«Είναι ανθρώπινο χρέος μου να αναλάβω δράση»

Το 2008 προβλήθηκε στους κινηματογράφους η ταινία Επιχείρηση Βαλκυρία, με πρωταγωνιστή τον Τομ Κρουζ. Η ταινία είχε μεγάλη απήχηση στο κοινό και απέσπασε σειρά βραβείων.[1] Ο Τομ Κρουζ υποδύεται τον κόμη Στάουφενμπεργκ, που μαζί με μια ομάδα γερμανών αξιωματικών επιχείρησε να σκοτώσει τον Χίτλερ στις 20 Ιουλίου 1944. Οι θεατές παρακολούθησαν με κομμένη την ανάσα τον αγώνα του Στάουφενμπεργκ να ολοκληρώσει την αποστολή. Ο συνταγματάρχης είχε ήδη χάσει ένα μάτι, ένα χέρι και κάποια δάχτυλα στο αριστερό χέρι. Ήταν σαφές από την αρχή ότι το σχέδιο ήταν καταδικασμένο. Παρότι όμως απέτυχε, οι θεατές συγκινήθηκαν βαθιά από την εικόνα ενός ανθρώπου που παρά τις αναπηρίες του προσπάθησε να πετύχει τον στόχο του. Το αξιοπερίεργο είναι ότι σχεδόν κανείς, τουλάχιστον στις Ηνωμένες Πολιτείες, δεν είχε ακούσει ποτέ ότι υπήρχαν και γερμανικές αντιστασιακές ομάδες. Και είναι αξιοπερίεργο διότι το 1993 είχε προβληθεί η επίσης πολυβραβευμένη ταινία Η λίστα του Σίντλερ, με πρωταγωνιστές τους Λίαμ Νίσον, Ρέιφ Φάινς και Μπεν Κίνγκσλεϊ.[2] Επρόκειτο πάλι για την ιστορία ενός άνδρα που αψήφησε τους Ναζί σώζοντας εκατοντάδες Εβραίους στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Πλάστσοφ της Πολωνίας. Η συγκεκριμένη ταινία, όπως και η Επιχείρηση Βαλκυρία, βασίζεται σε αληθινή ιστορία, την ιστορία του γερμανού επιχειρηματία Όσκαρ Σίντλερ που παρήγαγε σκεύη σίτισης, με τα οποία προμήθευε τη Βέρμαχτ, αρχικά για δικό του οικονομικό όφελος, καταλήγοντας όμως στην πορεία να γίνει από πρώτο χέρι μάρτυρας του Ολοκαυτώματος. Το δε 2005 κυκλοφόρησε η ταινία Οι τελευταίες μέρες της Σόφι Σολ, που κέρδισε επίσης αρκετά βραβεία.[3] Η ταινία αφηγείται την ιστορία μιας ομάδας Γερμανών αποφασισμένων να θυσιάσουν τη ζωή τους προκειμένου να αντισταθούν στον Χίτλερ, οι οποίοι διένεμαν φυλλάδια με τα οποία καλούσαν τον γερμανικό λαό να εξεγερθεί ενάντια στους Ναζί, να σταματήσει τον πόλεμο και να ανατρέψει τον Χίτλερ. Οι σπουδαίες αυτές ταινίες είχαν και οι τρεις μεγάλη απήχηση στο κοινό, κέρδισαν πολλά βραβεία, ωστόσο δεν προκάλεσαν ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη γερμανική αντίσταση. Αυτό βέβαια είχε φανεί ήδη στο παρελθόν, στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας (Δυτική Γερμανία) μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, για λόγους που θα εξηγήσουμε παρακάτω. Εξάλλου, ακολουθώντας τη λογική του Ψυχρού Πολέμου, η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας (Ανατολική Γερμανία) αναγνώρισε τη γερμανική αντίσταση, αλλά από τη σκοπιά της σοσιαλιστικής αντίστασης ενάντια στην ιμπεριαλιστική Δύση. Ενδιαφέρθηκε ιδιαίτερα για τους γερμανούς αξιωματικούς που στράφηκαν εναντίον της ναζιστικής Γερμανίας και υπηρέτησαν στον Κόκκινο Στρατό τους τελευταίους μήνες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, σε μια προσπάθεια να πείσουν τους γερμανούς στρατιώτες να συμμαχήσουν με την άλλη πλευρά και να λιποτακτήσουν από τη Βέρμαχτ. Έτσι, η Λαϊκή Δημοκρατία της Γερμανίας πρόβαλλε τη γερμανική αντίσταση ως αναπόσπαστο κομμάτι της σοσιαλιστικής πάλης ενάντια στον Χίτλερ και τους Ναζί. Η γερμανική αντίσταση δεν μελετήθηκε ποτέ στο σύνολό της. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 με αρχές της δεκαετίας του 1980, αυτό άλλαξε. Από την εποχή εκείνη, ιστορικοί και λοιποί μελετητές άρχισαν να ερευνούν πτυχές της αντίστασης μέσα από κατά τόπους περιπτωσιολογικές μελέτες.[4] Εμφανίστηκαν μελέτες που αφορούσαν τις αντιστασιακές ομάδες των νέων, όπως οι Πειρατές των Εντελβάις (Edelweisspiraten), η Νεολαία του Σουίνγκ (Swingjugend) κ.ά., αλλά και τη στρατιωτική αντίσταση υπό τον συνταγματάρχη Στάουφενμπεργκ, την αντίσταση ομάδων όπως το Λευκό Ρόδο (Weisse Rose) του Χανς και της Σόφι Σολ ή την Κόκκινη Ορχήστρα (Rote Kapelle), μια χαλαρή σε οργάνωση ομάδα ατόμων που επιχείρησε να υπονομεύσει τη ναζιστική κυριαρχία διανέμοντας φυλλάδια τα οποία καλούσαν τον γερμανικό λαό να σκεφτεί και να εξεγερθεί ενάντια στους Ναζί.[5] Επιπλέον, έκαναν την εμφάνισή τους βιβλία και άρθρα για μεμονωμένα άτομα που επίσης αντιστάθηκαν στον Χίτλερ και τους Ναζί. Ωστόσο, σχεδόν κανένα δεν εξετάζει τα κίνητρα όλων των ομάδων ούτε επιχειρεί να δώσει μια συνολική εικόνα αυτής της αντίστασης. Έτσι, η παρούσα μελέτη επιχειρεί να κάνει ακριβώς αυτό, δηλαδή να εξετάσει τις περιπτώσεις ενός αριθμού ατόμων στη Γερμανία που αποφάσισαν να «κολυμπήσουν κόντρα στο ρεύμα», διακινδυνεύοντας τη ζωή τους για να βοηθήσουν ή να κρύψουν ανθρώπους, ή αγωνίστηκαν ενεργά ενάντια στους Ναζί διανέμοντας φυλλάδια που αντέκρουαν τη ναζιστική προπαγάνδα. Η μελέτη επιχειρεί επίσης να εξηγήσει γιατί αυτές οι πράξεις από τόσο γενναίους ανθρώπους δεν προβλήθηκαν ή απλώς αγνοήθηκαν από το κοινό και τα μέσα μαζικής ενημέρωσης. Μερικές γενικές παρατηρήσεις για την αντίσταση Πριν ξεκινήσω να αναλύω το θέμα πρέπει να αποσαφηνίσω ορισμένες πτυχές του, όπως τον ορισμό της αντίστασης. Ποιος δικαιούται να ονομάζεται αντιστασιακός; Δικαιούται μόνο όποιος επιχείρησε να σκοτώσει τον Χίτλερ ή όποια ομάδα επιχείρησε να ανατρέψει τους Ναζί στη Γερμανία; Αν κάποιος εξετάσει το ζήτημα χρονολογικά, πρέπει να ξεκινήσει με την πρώιμη περίοδο της ναζιστικής κυριαρχίας στη Γερμανία. Οι Ναζί ήρθαν στην εξουσία τον Ιανουάριο του 1933. Μέχρι το καλοκαίρι του 1933 η Γερμανία προχώρησε σε μια «ευθυγράμμιση» του κράτους, στην λεγόμενη Gleichgeschaltung.[6] Τα πολιτικά κόμματα βγήκαν εκτός νόμου, η περιουσία τους και τα κεφάλαιά τους κατασχέθηκαν. Το Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας (SPD) συνέχισε τον αγώνα του εναντίον των Ναζί από το εξωτερικό μέσω του SOPADE (το εξόριστο SPD).