«Απρόθυμοι προπαγανδιστές»

The British Council and Anglo-Greek Literary Interactions, 1945-1955, επιμ. Peter Mackridge και David Ricks, British School at Athens – Modern Greek and Byzantine Studies, τ. 6, Routledge, Λονδίνο και Νέα Υόρκη 2018, 274 pp. Στην κοινή αντίληψη, η Βρετανική Σχολή Αθηνών (έτος ίδρυσης: 1886) έχει ταυτιστεί με την αρχαιολογική έρευνα. Ωστόσο, το ίδρυμα αυτό έχει να επιδείξει μακρόχρονη δραστηριότητα και σε άλλα ερευνητικά πεδία με επίκεντρο τον ελληνικό κόσμο. Στην πολυσχιδή αυτή παρουσία εντάσσεται διεθνές συνέδριο με τίτλο «Το Βρετανικό Συμβούλιο και οι αγγλοελληνικές λογοτεχνικές διασυνδέσεις, 1945-1955», το οποίο διοργανώθηκε στην Αθήνα τον Ιανουάριο του 2012. Η ιδέα του συνεδρίου ανήκε στον διακεκριμένο ελληνιστή, ομότιμο καθηγητή του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης Πίτερ Μάκριτζ (Peter Mackridge), ο οποίος μοιράστηκε τη διοργάνωση και την επιμέλεια των πρακτικών με τον καθηγητή Νέας Ελληνικής και Συγκριτικής Λογοτεχνίας στο King’s College του Λονδίνου Ντέιβιντ Ρικς (David Ricks). Έξι χρόνια αργότερα, κυκλοφόρησε η εν λόγω έκδοση στην καλαίσθητη σειρά, την οποία επιμελείται ο διευθυντής της Σχολής καθηγητής Τζον Μπένετ (John Bennet). Το αντικείμενο του συλλογικού αυτού τόμου, το Βρετανικό Συμβούλιο (British Council), ιδρύθηκε το 1934, με πρωτοβουλία του βρετανικού Υπουργείου Εξωτερικών (Foreign Office). Κατά μέγα μέρος, επρόκειτο για αντίδραση στην αυξανόμενη πρόκληση των ολοκληρωτικών καθεστώτων στο πεδίο της πολιτισμικής διπλωματίας και της προπαγάνδας ευρύτερα, σε καιρό ειρήνης. Η αποστολή του Συμβουλίου ήταν να ενισχύσει την ακτινοβολία της Μεγάλης Βρετανίας στα πεδία του πολιτιστικού ανταγωνισμού και της ιδεολογικής αντιπαράθεσης. Τα μέσα του θα ήταν καταρχήν πολιτιστικά, όπως η διδασκαλία της αγγλικής γλώσσας και η γνωριμία με τον πολιτισμό της Αυτοκρατορίας, αλλά και πολιτικά, με τη συστηματική προβολή της κοινοβουλευτικής παράδοσης και του «βρετανικού τρόπου ζωής».[1] Στην Ελλάδα, το Βρετανικό Συμβούλιο ξεκίνησε τη δραστηριότητά του το 1937, όταν ανέλαβε να χρηματοδοτεί την Έδρα Αγγλικής Λογοτεχνίας Μπάιρον στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Αποφασιστικότερο βήμα υπήρξε η δημιουργία του Ινστιτούτου Αγγλικών Σπουδών στην Αθήνα, τον Νοέμβριο του 1938. Το Ινστιτούτο φιλοξενήθηκε στον χώρο του Αγγλοελληνικού Συνδέσμου, δημιούργημα μιας ομάδας «αφοσιωμένων ελλήνων υποστηρικτών», κυρίως διανοουμένων, που προσέφερε μαθήματα αγγλικής. Μέσα σε δύο χρόνια, ένα δίκτυο κέντρων του