοφόνους. … Όλα αυτά ως τώρα είναι απλός έλεγχος πάνω στις πληροφορίες και τις δραστηριότητες του Μοσκουντή [sic] Διπλοελέγχω τα πάντα όσο είναι δυνατόν για να είμαστε σίγουροι ότι ούτε αυτός ούτε κανένας άλλος έλληνας αξιωματούχος δεν μας αποπροσανατολίζει και ότι οι ελληνικές αρχές είναι αμερόληπτες. … Ο Μοσκουντής μου είπε ότι βασίζεται πολύ στους πληροφοριοδότες της κυβέρνησης με τους κομμουνιστές. … Ένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος από την “Επιτροπή Εθνικιστών”, μια ακροδεξιά οργάνωση, μου είπε ότι επισκέφθηκε τη Θεσσαλονίκη αμέσως μετά την ανακάλυψη του πτώματος του Πολκ και ήρθε σε επαφή με την οργάνωση στη Θεσσαλονίκη. Θέλησε να μας διαβεβαιώσει ότι η οργάνωσή του δεν εμπλεκόταν». [104] Ο Κέλλις αποχώρησε από τη CIA το 1953. Τον Μάιο του 1954, ενώ υπηρετούσε στην Αεροπορία στη Νάπολη της Ιταλίας, έστειλε μια επιστολή στον πρόεδρο Αϊζενχάουερ (Eisenhower) εξαπολύοντας κατηγορίες ότι «η Κεντρική Υπηρεσία Πληροφοριών (CIA) βρίσκεται σε κατάσταση αποσύνθεσης». Βλ. Tim Weiner, Legacy of Ashes: The History of the CIA (Νέα Υόρκη: Doubleday, 2007), 107. [105] Κατάλογος αποχαρακτηρισμένων εγγράφων της CIA σχετικά με τους Πολκ και Κέλλις, μαζί με εσωκλειόμενη επιστολή από τον Τζον Χ. Ράιτ (John H. Wright) της CIA προς τον συγγραφέα, 6 Νοεμβρίου 1990· και “The George Polk Case: CIA Has Lost Records on CBS Reporter Murdered in Greece in 1948, and Destroyed FOIA File on Case,” National Security Archive Electronic Briefing Book No. 226, 10 Αυγούστου 2007. [106] Μήνυμα ηλεκτρονικού ταχυδρομείου του Πολκ προς τον συγγραφέα, 3 Οκτωβρίου 2008. [107] Επιστολή του Κέλλις σταλμένη από την Αθήνα στον Ντόνοβαν, 19 Ιουνίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [108] Επιστολή του Κέλλις σταλμένη από τη Θεσσαλονίκη στον Ντόνοβαν, 28 Ιουνίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [109] Ο Γεώργιος Καβουνίδης (διευθυντής του Τμήματος Ξένου Τύπου και Πληροφοριών του Υπουργείου παρά τω Πρωθυπουργώ, γνωστός Αθηναίος και ευυπόληπτος ανώτερος αξιωματούχος με δεσμούς με το Κόμμα Φιλελευθέρων) ήταν ο σύνδεσμος της κυβέρνησης με ξένους δημοσιογράφους στην Ελλάδα. Στα μέσα της δεκαετίας του ’50 υπηρέτησα ως υφιστάμενος του Καβουνίδη. [110] Κέλλις προς Ντόνοβαν, 22 Ιουλίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [111] Κήλυ, The Salonika Bay Murder, 349-350. [112] Στο ίδιο, 350. [113] Κέλλις προς Ντόνοβαν, απεσταλμένο από την Αθήνα; 19 Αυγούστου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [114] Στο ίδιο. [115] Επιστολή Αντωνίου, απεσταλμένη από την Αθήνα, στον Κέλλις, 20 Αυγούστου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [116] Κέλλις προς Ντόνοβαν, 29 Αυγούστου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [117] Σημειώσεις Λάμπρον, “Items Discussed with Mr. Rendis,” 10 Αυγούστου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [118] Στο ίδιο. [119] Επιστολή Λάμπρον, απεσταλμένη από την Αθήνα, στον Ντόνοβαν, 14 Σεπτεμβρίου 1948, στα Έγγραφα Μάρτον. [120] The George Polk Case: Report of the Overseas Writers Committee to Inquire Into the Murder at Salonika, Greece, May 16, 1948, of Columbia Broadcasting System Correspondent George Polk, τ. 1, Τεύχος 2, Trials and celebrated cases pamphlets, the University of California, 1949, 14. [121] Κέλλις προς Λίντλι, 4 Μαρτίου 1952, στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου του Γέιλ, Έγγραφα Lippmann, Σειρά III, 1931-1974, Ενότητα 2, Μικροφίλμ 86, HM257, Φάκελος 1922 (εφεξής αναφέρονται ως Έγγραφα Lippmann). [122] Επιστολή Κέλλις προς Λίντλι, 23 Μαΐου 1956, στα Έγγραφα Lippmann. [123] Κέλλις προς τον συγγραφέα, 8 Ιουλίου 1975. [124] Κέλλις προς τον συγγραφέα, 17 Μαΐου 1978. [125] Επιστολή του Τσαλδάρη, απεσταλμένη από την Αθήνα, προς Κήλυ, με έγγραφα, 11 Δεκεμβρίου 1990. Είμαι ευγνώμων στον Καθηγητή Κήλυ που μου έδωσε πρόσβαση σε αυτά τα έγγραφα. [126] Επιστολή του Clive, σταλμένη από το Λονδίνο, προς τον συγγραφέα, 5 Νοεμβρίου 1987. Σύμφωνα με τον Clive, η Λαίδη Henderson «διέψευσε σθεναρά τους ισχυρισμούς της Μάρτον ότι ο Πολκ είχε δολοφονηθεί από τους Βρετανούς». [127] Βλάντον και Μέττγκερ, Who Killed George Polk?, 185· προστέθηκε έμφαση. [128] Βούρβαχης, Ποιος σκότωσε τον Πολκ;, 311. [129] Στο ίδιο, 315. [130] Στο ίδιο, 411.Ο τόμος περιέχει μια εννιασέλιδη βιβλιογραφία για την Υπόθεση Πολκ/Στακτόπουλου. [131] Καφίρης, Η Υπόθεση Πολκ-Στακτόπουλου, 16. [132] Στο ίδιο, 27-46, Ποιος σκότωσε τον Πολκ; 326-368. [133] Καφίρης, Η Υπόθεση Πολκ-Στακτόπουλου,, 47-50· και Βούρβαχης, Ποιος σκότωσε τον Πολκ;, 368-411. [134] Καφίρης, Η Υπόθεση Πολκ-Στακτόπουλου, 213-242. [135] Στο ίδιο, 243-256. [136] Στο ίδιο, 257-258. [137] Μάρτον, The Polk Conspiracy, 255-256. [138] Είμαι ευγνώμων στην κυρία Πάμελα Μουρ Κόουτ που μου παρέσχε τμήμα του χειρογράφου της για τη θητεία του αποθανόντος συζύγου της στην Ελλάδα. [139] New Statesman and Nation, 14 Μαρτίου 1947.

Δολοφονία και κακοδικία στην Ελλάδα του Ψυχρού Πολέμου

Σύνδεση