[7] Όλα τα άλλα πολιτικά κόμματα απλώς έπαψαν να υπάρχουν. Επιπλέον, κάθε ανεξάρτητος φορέας εκπροσώπησης των εργαζομένων, όπως οι συνδικαλιστικές οργανώσεις, καταργήθηκε και αντικαταστάθηκαν όλοι από μια κρατική οργάνωση, το Γερμανικό Μέτωπο Εργασίας. Στο δικαστικό σύστημα εφαρμόστηκαν ανάλογες αλλαγές. Ο νόμος έγινε εργαλείο στα χέρια των Ναζί για να διώκουν όποιον δεν συμφωνούσε ή δεν συμμορφωνόταν. Η νεολαία ενσωματώθηκε και αυτή σταδιακά σε αυτό το σύστημα. Ως το 1939 είχε γίνει υποχρεωτική η ένταξη στην Hitlerjugend, τη Χιτλερική Νεολαία. Η χώρα μετατράπηκε σε αστυνομικό κράτος όπου κυριολεκτικά κάθε γωνιά της Γερμανίας βρισκόταν υπό τον αυστηρό έλεγχο των ναζιστών αξιωματούχων. Υπήρχε ένα ιεραρχικό σύστημα από κάτω προς τα πάνω, που ξεκινούσε από τη γειτονιά. Ο λεγόμενος Blockwart, ο φύλακας της γειτονιάς, παρακολουθούσε κάθε δραστηριότητα γύρω από το συγκρότημα κατοικιών του σε μια συγκεκριμένη πόλη. Το κράτος προέτρεπε τους πολίτες να αναφέρουν τυχόν ύποπτες πράξεις ατόμων ή ομάδων που εναντιώνονταν με λόγια ή πράξεις στη ναζιστική κυριαρχία. Μπορούσε λοιπόν κανείς να απευθυνθεί στον φύλακα ή στην Γκεστάπο, την κρατική μυστική αστυνομία, κι αυτός ήταν ένας πολύ συνηθισμένος τρόπος να καταγγείλει τους συμπολίτες του. Η αντίσταση έγινε πλέον πολύ δύσκολη σε κάθε της μορφή. Υπήρχε, για παράδειγμα, τεράστιο πρόβλημα στην αγορά χαρτιού με το οποίο παράγονταν τα φυλλάδια. Οι γραφομηχανές έπρεπε να καταχωρούνται, ενώ το κράτος προέτρεπε τον κόσμο να παραδίδει το ραδιόφωνό του και να παίρνει σε αντάλλαγμα ένα άλλο ραδιοσύστημα όπως τον νέο Volksempfänger, τον «δέκτη του λαού», που έπιανε μόνο τοπικούς ραδιοφωνικούς σταθμούς. Έτσι, όχι μόνο η οργάνωση της αντίστασης, αλλά και η απλή πληροφόρηση έγινε σχεδόν αδύνατη. Οι Ελίζε και Ότο Χάμπελ, κάτω καρτ ποστάλ με τις οποίες αποκάλυπταν τη φύση του ναζισμού. Εκτελέστηκαν στις 8 Απριλίου 1943. Ορισμός της αντίστασης Για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα ο όρος αντίσταση χρησιμοποιήθηκε μόνο για την προσπάθεια ανατροπής της κυριαρχίας των Ναζί ή δολοφονίας του Χίτλερ. Η προσέγγιση αυτή ωστόσο είναι περιοριστική. Αν κάποιος επιθυμεί να κατανοήσει και να αναγνωρίσει τις διαφορετικές μορφές αντίστασης, πρέπει να εξετάσει όλες τις πράξεις ατόμων ή ομάδων που τιμωρήθηκαν αυστηρά από το καθεστώς. Πρέπει επομένως να διερευνήσει όλες τις πράξεις που το ναζιστικό κράτος θεωρούσε ότι δημιουργούν πρόβλημα, όλες τις πράξεις που έδειχναν να απειλούν τη ναζιστική κυριαρχία γενικά ή τη διεξαγωγή των πολεμικών επιχειρήσεων ειδικότερα. Δεδομένου του εύρους των δράσεων που ανέλαβαν άτομα και ομάδες στη Γερμανία, αλλά και των στενών ορίων της μελέτης, θα εστιάσουμε σε μια σειρά περιπτώσεων που αποτυπώνουν ξεκάθαρα την αντίσταση που προήλθε από τα λαϊκά στρώματα της γερμανικής κοινωνίας. Η μελέτη θα επικεντρωθεί σε «παράνομες» πράξεις, όπως η μη ένταξη στη Χιτλερική Νεολαία (που έγινε υποχρεωτική το 1939), οι αστεϊσμοί για τους Ναζί, η απόκρυψη και προστασία Εβραίων, η προσφορά βοήθειας σε Εβραίους, κομμουνιστές ή άλλους αντίπαλους των Ναζί για να δραπετεύσουν, η απόκρυψη λιποτακτών και η υποστήριξη ανθρώπων σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας, η παραγωγή και διανομή αντιναζιστικών φυλλαδίων, οι επαναστατικές ομιλίες ιερέων στα κηρύγματα της Κυριακής, η ακρόαση του BBC στο ραδιόφωνο, η κατοχή παλιών ραδιοφωνικών δεκτών, η αποτύπωση του σήματος V σε κτίρια, η λειτουργία ραδιοφωνικού σταθμού, η ακρόαση «νέγρικης» μουσικής ή, τέλος, η συναναστροφή με τον εχθρό, η επίδειξη συμπόνιας στους αιχμαλώτους πολέμου. Για όλες τις παραπάνω πράξεις, άνθρωποι φυλακίστηκαν, κλείστηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης ή απλώς εκτελέστηκαν. Σε γενικές γραμμές διαφαίνεται μια τάση στη διάρκεια του πολέμου να τιμωρείται αυστηρά κάθε «παράπτωμα», και μετά τη μάχη του Στάλινγκραντ, που άλλαξε τη ροή των γεγονότων, από την άνοιξη του 1943 ως το τέλος του πολέμου οι άνθρωποι καταδικάζονταν συχνά σε θάνατο. Το αξιοπερίεργο είναι ότι οι άνθρωποι που αναφέρονται εδώ ήταν πλήρως ενήμεροι για τα παραπάνω. Ήξεραν καλά ότι διακινδύνευαν τη ζωή τους συμμετέχοντας σε τέτοιου είδους δραστηριότητες. Παρ’ όλα αυτά, οι περισσότεροι υποκινούνταν στις δράσεις τους από ένα αίσθημα φιλότιμου. Όπως δήλωσε ο ταγματάρχης Καρλ Πλάγγε: «... Απαιτούνταν μόνο η αποφασιστικότητα και η δύναμη που μπορεί να αντλήσει κάποιος από τον πλούτο των ηθικών συναισθημάτων που υπάρχουν σε όλους τους ανθρώπους».[8] Η αντίσταση των σωτήρων Το Γιαντ Βασέμ αναφέρει τα ονόματα συνολικά 26.973 Δικαίων από όλα τα έθνη και 616 από τη Γερμανία.[9] Υπήρχαν εκατοντάδες, ίσως χιλιάδες, άνθρωποι στη Γερμανία, που βοήθησαν Εβραίους να κρυφτούν και να σώσουν τη ζωή τους. Περίπου 2.000 Εβραίοι του Βερολίνου σώθηκαν με τη βοήθεια ανθρώπων όπως η κόμισσα Μαρία φον Μάλτσαν, η Μαρί Τερέζε φον Χάμερσταϊν, ο πάστορας Χάινριχ Γκρούμπερ κ.ο.κ. Ο Γκρούμπερ δημιούργησε μάλιστα ένα δίκτυο διαδρομών διαφυγής σε όλη τη Γερμανία (ήδη από το 1935, όταν δεν υπήρχε ακόμη άμεση απειλή).[10] Η Ρουθ Γκούμπελ (Βερολίνο) γράφει στη μαρτυρία της για τους σωτήρες της οικογένειάς της, Μαξ και Άννι Γκέρε (που έκρυψαν την οικογένεια Γκούμπελ από τον Ιανουάριο του 1943 έως τον Μάιο του 1945): «... οι Γκέρε μοιράζονταν τα λιγοστά δελτία τροφίμων με όλη μου την οικογένεια. Δεν δέχτηκαν χρήματα από εμάς. Ήταν συνηθισμένοι άνθρωποι της εργατικής τάξης οι Γκέρε, και ήταν το φιλότιμό τους εκείνο που τους έσπρωχνε να βοηθούν τους Εβραίους, χωρίς να αναμένουν ανταμοιβές ή αμοιβές...».[11] Η πιο θεαματική κίνηση για τη διάσωση Εβραίων έγινε στα τέλη Φεβρουαρίου του 1943, όταν οι μη εβραίες σύζυγοι απαίτησαν την απελευθέρωση των εβραίων συζύγων τους. Συγκεντρώθηκαν έξω από τον χώρο όπου κρατούνταν οι σύζυγοί τους, στη Ρόζενστρασε του Βερολίνου, απ’ όπου επρόκειτο στη συνέχεια να μεταφερθούν ανατολικά. Η πρωτοβουλία τους πέτυχε, καθώς ο Γκέμπελς διέταξε την απελευθέρωση μετά από μία εβδομάδα δημόσιας διαμαρτυρίας. Η ιστορία αυτή έγινε επίσης ταινία το 2003, όμως το γερμανικό κοινό δεν της έδωσε ιδιαίτερη προσοχή.