Βρετανικού Συμβουλίου κάλυπτε την πρωτεύουσα, τη Θεσσαλονίκη και άλλες επτά ελληνικές πόλεις. Την παραμονή της ιταλικής εισβολής, σχεδόν 6.700 μαθητές παρακολουθούσαν σειρές μαθημάτων με κοινό από αρχάριους έως καθηγητές της αγγλικής. Ωστόσο, το νομικό καθεστώς της λειτουργίας του Συμβουλίου δεν διευθετήθηκε παρά μόνο μετά την έκρηξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, με την υπογραφή ελληνοβρετανικής Σύμβασης Πολιτιστικής Συνεργασίας, τον Δεκέμβριο του 1940.[2] Ο πόλεμος υποχρέωσε το Συμβούλιο να αναστείλει τις εκπαιδευτικές του δραστηριότητες. Μέλη του προσωπικού του, ωστόσο, υπηρέτησαν στο Γραφείο Τύπου της βρετανικής πρεσβείας, τον βασικό δίαυλο βρετανικής προπαγάνδας στην εμπόλεμη Ελλάδα, υπό την διεύθυνση του Ντέιβιντ Γουόλας (David Wallace), σπουδαστή της Βρετανικής Σχολής Αθηνών. Οι εκθέσεις των μελών του από την πρώιμη αυτή φάση της παρουσίας του Συμβουλίου στη χώρα παρέχουν πολύτιμες μαρτυρίες για μια ανεπανάληπτη μάλλον περίοδο άνθισης της ελληνικής αγγλοφιλίας. Το Βρετανικό Συμβούλιο επανήλθε στην ελληνική πρωτεύουσα το 1945, έπειτα από πενταετή διακοπή, στη διάρκεια της οποίας η χώρα βίωσε πόλεμο, εχθρική κατοχή και εμφύλιο πόλεμο. Η νωπή εμπειρία του εμφυλίου δίχασε τους Έλληνες και ως προς τη στάση τους απέναντι στη Βρετανία, με την Αριστερά να της καταλογίζει τις για το λοιπό πολιτικό φάσμα σωτήριες επεμβάσεις, με αποκορύφωμα τη μάχη της Αθήνας, τον Δεκέμβριο του 1944. Στην αντίπερα όχθη, αρκετοί απέδιδαν στη βρετανική πολιτική υπόθαλψης της αντίστασης κατά του Άξονα μερίδιο ευθύνης για τη γιγάντωση του ΕΑΜ στη διάρκεια της Κατοχής. Στο βαρύ αυτό κλίμα, η επανεκκίνηση της βρετανικής πολιτισμικής διπλωματίας στην Ελλάδα ανατέθηκε σε στελέχη των υπηρεσιών ανορθόδοξου πολέμου και προπαγάνδας, όπως ο Κένεθ Τζόνστοουν (Kenneth Johnstone) και ο Μόρις Κάρντιφ (Maurice Cardiff), φίλος του Λόρενς Ντάρελ (Lawrence Durrell) και αργότερα του Γιώργου Σεφέρη. Ο Τζόνστοουν ήταν υπεύθυνος για την επιλογή του νεαρού, τότε, βυζαντινολόγου Στίβεν Ράνσιμαν (Steven Runciman), ο οποίος θα αναλάμβανε τη διεύθυνση του Βρετανικού Συμβουλίου στην Αθήνα, τον Οκτώβριο του 1945. Υπό την αιγίδα του Συμβουλίου, επανιδρύθηκαν τα Ινστιτούτα Αγγλικών Σπουδών σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη και η διδασκαλία της αγγλικής επαναλήφθηκε τον Νοέμβριο του 1945. Από τους κόλπους του Ινστιτούτου της Αθήνας ξεπήδησε το Βρετανικό Ινστιτούτο Ανωτέρων Σπουδών με πρώτο διευθυντή τον κλασικό φιλόλογο, λογοτέχνη και μεταφραστή Ρεξ Γουόρνερ (Rex Warner). Όπως σημειώνουν οι επιμελητές του τόμου στην Εισαγωγή, η συμβολή του Συμβουλίου στις λογοτεχνικές αλληλεπιδράσεις μεταξύ Ελλήνων και Βρετανών υπήρξε εντονότερη κατά τη διετία 1945-47 – όταν η χώρα γνώρισε το απόγειο της βρετανικής επιρροής στις εσωτερικές υποθέσεις της. Κατά το διάστημα αυτό, ο Ράνσιμαν, ο Κάρντιφ ως αναπληρωτής του, και, ιδίως, ο Γουόρνερ, πάσχισαν να προωθήσουν μια αμφίδρομη διαδικασία η οποία, παράλληλα με τη διάδοση της βρετανικής κουλτούρας στην Ελλάδα, θα προωθούσε τη γνωριμία του βρετανικού κοινού με τη σύγχρονη ελληνική πολιτισμική παραγωγή. Ο θετικός απολογισμός του έργου τους οφείλεται, κατά μία εκτίμηση, και στην ευτυχή –και δημιουργική– συνύπαρξη στην Αθήνα μιας γενιάς προικισμένων ανθρώπων των γραμμάτων και των τεχνών, από τον Γιώργο Κατσίμπαλη και τον Σεφέρη μέχρι τον Νίκο Χατζηκυριάκο-Γκίκα και τον Απόστολο Σαχίνη, καθώς και ταλαντούχων βρετανών διανοουμένων, με όρεξη για δουλειά και ειλικρινές ενδιαφέρον για τη χώρα υποδοχής τους. Η δυναμική αυτή, ωστόσο, χάθηκε όταν αποχώρησαν οι Ράνσιμαν και Γουόρνερ.[3] Σταθμό στον ελληνοβρετανικό πολιτισμικό διάλογο της περιόδου αποτέλεσε το λογοτεχνικό περιοδικό Αγγλοελληνική Επιθεώρηση, το οποίο κυκλοφόρησε σε δύο περιόδους, 1945-52 και 1953-55, με αρχισυντάκτες τον Κατσίμπαλη και τον Γ.Π. Σαββίδη, αντίστοιχα. Το Βρετανικό Συμβούλιο χρηματοδοτούσε το εγχείρημα, αλλά άφηνε μεγάλα περιθώρια πρωτοβουλιών στην (μη κατονομαζόμενη στα τεύχη του) συντακτική ομάδα. Η Επιθεώρηση ξεκίνησε δίγλωσση, αλλά ήδη από το τέταρτο τεύχος (Ιούνιος 1945) κατέστη αποκλειστικά ελληνόγλωσση. Ως προς την ύλη, κυριαρχούσαν τα δοκίμια λογοτεχνικής κριτικής απέναντι στα πρωτότυπα λογοτεχνικά κείμενα. Φιλοξενούσε επίσης ελληνικές μεταφράσεις βρετανικών λογοτεχνικών κειμένων αλλά και πολιτικών δοκιμίων. Στις σελίδες της αποτυπώθηκε η αναβίωση του ενδιαφέροντος μιας μερίδας βρετανών δημιουργών για την Ελλάδα (με διασημότερο ίσως τον Ντάρελ), φαινόμενο που με μια δόση υπερβολής χαρακτηρίστηκε «νέος βυρωνισμός».[4] Ευδιάκριτη ήταν επίσης η προτίμηση για το έργο των Τ.Σ. Έλιοτ και Σεφέρη, ιδίως κατά την περίοδο Κατσίμπαλη. Με αυτόν τρόπο εκτιμάται ότι η Επιθεώρηση συνέβαλε σημαντικά στην καθιέρωση του Σεφέρη ως του κορυφαίου ποιητή της γενιάς του.