[12] Η πιο γνωστή περίπτωση είναι ίσως ο Όσκαρ Σίντλερ, ο γερμανός επιχειρηματίας που απασχολούσε Εβραίους στο εργοστάσιό του ισχυριζόμενος ότι επρόκειτο για εξειδικευμένους υπαλλήλους, απαραίτητους για την παραγωγή των σκευών σίτισης που χρειαζόταν η γερμανική Βέρμαχτ για να κερδίσει τον πόλεμο. Ανάμεσά τους βρίσκονταν ακόμα και ανάπηροι, και επομένως ανίκανοι να εργάζονται στην πραγματικότητα εκεί. Ο Σίντλερ μπόρεσε να σώσει εκατοντάδες Εβραίους, δωροδοκώντας τούς αξιωματούχους των Ναζί. Στα ίδια πρότυπα, ο ταγματάρχης Καρλ Πλάγγε απασχολούσε Εβραίους στο Βίλνιους της Λιθουανίας, σε μηχανικές εργασίες επισκευής στρατιωτικών οχημάτων στην οδό Σούμποτς. Ο Πλάγγε ισχυριζόταν ότι όλοι οι εβραίοι άνδρες που προσλάμβανε ήταν μηχανικοί. Οι δε γυναίκες και τα παιδιά που απασχολούσε ήταν απαραίτητα για το ηθικό των ανδρών! Με αυτόν τον τρόπο έσωσε περίπου έναν στους δέκα από το 5% των Λιθουανών Εβραίων που επέζησαν του Ολοκαυτώματος. Ο Πλάγγε δωροδοκούσε και αυτός τις Αρχές, που πρόθυμα έκαναν τα στραβά μάτια.[13] Στις περισσότερες γνωστές περιπτώσεις συνέβαινε κάτι ανάλογο. Ο Feldwebel (λοχίας) Άντον Σμιτ έσωσε περισσότερους από 300 Εβραίους στο Βίλνιους παρέχοντάς τους άδειες εργασίας, διαβατήρια και κρύβοντας μέλη της εβραϊκής αντίστασης. Σε αντίθεση με τον Σίντλερ και τον Πλάγγε, δεν επέζησε διότι τον συνέλαβαν, τον δίκασαν και τον εκτέλεσαν στις 13 Απριλίου 1942.[14] Εβραίοι και μη, σώθηκαν επίσης από ιδιώτες που βρίσκονταν σε υπηρεσίες όπως η Abwehr, η Στρατιωτική Υπηρεσία Πληροφοριών, υπό τον ναύαρχο Βίλελμ Κανάρις, και ανθρώπους όπως ο Ντίτριχ Μπονχέφερ, που πραγματοποιούσε ταξίδια στο εξωτερικό, με κάλυψη επίσημες επιχειρήσεις της Υπηρεσίας Πληροφοριών. Στην πραγματικότητα, στα ταξίδια αυτά στόχος του ήταν να έρχεται σε επαφή με τους Συμμάχους, να τους ενημερώνει για την ύπαρξη γερμανικής αντίστασης και, ιδανικά, να δέχεται την υποστήριξή τους. Όποιος εργαζόταν σε τέτοιες υπηρεσίες είχε σημαντικό πλεονέκτημα καθώς είχε πρόσβαση σε αυθεντικά έγγραφα, δηλαδή διαβατήρια, ταυτότητες κ.λπ. Ο Κανάρις και ο Χανς φον Ντονάνι είχαν έως και το θράσος να στέλνουν Εβραίους στο εξωτερικό για να τους σώσουν, ισχυριζόμενοι ότι τους στέλνουν ως κατασκόπους του Τρίτου Ράιχ που θα εξασφάλιζαν πληροφορίες ζωτικής σημασίας για την πολεμική προσπάθεια. Ο Μπονχέφερ με τη σειρά του προμήθευε ανθρώπους με επίσημα διαβατήρια που τους βοηθούσαν να διαφύγουν. Εδώ τα αυθεντικά έγγραφα αποδείχθηκαν σωτήρια.[15] Αξιοσημείωτη περίπτωση ήταν εκείνη του Ότο Βάιτ, επιχειρηματία στο Βερολίνο. Διατηρούσε ένα εργαστήριο που παρήγαγε βούρτσες και σκούπες για τη Βέρμαχτ. Ο ίδιος ο Βάιτ ήταν τυφλός, όπως και οι περισσότεροι εβραίοι υπάλληλοί του. Παρά την αναπηρία του, κατέβαλλε κάθε προσπάθεια να κρατήσει τους υπαλλήλους του ασφαλείς. Όπως ο Σίντλερ και ο Πλάγγε, δωροδοκούσε τους αξιωματούχους των Ναζί. Το σχέδιο δούλευε καλά έως ότου έφτασε η τελική διαταγή για εξάλειψη όλων των Εβραίων από το Βερολίνο, μεταξύ των οποίων και όσων εξαιρούνταν ως τότε. Παρ’ όλο που οι υπάλληλοί του συνελήφθησαν, οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης και πέθαναν εκεί, κατάφερε να σώσει μερικούς με προσωπική παρέμβαση. Στην πραγματικότητα, αν και τυφλός, ταξίδεψε μόνος του στο Άουσβιτς και κατάφερε να γλιτώσει μία υπάλληλό του, την Άλις Λιχτ. Η Άλις επέζησε και μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Ίνγκε Ντόιτσκρον, που εργαζόταν στο εργοστάσιο του Βάιτ με τις βούρτσες, κρύφτηκε, επέζησε και ευγνωμονεί τον Βάιτ μέχρι σήμερα για το ανιδιοτελές έργο του.[16] Εκτός από τους αξιωματικούς του στρατού ή τους γερμανούς επιχειρηματίες, υπήρχαν και μεμονωμένοι γερμανοί πολίτες που είχαν καλά αισθήματα ή ένιωθαν συμπόνια και βοήθησαν να σωθούν ανθρώπινες ζωές. Υπάρχει εδώ ένας μεγάλος αριθμός ανθρώπων που έδρασαν έτσι χωρίς να έχουν καταγραφεί. Για παράδειγμα, στο Βερολίνο σώθηκαν περίπου 2.000 Εβραίοι, τους οποίους είχαν κρύψει απλοί γερμανοί πολίτες. Ένας από αυτούς ήταν ο Μίχαελ Ντέγκεν, γνωστός ηθοποιός που έγραψε βιβλίο για την προσωπική του οδύσσεια τα δύο χρόνια που πέρασε κρυμμένος σε διάφορα μέρη μέσα και γύρω από το Βερολίνο. Η δοκιμασία του ίδιου και της μητέρας του καταγράφηκαν όχι μόνο στο βιβλίο Nicht alle waren Mörder (Δεν ήταν όλοι δολοφόνοι), αλλά έγιναν και ταινία.[17] Μια άλλη ταινία που βασίζεται σε αληθινή ιστορία αφορά μια εβραϊκή οικογένεια που σώθηκε αφού κρύφτηκε (για δύο χρόνια) σε αγρόκτημα στη Βεστφαλία της Γερμανίας. Η ταινία[18] προβλήθηκε με τον τίτλο Unter Bauern (Ανάμεσα σε χωρικούς) το 2009 και βασίζεται στο βιβλίο της Μάργκα Σπίγκελ Retter in der Nacht (Σωτήρες μέσα στη νύχτα), όπου αφηγείται τη ζωή της με την οικογένειά της εκείνη την εποχή και το πώς κατόρθωσαν να επιζήσουν με τη βοήθεια απλών γερμανών πολιτών που τους έκρυψαν.[19] Ο Χάινριχ και η Μαρία Λιστ έκρυβαν τον Φέρντιναντ Στράους για περίπου τέσσερις μήνες στο αγρόκτημά τους στο Έρνσμπαχ της Έσσης (1941-42). Ο πολωνός εργάτης του Χάινριχ τον κατέδωσε στην Γκεστάπο. Ο Χάινριχ δήλωσε στη διάρκεια της ανάκρισης ότι «απλώς τον λυπήθηκα και τον άφησα να μείνει επειδή τον γνωρίζαμε πολύ καλά στο παρελθόν και είχαμε καλές επιχειρηματικές σχέσεις μαζί του». Ο Χάινριχ πέθανε στις 5 Οκτωβρίου 1942 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Νταχάου. Στην περίπτωση των Λιστ, ήταν μια ξεκάθαρη περίπτωση συμπόνιας. Ένας άντρας, ο Φέρντιναντ Στράους, είχε εμφανιστεί στο κατώφλι του και χρειαζόταν βοήθεια. Έτσι, ήταν selbstverständlich, αυτονόητο, ότι έπρεπε να βοηθήσει. Πάνω, ο Χούμπερτ Μπράιτσαφτ (αριστερά) και ο Χέλμουτ Ούμπενερ, κάτω οι Μπαρτολομέους Σινκ και Βίλλι Γκραφ. Το πιο εντυπωσιακό παράδειγμα ήταν οι πράξεις του Γιον Ράμπε στη Ναντσίνγκ της Κίνας. Ο Ράμπε ήταν ηλεκτρολόγος μηχανικός και δούλευε στο εργοστάσιο της Siemens στη Ναντσίνγκ. Όταν οι Ιάπωνες εισέβαλαν στην Κίνα και κάποια στιγμή εμφανίστηκαν στις πύλες της Ναντσίνγκ, ο Ράμπε και οι συνάδελφοί του ίδρυσαν μια επιτροπή που θα οργάνωνε επιχείρηση για τη διάσωση όσο το δυνατόν περισσότερων Κινέζων. Για μια ακόμη φορά αυτοί οι άνθρωποι ενήργησαν από ένστικτο να βοηθήσουν. Ο Ράμπε δεν θεωρούνταν αντίπαλος των Ναζί. Δίνοντας τη δυνατότητα σε όσο το δυνατόν περισσότερους Κινέζους να απορροφώνται από το εργοστάσιο της Siemens, ο Ράμπε δημιούργησε έναν χώρο ασύλου που έπρεπε να αποδεχθούν οι Ιάπωνες διοικητές, καθώς η Γερμανία ήταν τότε σύμμαχος της Ιαπωνίας. Ο Ράμπε επέμεινε ότι το εργοστάσιο ήταν –όπως οι πρεσβείες– γερμανικό έδαφος, άρα απαγορευμένη περιοχή για τα ιαπωνικά στρατεύματα. Έτσι, ενώ τα ιαπωνικά στρατεύματα εξαπέλυσαν επιθέσεις που σκότωσαν περίπου 300.000 Κινέζους μέσα σε λίγες μέρες, 200.000 Κινέζοι επέζησαν καθώς είχαν μεταφερθεί στο εργοστάσιο της Siemens. Για να μην δεχθούν επίθεση από ιαπωνικά αεροσκάφη, ο Ράμπε και οι συνάδελφοί του ύψωσαν τεράστιες σημαίες με τη σβάστικα στις στέγες για να δείξουν ότι η περιοχή αυτή δεν έπρεπε να πληγεί. Ο Ράμπε διέτρεξε μεγάλο κίνδυνο για να προστατεύσει τους πρόσφυγες από τον ιαπωνικό στρατό.[20] Επαναστατημένη νεολαία Σε αυτή την κατηγορία βρίσκουμε ανήλικους νεαρούς που ενήργησαν υποκινούμενοι από ένα αίσθημα καθήκοντος να διαφωτίσουν τον γερμανικό λαό για όσα συνέβαιναν. Οι περισσότεροι ανέλαβαν δράση όταν έγιναν μάρτυρες σοβαρών περιπτώσεων αδικίας ή αντιλήφθηκαν τον προπαγανδιστικό ιστό που είχαν υφάνει οι Ναζί γύρω από τον γερμανικό λαό. Θεωρούσαν καθήκον τους να δράσουν. Όλοι καταλάβαιναν ότι οι δραστηριότητές τους θα είχαν σοβαρές συνέπειες γι’ αυτούς. Ζούσαν κάτω από τη συνεχή απειλή να τους ανακαλύψουν οι γερμανοί συμπολίτες τους και να τους καταδώσουν στην Γκεστάπο. Η πιο γνωστή τέτοια περίπτωση είναι η Σόφι Σολ, που μαζί με τον αδελφό της Χανς και μια ομάδα συμφοιτητών τους στο Πανεπιστήμιο του Μονάχου, οργάνωσαν την αντιστασιακή ομάδα Λευκό Ρόδο και πολέμησαν τους Ναζί τυπώνοντας φυλλάδια που παρουσίαζαν την πραγματική φύση των ναζιστών στον γερμανικό λαό. Όχι μόνο ενημέρωναν τους πολίτες για την πραγματική πορεία του πολέμου (μετά την θανατηφόρα μάχη του Στάλινγκραντ το 1943), αλλά καλούσαν συγχρόνως τον λαό να εξεγερθεί και να βάλει τέλος στον πόλεμο. Τελικά, τους συνέλαβαν για διανομή φυλλαδίων στην κεντρική αίθουσα διαλέξεων του Πανεπιστημίου του Μονάχου, τους παρέδωσαν στην Γκεστάπο και το 1943, λίγες μόνο εβδομάδες μετά τη σύλληψή τους, δικάστηκαν και εκτελέστηκαν.[21] Άλλο παράδειγμα είναι ο Χέλμουτ Ούμπενερ, μέλος της Εκκλησίας του Ιησού Χριστού των Αγίων των Τελευταίων Ημερών (Μορμόνοι) στο Αμβούργο. Ο Χέλμουτ και οι φίλοι του Ρούντολφ Βόμπε και Καρλ-Χάιντς Σνίμπε, όλοι ανήλικοι, τύπωναν φυλλάδια που ενημέρωναν τον γερμανικό πληθυσμό για την πραγματική πορεία του πολέμου. Έχοντας μόλις παραλάβει ένα ραδιοφωνικό δέκτη βραχέων κυμάτων, γνωστό ως Rola, που του είχε φέρει ο αδελφός του Γκέρχαρτ επιστρέφοντας από τη νικηφόρα εκστρατεία κατά της Γαλλίας το 1940, ο Χέλμουτ άρχισε να ακούει εκπομπές του BBC. Αυτό απαγορευόταν αυστηρά από τον νόμο και τιμωρούνταν με θανατική ποινή. Αποκαλούνταν μάλιστα Schwarzhören[22]. Ο Χέλμουτ και οι φίλοι του απευθύνονταν κυρίως στους εργάτες του Αμβούργου, αποκαλώντας τον Χίτλερ δολοφόνο και Volksverführer[23] κάνοντας λογοπαίγνιο με τη λέξη Führer. Τα φυλλάδια κατάφερνε να τα τυπώνει καθώς δούλευε ως γραμματέας στην ενορία των Μορμόνων και με την ιδιότητα αυτή είχε πρόσβαση σε χαρτί. Η κατάληξη ήταν ότι τον συνέλαβαν όταν ζήτησε από έναν φίλο του στην κοινότητα να μεταφράσει τα φυλλάδια στα γαλλικά για να τα διανείμει στους γάλλους αιχμαλώτους πολέμου που κρατούνταν στο Αμβούργο. Τον συνέλαβαν, τον ανέκριναν, τον βασάνισαν και τον εκτέλεσαν στις 27 Οκτωβρίου 1942. Για να αποφύγει περισσότερα προβλήματα, η κοινότητα των Μορμόνων αποστασιοποιήθηκε από τον Χέλμουτ. Στην πραγματικότητα, οι θρησκευτικές ομάδες όπως οι Μορμόνοι διέτρεχαν κίνδυνο και οποιαδήποτε σύνδεσή τους με έναν αγωνιστή της αντίστασης όπως ο Χέλμουτ θα μπορούσε να αποδειχθεί θανάσιμη για όλους. Οι φίλοι του, Βόμπε και Σνίμπε, καταδικάστηκαν αντίστοιχα σε 10 και 5 χρόνια εγκλεισμού σε στρατόπεδο εργασίας. Και οι δύο εντέλει επέζησαν.[24] Το αξιοσημείωτο είναι ότι κανένας από τους τρεις δεν είχε εμπειρία από τη ζωή πριν τους Ναζί, δηλαδή από τα χρόνια της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Ο Χέλμουτ ήταν οκτώ ετών όταν οι Ναζί ήρθαν στην εξουσία και 17 όταν εκτελέστηκε. Έδρασαν επομένως υποκινούμενοι από τη συνείδησή τους και όχι από την αντίθεσή τους στον ναζισμό ως πολιτική ιδεολογία. Ακριβώς ίδια περίπτωση με τον Ούμπενερ ήταν ο Γιόσεφ Λάντγκραφ, νεαρός φοιτητής στη Βιέννη. Άκουγε τις εκπομπές του BBC και έχοντας πεισθεί για την ειλικρίνεια των ρεπορτάζ, θεωρούσε καθήκον του να ενημερώνει τον λαό στη Βιέννη για την πραγματική πορεία του πολέμου. Όπως ο Χέλμουτ, έφτιαχνε φυλλάδια και τα μοίραζε σε όλη τη Βιέννη. Όπως ο Ούμπενερ, συνελήφθη, δικάστηκε, καταδικάστηκε σε θάνατο στις 23 Αυγούστου 1942 (18 χρονών) και πέρασε 406 ημέρες περιμένοντας τη μέρα της εκτέλεσής του, όμως επέζησε χάρη σε καθαρή σύμπτωση.[25] Παρόμοια περίπτωση με τον Ούμπενερ και τον Λάντγκραφ είναι ο Βάλτερ Κλίνγκενμπεκ, γεννημένος στις 30 Μαρτίου 1924 στο Μόναχο. Άκουγε κι αυτός εκπομπές του BBC, κάτι που έγινε αφορμή για να συγκεντρώσει μια ομάδα από νέους της Καθολικής Εκκλησίας, που αντιπαθούσαν τους Ναζί όπως κι αυτός. Το 1941 τύπωσαν φυλλάδια που καλούσαν τον κόσμο να ανατρέψει το ναζιστικό καθεστώς. Αποτύπωναν το σχήμα V (το σήμα της νίκης) σε κτίρια στην πόλη. Έστησαν επίσης έναν μικρό ραδιοπομπό για την εκπομπή εναλλακτικών ειδήσεων. Τους ανακάλυψαν, τους συνέλαβαν και τους καταδίκασαν σε θάνατο στις 24 Σεπτεμβρίου 1942, και ο Κλίνγκενμπεκ εκτελέστηκε στις 5 Αυγούστου 1943 στις φυλακές Στάντελχαϊμ του Μονάχου. Όπως συνέβη με τον Ούμπενερ, η θανατική ποινή των φίλων του Κλίνγκενμπεκ, Ντάνιελ φον Ρέκλινγκχαουζεν και Χανς Χάμπερλ, μετατράπηκε σε οκταετή φυλάκιση.