[5] Μετά τον πρώτο χρόνο κυκλοφορίας της, ο Ράνσιμαν εξήρε την Αγγλοελληνική Επιθεώρηση ως «το κορυφαίο πνευματικό περιοδικό στην Ελλάδα», με διείσδυση και σε ένα αριστερής τοποθέτησης κοινό, το οποίο «κατά τα λοιπά δεν άγγιζε η βρετανική προπαγάνδα». Και συνέχιζε: «Πράγματι, ενώ είναι εντελώς μη πολιτικό, έχουμε κατά καιρούς κατηγορηθεί από την άκρα Δεξιά ως χορηγοί ενός κρυπτοκομμουνιστικού εντύπου» – κατηγορία που ο ίδιος ως εκπρόσωπος του Βρετανικού Συμβουλίου θεωρούσε ένδειξη επιτυχίας. Οι εκ δεξιών κατηγορίες αφορούσαν μη λογοτεχνικά δοκίμια, το περιεχόμενο των οποίων εναρμονιζόταν με την πολιτική «ατζέντα» της κυβέρνησης των Εργατικών στην Ελλάδα, από τον Ιούλιο του 1945: την ενθάρρυνση και στήριξη δυνάμεων που εκπροσωπούσαν έναν μετριοπαθή, δημοκρατικό «κεντρώο» χώρο, ως αντίδοτο στη διολίσθηση σε ένα νέο γύρο εμφυλίου πολέμου. Ωστόσο, άνθρωποι που γνώριζαν την κατάσταση στη χώρα από πρώτο χέρι, όπως οι εκπρόσωποι του Βρετανικού Συμβουλίου, αντιλαμβάνονταν ότι το εγχείρημα ήταν σχεδόν εκ των προτέρων καταδικασμένο σε αποτυχία.[6] Σταδιακά, η Αγγλοελληνική Επιθεώρηση απέβαλε τον χαρακτήρα της ως οχήματος της βρετανικής πολιτισμικής διπλωματίας και προπαγάνδας και πραγματικά συνέβαλε στην πολιτισμική επικοινωνία της Ελλάδας με τη Βρετανία – ίσως λιγότερο αμφίδρομα απ’ όσο φιλοδοξούσαν οι εμπνευστές της. Απηχώντας τον «κοσμοπολιτισμό» και τα ευρωπαϊκά ρεύματα που αναδύθηκαν μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, το περιοδικό «έκανε μια ειλικρινή προσπάθεια να εντάξει τη νεότερη ελληνική κουλτούρα μέσα σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο».[7] Εκτός από την επιχορήγηση της Επιθεώρησης, η δραστηριότητα του Βρετανικού Συμβουλίου στην Ελλάδα περιλάμβανε τη χορηγία υποτροφιών, την ανταλλαγή επισκεπτών, διαλέξεις, εκθέσεις, παρουσιάσεις βιβλίων και ειδικές εκδόσεις. Ως διευθυντής του Βρετανικού Ινστιτούτου, ο Γουόρνερ έδειξε ιδιαίτερο ενδιαφέρον όχι μόνο για τη σύγχρονη ελληνική «υψηλή» κουλτούρα αλλά και για τον λαϊκό πολιτισμό. Ενδεικτική των προθέσεών του ήταν η έκθεση έργων του Θεόφιλου Χατζημιχαήλ, αγαπημένου λαϊκού ζωγράφου της «γενιάς του ’30», όπως μαρτυρεί και η διάλεξη του Σεφέρη στα εγκαίνια της έκθεσης. Στο ίδιο πνεύμα ανάδειξης του «λαϊκού» στοιχείου στην τέχνη, το Ινστιτούτο φιλοξένησε παράσταση Καραγκιόζη. Μετά την έξαρση της διετίας 1945-47, η δραστηριότητα και απήχηση του Βρετανικού Συμβουλίου στην Ελλάδα ακολούθησε τη φθίνουσα πορεία των διμερών σχέσεων. Από την «περίοπτη θέση που πρόσκαιρα είχε αποκτήσει»[8] στα 1944-45, η Ελλάδα γρήγορα έπεσε αρκετές βαθμίδες στις προτεραιότητες της βρετανικής εξωτερικής πολιτικής. Αυτή η πτώση ενδιαφέροντος επιταχύνθηκε μετά την εξαγγελία του δόγματος Τρούμαν, τον Μάρτιο του 1947, καθώς οι Αμερικανοί ανέλαβαν πλέον