[26] Παρόμοια περίπτωση ήταν ο Μπαρτολομέους Σινκ, που έκλεινε σχεδόν τα 17 όταν εκτελέστηκε. Η διαφορά του Σινκ από τον Ούμπενερ ήταν ότι δρούσε μαζί με άλλα αγόρια που ανήκαν στην αντιστασιακή ομάδα νέων με το όνομα Πειρατές των Εντελβάις. Αντίθετα από τον Χέλμουτ, ανέπτυξαν ενεργή αντιναζιστική δράση (με πιστόλια και εκρηκτικά), που περιλάμβανε επιθέσεις εναντίον αξιωματικών των Ναζί και της αστυνομίας στην πόλη της Κολωνίας. Οι Πειρατές των Εντελβάις ήταν διαφορετικοί, καθώς είχαν διαμορφώσει ένα πολιτιστικό κίνημα νεολαίας, αυστηρά αντίθετο με όσα πρέσβευαν οι Ναζί. Ο Μπαρτολομέους συνελήφθη, βασανίστηκε και εκτελέστηκε δημοσίως στις 10 Νοεμβρίου 1944.[27] Ενδιαφέρον στοιχείο εδώ είναι ότι και αυτή η ιστορία έφτασε στον κινηματογράφο με την ταινία Edelweisspiraten[28] το 2004, [η οποία προβλήθηκε στην την Ελλάδα με τον τίτλο Κωδικός: Πειρατές Εντελβάις]. Εκτός από τους Πειρατές των Εντελβάις έχουμε και άλλες ομάδες ή οργανώσεις νέων που αντιτάχθηκαν στη Νεολαία του Χίτλερ και στον ναζιστικό τρόπο ζωής, όπως η Νεολαία του Σουίνγκ (οι Σλουρφ και οι Ζαζού), οι Ναβάχος, οι Leipziger Meuten... Κομμουνιστικές και Σοσιαλδημοκρατικές Οργανώσεις Νεολαίας σε Βερολίνο, Ντούισμπουργκ, Ντόρτμουντ, Βρέμη, Ανόβερο και ούτω καθεξής. Οι νέοι αυτοί αψηφούσαν ανοιχτά τους Ναζί, ακούγοντας «παρακμιακή μουσική» όπως το σουίνγκ, τύπωναν αντιναζιστικά φυλλάδια, κρατούσαν κόκκινες σημαίες, εν συντομία έκαναν αισθητή την παρουσία τους! Σαν να λένε: «Είμαστε ακόμα εκεί έξω και δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα γι’ αυτό!».[29] Οι Αρχές αντιδρούσαν σε αυτές τις ομάδες με τη μέγιστη βαρβαρότητα και, κατά τη διάρκεια του πολέμου, με τις πιο αυστηρές ποινές. Το 1993 κυκλοφόρησε η ταινία Τα παιδιά του Σουίνγκ (Swing Kids), με θέμα την αντίστοιχη οργάνωση νέων και πρωταγωνιστές τον Κρίστιαν Μπέιλ και τον Κένεθ Μπράνα.[30] Όπως φάνηκε εκεί και όπως συνέβη στην πραγματικότητα, όταν οι άνθρωποι αψηφούσαν ανοιχτά τους Ναζί, γίνονταν εύκολος στόχος με αποτέλεσμα να συλλαμβάνονται από την Γκεστάπο, να δικάζονται και να καταδικάζονται σε φυλάκιση ή εγκλεισμό σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, και προς το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου σε θάνατο. Επαναστατημένοι ενήλικοι Επρόκειτο συνήθως για μεμονωμένους γερμανούς πολίτες που αποστρέφονταν εξαρχής τους Ναζί και τους επέκριναν επανειλημμένα. Ο Χούμπερτ Μπράιτσαφτ είναι μία από τις πολλές περιπτώσεις Γερμανών που εξαναγκάστηκαν να συμμετάσχουν στο NSDAP (Εθνικοσοσιαλιστικό Γερμανικό Εργατικό Κόμμα). Διαφορετικά, δεν θα ήταν σε θέση να συνεχίσουν να ασκούν το επάγγελμά τους. Ο Μπράιτσαφτ ήταν δάσκαλος της πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, απ’ ό,τι φαίνεται πολύ αγαπητός στους μαθητές και τους γονείς τους. Όμως, στην τάξη του δεν συμμορφωνόταν με τη ναζιστική ιδεολογία. Διατύπωνε επανειλημμένα τις επιφυλάξεις του για πράξεις όπως ο χαιρετισμός του Χίτλερ («Χάιλ Χίτλερ») ή αμφισβητούσε την ειλικρίνεια των γερμανικών επίσημων εφημερίδων. Αργότερα, στον πόλεμο, παρέμεινε πιστός στην αρχή της ανοιχτής διατύπωσης των απόψεών του, και όταν εξέφρασε τη λύπη του για το ότι ο Χίτλερ επέζησε της απόπειρας δολοφονίας του από τον Στάουφενμπεργκ στις 20 Ιουλίου 1944, τον κατέδωσαν και στη συνέχεια τον καταδίκασαν και τον εκτέλεσαν. Κατηγορήθηκε για Wehrkraftzersetzung, δηλαδή υπονόμευση της γερμανικής πολεμικής προσπάθειας. Ένα τυπικό παράδειγμα ανθρώπου που «αμφισβήτησε» τους Ναζί σε μια εποχή που ο πόλεμος ήταν χαμένος. Παρότι δεν ασκούσε ενεργή δράση, όπως η συγγραφή και διανομή αντιναζιστικών φυλλαδίων, είχε τολμήσει να εκφράσει ανησυχίες και αμφιβολίες, και αυτό αρκούσε ώστε ένα καθεστώς που μετρούσε τις τελευταίες του μέρες να τον βλέπει ως απειλή και να θέλει να τον βγάλει από τη μέση.[31] Τυπικό παράδειγμα επίσης είναι το γεγονός ότι το καθεστώς αντέδρασε αρνητικά στην έκκληση της κόρης τού Μπράιτσαφτ να μετατρέψει τη θανατική ποινή του. Το καθεστώς, στο χείλος της αβύσσου, δεν έδειξε κανένα έλεος. Η περίπτωση του Μπράιτσαφτ μοιάζει με πολλών άλλων Γερμανών που χάθηκαν για πάντα στη λήθη. Ο Πέτερ Μπάλνους, πτυχιούχος δάσκαλος που μη βρίσκοντας δουλειά στον τομέα του κατέληξε να εργάζεται στην καθολική ενορία της περιοχής Αλτενέσεν, στο Έσσεν, στρατολογήθηκε στη Βέρμαχτ στις 15 Απριλίου 1940. Υπηρέτησε ως στρατιώτης στο Βέλγιο μέχρι τη σύλληψή του στις 3 Νοεμβρίου 1942. Όπως ο Μπράιτσαφτ, μιλούσε κι αυτός υποτιμητικά για τους Ναζί, χαρακτηρίζοντάς τους «ένα σκυλολόι, που μια τσακώνονται και μια τα βρίσκουν μεταξύ τους». Επιπλέον, αμφισβήτησε ανοιχτά την επίσημη ναζιστική προπαγάνδα για την τελική νίκη (Endsieg). Καταδικάστηκε σε φυλάκιση τριών ετών και τελικά βρήκε τον θάνατο τον Μάρτιο του 1945 στο Λιμπάου της Κουρλάνδης σκάβοντας τάφρους για ένα Τάγμα Πεζικού. Ήταν ένας έντιμος άνθρωπος που δεν δίσταζε να εκφράζει τις σκέψεις του στη μονάδα του και τον κατέδωσαν συνάδελφοί του στρατιώτες.[32] Προς το τέλος του πολέμου, πολλοί γερμανοί στρατιώτες ένιωθαν εξίσου απαισιόδοξοι με τον Μπάλνους για την πορεία του πολέμου. Ο 23χρονος Χανς Ράινχαρτ έκανε ακριβώς τα ίδια, με αποτέλεσμα κι αυτός να καταδικαστεί σε θάνατο και να εκτελεστεί στις 24 Σεπτεμβρίου 1944. Το γεγονός ότι ήταν κομμουνιστής με ενεργή δράση συνέβαλε οπωσδήποτε στην ετυμηγορία.[33] Ένας ξαφνικός θάνατος στην οικογένεια μπορούσε επίσης να οδηγήσει σε πράξεις ανυπακοής. Όταν ο Ότο και η Ελίζε Χάμπελ έλαβαν το τηλεγράφημα που τους ενημέρωνε για τον θάνατο του μοναδικού τους γιου στο πεδίο της μάχης, στη Γαλλία το 1940, η ζωή του ζευγαριού ανατράπηκε. Δεν είχαν πλέον να προσβλέπουν σε τίποτα. Έτσι, δεν τους ένοιαζε πια να διακινδυνεύσουν τη ζωή τους. Ο Ότο γύρισε όλο το Βερολίνο, από το 1940 έως το 1942, αφήνοντας καρτ ποστάλ με μηνύματα μέσα και έξω από τα κτίρια, όπου αποκάλυπτε την αληθινή φύση των Ναζί και καλούσε τους ανθρώπους να αψηφήσουν αυτούς και τον πόλεμό τους. Εντέλει συνελήφθησαν, δικάστηκαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο. Η ποινή εκτελέστηκε στις 8 Απριλίου 1943. Την ιστορία αυτή επέλεξε ο Χανς Φάλαντα για το μυθιστόρημά του Μόνος στο Βερολίνο (Jeder stirbt für sich allein). Η ιστορία έγινε επίσης ταινία που προβλήθηκε το 2016.[34] Η προπαγάνδα των Ναζί καταρρέει Όσο ο πόλεμος συνεχιζόταν τόσο πιο εμφανής γινόταν η διαφορά ανάμεσα στην επίσημη ναζιστική προπαγάνδα και την πραγματική πορεία των γεγονότων. Υπήρχε μάλιστα μια μορφή ανυπακοής, που παρότι δεν θα μπορούσαμε πραγματικά να την αποκαλέσουμε αντίσταση, το καθεστώς την θεωρούσε σοβαρή απειλή για την τελική νίκη που οραματιζόταν: τα ανέκδοτα! Οι Γερμανοί εξοργίζονταν όλο και περισσότερο από τη γελοιοποίηση της πολεμικής προσπάθειας των Ναζί. Κύριος στόχος ήταν ο Χέρμαν Γκέρινγκ, που καυχιόταν ότι αν πέσει έστω και μια βόμβα στη Γερμανία θα αλλάξει το όνομά του σε Μάιερ. Τα ανέκδοτα όχι μόνο αποκάλυπταν όλο και περισσότερο την απελπισία που έφερνε ο πόλεμος το 1944-1945, αλλά είχαν ολέθριες συνέπειες για όσους συλλαμβάνονταν να τα λένε. Αρκεί εδώ το παράδειγμα που ακολουθεί: Ο Χίτλερ και ο Γκέρινγκ στέκονται στην κορυφή του ραδιοφωνικού πύργου του Βερολίνου. Ο Χίτλερ λέει ότι θέλει να κάνει κάτι για να χαμογελάσουν οι Βερολινέζοι. Και ο Γκέρινγκ απαντά: «Γιατί δεν πηδάς;». Μια εργάτρια εργοστασίου, η Μαριάννε Κ., εκτελέστηκε διότι είπε αυτό το αστείο. Ο σύζυγός της είχε σκοτωθεί στο Στάλινγκραντ.[35] Το κίνητρο για αντίσταση Τα κίνητρα της αντιστασιακής δράσης ήταν πολλά και διαφορετικά. Πολιτική αντιπολίτευση, όπως οι Σοσιαλδημοκράτες ή οι Γερμανοί Κομμουνιστές, υπήρχε εξαρχής, όμως χτυπήθηκε από τη ρίζα της τους πρώτους έξι μήνες της ναζιστικής κυριαρχίας, δηλαδή από τον Ιανουάριο του 1933 έως το καλοκαίρι του ίδιου έτους. Και τα δύο κόμματα συνέχισαν να αντιμάχονται τους Ναζί από το εξωτερικό ή μέσα από παράνομες οργανώσεις όπως η Κόκκινη Ορχήστρα. Τα μέλη της τελευταίας είχαν πολύ χαλαρούς δεσμούς μεταξύ τους, καθώς σε αυτήν ανήκε ένα ετερόκλητο πλήθος ανθρώπων προερχόμενων από διαφορετικό υπόβαθρο και όχι αποκλειστικά κομμουνιστικών πεποιθήσεων. Δεν γνώριζαν ο ένας τον άλλον, καθώς αυτό θα σήμαινε την αποκάλυψη και το τέλος όλης της οργάνωσης. Η Κόκκινη Ορχήστρα τύπωνε και μοίραζε αντιναζιστικά φυλλάδια...[36] Όπως αναφέρθηκε παραπάνω, το κίνητρο των νεαρών αντιστασιακών ακτιβιστών στα μη ναζιστικά πολιτιστικά κινήματα νεολαίας, όπως οι Πειρατές των Εντελβάις ή η Νεολαία του Σουίνγκ, ήταν η αντίθεσή τους στη ναζιστική ιδεολογία. Αψηφούσαν όλα όσα πρέσβευε η Χιτλερική Νεολαία, φορώντας διαφορετικά ρούχα, υιοθετώντας διαφορετικά χτενίσματα, ασκώντας διαφορετικές υπαίθριες δραστηριότητες και ακούγοντας διαφορετική μουσική, όπως η μουσική σουίνγκ, την οποία οι Ναζί απέρριπταν ως μη-γερμανική. Το ίδιο ισχύει και εδώ, η αποκάλυψή τους ήταν μοιραία καθώς είτε εξαναγκάζονταν να προσχωρήσουν στη Χιτλερική Νεολαία είτε καταδικάζονταν σε φυλάκιση. Επομένως, η συμμετοχή σε αυτές τις οργανώσεις ήταν πραγματικά γενναία κίνηση. Αριστερά, ο Ότο Βάιτ, δεξιά, σε φωτογραφίες με εργαζόμενούς του. Στην κάτω δεξιά, δίπλα του διακρίνεται η Άλις Λιχτ. Φωτ. Αρχείο Yad Vhasem. Μερικοί στρέφονταν επίσης κατά των Ναζί όταν γίνονταν μάρτυρες επιθέσεων κατά των Εβραίων. Ο Χέλμουτ Ούμπενερ, για τον οποίο μιλήσαμε παραπάνω, αντέδρασε όταν η κοινότητα των Μορμόνων στην οποία ανήκε ανάρτησε στην πόρτα της εκκλησίας τους την επιγραφή «Zutritt für Juden verboten» (Απαγορεύεται η είσοδος σε Εβραίους), ενώ όταν άρχισε να ακούει ραδιοφωνικές εκπομπές του BBC αντιλήφθηκε τη μεγάλη απόσταση που χώριζε τη ναζιστική προπαγάνδα από την πραγματικότητα.[37] Ο Μπαρτολομέους Σινκ είχε διαπιστώσει με τα ίδια του τα μάτια την κακοποίηση ενός εβραίου κουρέα στα χέρια των Ταγμάτων Εφόδου (SA).[38] Ο Χούμπερτ Μπράιτσαφτ έδειξε από την αρχή ότι δεν επρόκειτο να συμβιβαστεί. Αρνήθηκε να χρησιμοποιήσει τον χαιρετισμό του Χίτλερ και κάλεσε τους μαθητές της τάξης του να ακούνε ξένες ραδιοφωνικές μεταδόσεις, καθώς δεν θεωρούσε πλέον αξιόπιστες τις γερμανικές εφημερίδες.[39] Αυτό, σε συνδυασμό με σχόλια που έκανε για την αποτυχημένη επίθεση κατά του Χίτλερ στις 20 Ιουλίου 1944, τον έβαλε στο στόχαστρο και τον οδήγησε στη θανατική ποινή. Για τον Ότο Βάιτ η μεγάλη πρόκληση ήταν να ξεπεράσει σε πονηριά τους Ναζί. Αφού προσέλαβε τους εβραίους εργάτες του, ανέπτυξε μια ομαλή σχέση με τις Αρχές, το Γραφείο Απασχόλησης των Εβραίων και την Γκεστάπο, καταφεύγοντας και στις δύο περιπτώσεις σε δωροδοκία. Κατάφερε έτσι να διεισδύσει και στις δύο υπηρεσίες, που ήταν επόμενο ότι εξυπηρέτησαν το σχέδιο του Βάιτ για τη διάσωση των εβραίων υπαλλήλων του. Όταν η Γκεστάπο ήρθε να επιθεωρήσει το εργαστήριό του, αυτός παρουσιάστηκε σαν ναζιστής κι άρχισε να βρίζει τους υπαλλήλους του αποκαλώντας τους «Saujuden»,[40] ενώ καυχήθηκε στον αξιωματικό της Γκεστάπο ότι έχει ενσταλάξει στους εβραίους υπαλλήλους του το αίσθημα της γερμανικής πειθαρχίας. Έπαιξε επίσης δεξιοτεχνικά τον ρόλο του ως τυφλός και επομένως «αβοήθητος» άνθρωπος. Το σχέδιο αυτό λειτούργησε έως ότου άρχισαν οι μεταφορές των εβραίων υπαλλήλων του, το 1943. Έκτοτε, συνέχισε να αντιστέκεται στους Ναζί βοηθώντας όσους μπορούσε να κρυφτούν.[41] Η Σόφι Σολ και ο Χανς Σολ αποτελούσαν, όπως πολλοί νέοι, μέρος του ναζιστικού συστήματος. Η Σόφι ανήκε στη Χιτλερική Νεολαία και ο Χανς υπηρετούσε στον γερμανικό στρατό στη Ρωσία. Το σημείο καμπής, που τους έκανε να στραφούν ανοιχτά εναντίον των Ναζί, ήταν η χαμένη μάχη του Στάλινγκραντ και οι φρικαλεότητες του πολέμου στις οποίες είχε εκτεθεί ο Χανς. Η Σόφι Σολ υποκινήθηκε επίσης από ένα αίσθημα ανθρωπισμού που της είχαν ενσταλάξει οι γονείς της. Ο πατέρας της ήταν προτεστάντης ιερέας και έτσι η Σοφία είχε χριστιανική ανατροφή. Τόσο οι καταδικασμένες πολεμικές επιχειρήσεις των Γερμανών όσο και οι προσωπικές πεποιθήσεις τους, που ήταν αυστηρά αντίθετες με τις ναζιστικές, τους οδήγησαν στον δρόμο που ακολούθησαν. Τα φυλλάδια της αντιστασιακής ομάδας του Λευκού Ρόδου ζητούσαν από τον γερμανικό λαό να στραφεί εναντίον των ναζιστών εγκληματιών πολέμου, να τους ανατρέψει και να σταματήσει τον πόλεμο.