την ευθύνη να κρατήσουν την Ελλάδα στον δυτικό κόσμο. Με την αυγή της επόμενης δεκαετίας, η εικόνα της Βρετανίας στην Ελλάδα, ήδη στιγματισμένη εξαιτίας του πραγματικού ή εικαζόμενου ρόλου της στον εμφύλιο πόλεμο, αμαυρώθηκε, καθώς ο ελληνικός αλυτρωτισμός συγκρούστηκε με τη βρετανική αποικιοκρατία για την Κύπρο. Το αντιβρετανικό αίσθημα που πυροδότησε η (αναμενόμενη) αντίθεση του Λονδίνου στην προοπτική ένωσης του νησιού με την Ελλάδα κορυφώθηκε το 1955-56, μετά το φιάσκο της Τριμερούς στο Λονδίνο, το ανθελληνικό πογκρόμ στην Κωνσταντινούπολη, την εξορία του Μακαρίου και τις εκτελέσεις αγωνιστών της ΕΟΚΑ στην Κύπρο. Μέσα στο κλίμα αυτό, η κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή δήλωσε αδυναμία να εγγυηθεί την ασφάλεια των βρετανικών ιδρυμάτων στην Ελλάδα, με αποτέλεσμα το Βρετανικό Συμβούλιο να αναστείλει τη λειτουργία του, τον Μάρτιο του 1956, ενώ ταυτόχρονα διακόπηκε και η διδασκαλία της αγγλικής γλώσσας στα γυμνάσια. Ως μέτρο σύγκρισης για τη βρετανική πολιτισμική διείσδυση στην Ελλάδα προβάλλει στον τόμο αυτό η δραστηριότητα του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών (Institut Française d’Athènes). Οι επιμελητές του τόμου συμφωνούν ότι το Ινστιτούτο, που μετρούσε ήδη τριάντα χρόνια λειτουργίας προτού το Βρετανικό Συμβούλιο κάνει την εμφάνισή του, έβαλε πολύ ψηλά τον πήχη για την ξένη πολιτισμική διπλωματία σε ελληνικό έδαφος. Χάρη στην προσωπικότητα και πολυετή παραμονή στη χώρα των Οκτάβ Μερλιέ (Octave Merlier) και του βοηθού του Ροζέ Μιλλιέξ (Roger Milliex), ο ρόλος του Γαλλικού Ινστιτούτου στους τομείς της παιδείας και του πολιτισμού υπήρξε ασύγκριτα μεγαλύτερος από την όποια πολιτική επιρροή ήταν σε θέση να ασκεί η μεταπολεμική Γαλλία. Οι δύο αυτοί άνδρες, όπως παρατηρούν (με χαρακτηριστική βρετανική understatement) οι Μάκριτζ και Ρικς, χάρη στη βαθιά τους εξοικείωση με τον τόπο και τους ανθρώπους του, «ήταν σε θέση να ενεργούν με πιο επαγγελματικό και ανοιχτόμυαλο τρόπο απ’ ό,τι ορισμένοι από τους μάλλον απόμακρους (aloof) εκπροσώπους του Βρετανικού Συμβουλίου, που έρχονταν και έφευγαν χωρίς να έχουν την ευκαιρία (και ενίοτε την επιθυμία) να μετάσχουν εκ του σύνεγγυς στο ελληνικό κοινωνικό και πολιτισμικό γίγνεσθαι».