[42] Μετά τη χαμένη μάχη του Στάλινγκραντ τον Φεβρουάριο του 1943, πολλοί Γερμανοί στρατιώτες είχαν αμφιβολίες για την περαιτέρω εξέλιξη του πολέμου. Ο Μπάλνους και ο Ράινχαρτ, που αναφέρθηκαν παραπάνω, ήταν δύο μόνο από τα παραδείγματα στρατιωτών που εξέφρασαν ανοιχτά τις ανησυχίες τους και πλήρωσαν το υπέρτατο τίμημα. Εκατοντάδες γερμανοί στρατιώτες εναντιώθηκαν στις πολεμικές επιχειρήσεις των Ναζί απλώς λιποτακτώντας. Αυτοί είτε αποστέλλονταν στα Πειθαρχικά Τάγματα, είτε σε στρατόπεδα συγκέντρωσης είτε εκτελούνταν.[43] Κάποιοι γερμανοί αξιωματικοί που συλλαμβάνονταν ως αιχμάλωτοι πολέμου προσχωρούσαν επίσης εκόντες-άκοντες στην Bund Deutscher Offiziere, μια ειδική μονάδα προπαγάνδας που ίδρυσε ο Κόκκινος Στρατός, η οποία καλούσε τους γερμανούς στρατιώτες να εγκαταλείψουν τη Βέρμαχτ και να επισπεύσουν το τέλος της ναζιστικής κυριαρχίας. Ο διασημότερος ήταν ο στρατάρχης Πάουλους, ο αρχηγός της 6ης Γερμανικής Στρατιάς που παραδόθηκε στο Στάλινγκραντ.[44] Τα κίνητρα των αξιωματικών που συμμετείχαν στην απόπειρα δολοφονίας του Χίτλερ την 20ή Ιουλίου 1944 ήταν η αίσθησή τους ότι ο πόλεμος δεν μπορούσε πλέον να κερδηθεί σε συνδυασμό με τις πληροφορίες που έφταναν για το σχέδιο μαζικής εξολόθρευσης του Ολοκαυτώματος. Ο Στάουφενμπεργκ, οι στρατηγοί Καρλ Γκέρντελερ, Φραντς Χάλντερ, φον Βιτσλίμπεν, ο συνταγματάρχης φον Τρέσκοφ και άλλοι, πρόσθεταν ότι ήταν επίσης θέμα τιμής να υψώσουν τουλάχιστον το ανάστημά τους σε ένα εγκληματικό καθεστώς όπως το ναζιστικό, ακόμη και αν η προσπάθεια ήταν μάταιη. Η επιθυμία αυτή υπαγόρευσε ουσιαστικά τις ενέργειές τους.[45] Αυτό το είδος οργανωμένης αντίστασης είναι καταγεγραμμένο σε αρχεία και έχουν γίνει δημόσιες τιμητικές εκδηλώσεις στη Δυτική Γερμανία, παρ’ όλο που για πολλούς Γερμανούς οι πράξεις αυτές συνδέονταν με μια αίσθηση προδοσίας. Οι λιποτάκτες, που με τις ενέργειές τους είχαν προκαλέσει την πολεμική ήττα, δεν έχαιραν καμίας εκτίμησης. Η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας δεν τιμούσε με κανέναν τρόπο τις πράξεις τους. Έτσι, σύμφωνα με δημοσίευμα της εφημερίδας taz (Die Tageszeitung) στις 25 Μαρτίου 1987, η ομάδα του Χριστιανοδημοκρατικού Κόμματος στον Δήμο της Βρέμης απέρριψε την πρόταση να τιμήσουν τη μνήμη του «Άγνωστου Λιποτάκτη», υποστηρίζοντας ότι οι στρατιώτες αυτοί ευθύνονταν με τις πράξεις τους για τους μετέπειτα θανάτους συναδέλφων τους.[46] Η λιποταξία σήμαινε επομένως, πολύ απλά, προδοσία. Δεν θεωρούνταν πράξη γενναιότητας αλλά πράξη δειλίας. Η Ίνγκε Ντόιτσκρον, την οποία έσωσε ο Ότο Βάιτ, λέει ότι έναν από τους σωτήρες της τον αποκάλεσαν «πόρνη των Εβραίων» όταν οι πράξεις της έγιναν γνωστές στο κοινό. Για την αποφυγή νέων επιθέσεων, η Ντόιτσκρον αποφάσισε να μην αναφερθεί λεπτομερώς για τη δράση της στο βιβλίο της.[47] Δεν αποτελεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι εκατοντάδες ή και χιλιάδες γερμανοί πολίτες αγνοήθηκαν εντελώς και ο κόσμος δεν έμαθε ποτέ γι’ αυτούς. Οι περιπτώσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω δείχνουν ότι πράξεις αντίστασης συνέβαιναν σε καθημερινή βάση, ακριβώς κάτω από τη μύτη των Ναζί, όμως οι άνθρωποι πίσω τους έπρεπε να βρίσκονται σε διαρκή επαγρύπνηση καθώς η αποκάλυψή τους θα επέφερε ολέθριες συνέπειες. Παρότι η πλειονότητα του γερμανικού λαού δεχόταν χωρίς διαμαρτυρία όσα συνέβαιναν, υπήρχαν άνθρωποι που αψήφησαν το καθεστώς από την αρχή, γνωρίζοντας μάλιστα πολύ καλά τις συνέπειες. Οι περισσότεροι από αυτούς αναλάμβαναν δράση γιατί έβλεπαν γύρω τους ανθρώπους που χρειάζονταν βοήθεια, και το έκαναν ορμώμενοι από συναισθήματα ταύτισης με τον συνάνθρωπο και συμπόνιας, όχι εκκινώντας από ιδεολογική βάση. — Μετάφραση: Αναστασία Μωράκη Οι Χούμπερτ και Λίνα Μπράιτσαφτ και οι κόρες τους Γκαμπριέλε και Λίζι. Η μικρή Λίζι έγραψε επιστολή στον Χίμλερ στις 12.12.1944, σε μια απελπισμένη προσπάθεια να σώσει τον πατέρα της: Γκράφενκιρχεν, 12 Δεκεμβρίου 1944 Αγαπητέ κύριε Χίμλερ, Ο πατερούλης μου, ο Χούμπερτ Μπράιτσαφτ εργάζεται ως υπάλληλος οικονομικής υπηρεσίας στο Ανόβερο και έχει καταδικαστεί σε θάνατο. Είμαι η μικρή του Λίζι [Felizitas] και δεν θα μπορούσα πλέον να ζήσω αν δεν επιστρέψει. Γι’ αυτό σας ικετεύω χίλιες φορές να του απονεμηθεί χάρη. Κύριε Χίμλερ, σας παρακαλώ κάντε μου αυτό το χριστουγεννιάτικο δώρο και αφήστε τον πατερούλη μου να ζήσει. Όλος ο κόσμος τον αγαπούσε. Δεν έχω δει τον λατρευτό μου πατερούλη εδώ και έναν χρόνο. Λυπηθείτε ένα φτωχό παιδί όπως εμένα. Εάν έχετε τη δυνατότητα, στείλτε μου τον πατερούλη στο σπίτι για τα Χριστούγεννα, σας παρακαλώ, σας παρακαλώ. Πολλούς χαιρετισμούς Χάιλ Χίτλερ Λίζι Μπράιτσαφτ Η μανούλα μου δεν ξέρει ότι σας έγραψα. H πέμπτη προκήρυξη του «Λευκού Ρόδου». ΠΕΜΠΤΗ ΠΡΟΚΗΡΥΞΗ ΤΟΥ «ΛΕΥΚΟΥ ΡΟΔΟΥ» (Ιανουάριος 1943) Έκκληση προς όλους τους Γερμανούς! Ο πόλεμος πλησιάζει στην αναπόφευκτη κατάληξή του. Όπως συνέβη και το 1918, η γερμανική κυβέρνηση προσπαθεί να στρέψει την προσοχή αποκλειστικά στην αυξανόμενη απειλή του υποβρύχιου πολέμου, ενώ στα ανατολικά τα στρατεύματα διαρκώς υποχωρούν και επίκειται εισβολή από τη Δύση. Η παραγωγή στρατιωτικού εξοπλισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν έχει φτάσει ακόμα στο αποκορύφωμά της, όμως ήδη υπερβαίνει όσα έχει δει ποτέ η ανθρωπότητα. Με μαθηματική βεβαιότητα πλέον, ο Χίτλερ οδηγεί τον γερμανικό λαό στην άβυσσο. Ο Χίτλερ δεν μπορεί να κερδίσει τον πόλεμο· μπορεί μόνο να τον παρατείνει. Η ενοχή του Χίτλερ και των οπαδών του ξεπερνά κάθε όριο. Η δίκαιη τιμωρία πλησιάζει όλο και περισσότερο. Τι