[9] Αυτή την aloofness, την απόμακρη ή αποστασιοποιημένη συμπεριφορά, αποτυπώνουν τα κείμενα των Μάικλ Λιουέλιν-Σμιθ, Ντέιβιντ Ρικς και Ντέιβιντ Ρέσελ, για τη θητεία του Ράνσιμαν, του Λιούις Μακνίς (Louis MacNeice) και άλλων εκπροσώπων του Συμβουλίου στην Ελλάδα. Ο δεύτερος παραθέτει την πικρή εκτίμηση από το προσωπικό ημερολόγιο του Ρότζερ Χινκς (Roger Hinks), διευθυντή στη δύσκολη περίοδο 1954-57, ότι ο «φιλελληνισμός» των Βρετανών που επισκέπτονταν την Ελλάδα στις αρχές της δεκαετίας του 1950 περιοριζόταν κυρίως στην απόλαυση των θελγήτρων της χώρας: «τον ήλιο, τη θάλασσα, και τα κορμιά των αγοριών»[10] – φράση που αποτελεί ευθεία αναφορά στη δυνατότητα των ομοφυλόφιλων ανδρών, εργαζόμενων του Συμβουλίου και μη, να βρίσκουν ερωτικούς συντρόφους, συχνά έναντι κάποιας αντιπαροχής. Αυτός ο, κατά κυριολεξίαν, επιδερμικός φιλελληνισμός δεν έβρισκε ανταπόκριση. Ο Χινκς αλλά και άλλοι σύντομα αντιλήφθηκαν ότι το Βρετανικό Συμβούλιο αδυνατούσε να εκπληρώσει έναν βασικό στόχο της αποστολής τους: να καλλιεργήσει την αγγλοφιλία στην Ελλάδα. Η θύελλα του Κυπριακού απλώς εκμηδένισε τα περιθώρια. Η έκφραση «απρόθυμοι προπαγανδιστές» ανήκει στον Τζιμ Ποτς (Jim Potts), στέλεχος του Βρετανικού Συμβουλίου και συγγραφέα του τόμου (σ. 188). Αριστερά ο Στίβεν Ράνσιμαν, δεξιά ο Ρεξ Γουόρνερ. [1] Philip Taylor, The Projection of Britain: British Overseas Publicity and Propaganda, 1919-1939, Cambridge University Press, Καίμπριτζ 2007, σ. 77. [2] Frances Donaldson, The British Council: the First Fifty Years, Jonathan Cape, Λονδίνο 1984, σ. 89-90· Ioannis D. Stefanidis, Substitute for Power: British Propaganda to the Balkans, 1939-1944, Ashgate, Άλντερσοτ 2012, σ. 170-171. [3] Κείμενο του Μάικλ Λιουέλιν-Σμιθ (Michael Llewellyn-Smith), σ. 82 του τόμου. [4] Τον όρο μεταχειρίστηκε ο Ντέιβιντ Ρέσελ (David Roessel), εκ των συγγραφέων του τόμου, στο έργο του In Byron’s Shadow: Modern Greece in the English and American Imagination (2002). Βλ. κείμενο του Δημήτρη Τζιόβα, σ. 143 του τόμου. [5] Σύμφωνα με τον Τζιόβα, ο Κατσίμπαλης ως αρχισυντάκτης εστίαζε το ενδιαφέρον του –και την ύλη του περιοδικού– όχι σε κινήματα ή τάσεις αλλά σε πεζογράφους και ποιητές ως άτομα. Ο Τζιόβας χαρακτηρίζει την Επιθεώρηση «μία από τις καλύτερες απεικονίσεις των μηχανισμών καθιέρωσης, χειραγώγησης και προώθησης» στον χώρο της λογοτεχνίας. Βλ. το κείμενό του, σ. 135-6. [6] Βλ. την εκτίμηση του Ράνσιμαν, σ. 77 του τόμου. [7] Κείμενο του Τζιόβα, σ. 139 του τόμου. [8] Κείμενο του Ρόμπερτ Χόλαντ (Robert Holland), σ. 27 του τόμου. [9] Εισαγωγή, σ. 14 του τόμου. Τη δραστηριότητα του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών επισκοπεί η Λουσίλ Αρνού-Φαρνού (Lucile Arnoux-Farnoux) στο 13ο κεφάλαιο του τόμου. [10] Κείμενο του Ρέσελ, σ. 179 του τόμου.

«Απρόθυμοι προπαγανδιστές»

Σύνδεση