κάνουν όμως οι Γερμανοί; Δεν βλέπουν και δεν ακούνε. Ακολουθούν τυφλά τους λαοπλάνους στην καταστροφή. «Νίκη με όποιο τίμημα!» γράφουν τα λάβαρά τους. «Θα αγωνιστώ μέχρι να πέσει και ο τελευταίος», λέει ο Χίτλερ – αλλά στο μεταξύ ο πόλεμος έχει ήδη χαθεί. Γερμανοί! Θέλετε μήπως εσείς και τα παιδιά σας να πληγείτε από την ίδια μοίρα που έπληξε τους Εβραίους; Θέλετε να κριθείτε με τα ίδια μέτρα που θα κριθούν εκείνοι που σας εξαπάτησαν; Πρέπει να είμαστε για πάντα ένα έθνος που όλη η ανθρωπότητα μισεί και απορρίπτει; Όχι! Διαχωρίστε τον εαυτό σας από τον εθνικοσοσιαλιστικό γκανγκστερισμό! Αποδείξτε με τις πράξεις σας ότι σκέφτεστε διαφορετικά! Ένας νέος πόλεμος ανεξαρτησίας (Befreiungskrieg) ετοιμάζεται να ξεκινήσει! Το καλύτερο τμήμα του έθνους θα αγωνιστεί στο πλευρό μας. Πετάξτε τον μανδύα της αδιαφορίας που έχετε τυλίξει γύρω από την καρδιά σας! Πάρτε την απόφαση πριν να είναι πολύ αργά! Μην πιστεύετε στην εθνικοσοσιαλιστική προπαγάνδα που σας πότισε βαθιά με τον φόβο του μπολσεβικισμού. Μην πιστεύετε ότι η ευημερία της Γερμανίας συνδέεται σε κάθε περίπτωση με τη νίκη του εθνικοσοσιαλισμού! Ένα εγκληματικό καθεστώς δεν μπορεί να επιτύχει μια νίκη για τη Γερμανία. Πάρτε απόσταση έγκαιρα από καθετί που έχει σχέση με τον εθνικοσοσιαλισμό! Σύντομα θα ακολουθήσει ένα τρομακτικό, αλλά δίκαιο δικαστήριο για όσους παρέμειναν κρυμμένοι, όσους υπήρξαν δειλοί και διστακτικοί. Τι μπορούμε να μάθουμε από το αποτέλεσμα αυτού του πολέμου – αυτού του πολέμου που ποτέ δεν ήταν εθνικός πόλεμος; Η ιμπεριαλιστική ιδεολογία της ισχύος, από οποιαδήποτε πλευρά και αν προέρχεται, πρέπει για πάντα να ακυρωθεί. Δεν πρέπει ποτέ ξανά να επιτραπεί στον μονομερή πρωσικό μιλιταρισμό να φτάσει στην εξουσία. Μόνο με τη γενναιόδωρη συνεργασία των Ευρωπαϊκών λαών μπορεί να προετοιμαστεί το έδαφος που θα κάνει δυνατή μια νέα ανασυγκρότηση. Κάθε συγκεντρωτική εξουσία όπως επιχείρησε να εγκαθιδρύσει το πρωσικό κράτος στη Γερμανία και την Ευρώπη, πρέπει να καταπνιγεί στη γένεσή της. Η Γερμανία του μέλλοντος πρέπει να είναι μόνον ομοσπονδιακή. Μόνο μια υγιής ομοσπονδιακή κρατική οργάνωση μπορεί σήμερα να εμφυσήσει μια νέα ζωή στην αποδυναμωμένη Ευρώπη. Οι εργάτες πρέπει μέσα από έναν ορθό σοσιαλισμό να απελευθερωθούν από την κατάσταση της πιο ποταπής σκλαβιάς. Η απατηλή εικόνα της αυτάρκους εθνικής οικονομίας πρέπει να εξαφανιστεί από την Ευρώπη. Κάθε έθνος και κάθε άνθρωπος έχουν δικαίωμα στα αγαθά ολόκληρου του κόσμου! Η ελευθερία λόγου, η θρησκευτική ελευθερία, η προστασία των πολιτών από την αυθαίρετη βούληση των εγκληματικών καθεστώτων βίας – αυτές είναι οι βάσεις της Νέας Ευρώπης. Υποστηρίξτε το κίνημα της αντίστασης, μοιράστε παντού τις προκηρύξεις! [1] https://imdb.to/336vvNL [Τελευταία πρόσβαση σε όλες τις ιστοσελίδες που αναφέρονται στις παρακάτω σημειώσεις: 28 Ιανουαρίου 2019]. [2] https://imdb.to/2IqE2Dk [3] https://imdb.to/2VhuQGN [4] Όπως για παράδειγμα στο: Ernst Schmidt, Lichter in der Finsternis. Essener Opfer der Stalin-Ära, oppositionelle Linke und Fahnenflüchtige 1933-1945, τόμος 3, Έσσεν 1994. [5] Peter Steinbach και Johannes Tuchel, επιμ., Widerstand gegen den Nationalsozialismus. Βερολίνο 1994. [6] Σ.τ.Μ.: Ο όρος Gleichschaltung χρησιμοποιήθηκε από τον Χίτλερ και άλλους εθνικοσοσιαλιστές σε νομικά κείμενα, π.χ. νόμος για την Gleichschaltung der Länder, δηλαδή για την «ευθυγράμμιση» των κρατιδίων). Σημαίνει ουσιαστικά ότι όλοι οι θεσμοί και όλες οι οργανώσεις τού υπό οικοδόμηση ναζιστικού κράτους «ευθυγραμμίστηκαν» με τη νέα εξουσία, υποτάχτηκαν σε αυτήν και αποδέχθηκαν εθελοντικά ή μη το «αξιακό σύστημά» της ‒ π.χ. ο Τύπος (Gleichschaltung der Presse). Η διαδικασία της Gleichschaltung ολοκληρώθηκε ως επί το πλείστον μέσα στο 1933. [7] Ian Kershaw, Hitler 1889-1936: Hubris, 2001, σ. 469-472. [8] Έσωσε πάνω από 1.000 Εβραίους στο Βίλνιους της Λιθουανίας. Βλ. Israel Gutman, επιμ., Lexikon der Gerechten unter den Völkern. Deutsche und Österreicher. Wallstein Verlag 2005, σ. 210-224· επίσης Simon Malkes, Der Gerechte aus der Wehrmacht. Das Überleben der Familie Malkes in Wilna und die Suche nach Karl Plagge, Βερολίνο 2014. [9] Βλ. στατιστικά στοιχεία του Γιαντ Βασέμ στο https://bit.ly/2LTmJgp [10] Martin Gilbert, The Righteous. The Unsung Heroes of the Holocaust, Λονδίνο 2002, σ. 232-236· για τους διασωθέντες Εβραίους του Βερολίνου, ό.π., σ. 240. [11] Gilbert, The Righteous, ό.π., σ. 242. [12] Gilbert, The Righteous, ό.π., σ. 244. Η ταινία κυκλοφόρησε το 2003 σε σκηνοθεσία Margarethe von Trotta. Βλ. https://imdb.to/2pQxPdA [13] Βλ. Gutman, επιμ., Lexikon der Gerechten unter den Völkern, σ. 210-224· επίσης Marianne Viefhaus, “Für eine Gemeinschaft der ‘Einsamen unter ihren Völkern’. Major Karl Plagge und der Heereskraftfahrpark 562 in Wilna”, στο: Wolfram Wetter, επιμ., Zivilcourage. Empörte, Helfer und Retter aus der Wehrmacht, Polizei und SS, Φρανκφούρτη/M. 22006, σ. 97-113. [14] Βλ. Wolfram Wette, Feldwebel Anton Schmid. Ein Held der Humanität. S. Fischer 2013. [15] Συνολικά 14 Εβραίοι του Βερολίνου διέφυγαν στην Ελβετία στις 30 Σεπτεμβρίου 1942, ανάμεσά τους και γνωστοί δικηγόροι όπως ο Dr. Fritz W. Arnold και ο Julius Fliess. Βλ. Winfried Meyer, “Hans von Dohnanyi und das ‘Unternehmen Sieben’. Fluchthilfe für Juden als fictive Geheimdienstoperation”, στο: Wolfram Wette, επιμ., Zivilcourage. Empörte, Helfer und Retter aus Wehrmacht, Polizei und SS. Frankfurt/M. 22006, σ. 177-194. [16] Inge Deutschkron, Sie blieben im Schatten. Βερολίνο 1996· η ιστορία του Otto Weidt βρήκε εντέλει τον δρόμο της για τη μεγάλη οθόνη. Βλ. την ταινία Ein blinder Held (Ένας τυφλός ήρωας) του 2014· βλ. https://imdb.to/35eBXEb [17] Για την ταινία βλ. https://imdb.to/31Q9bru· για το βιβλίο βλ. Michael Degen, Nicht alle waren Mörder: Eine Kindheit in Berlin, 62009. [18] Για την ταινία βλ. https://imdb.to/30O0AV6 [19] Marga Spiegel, Retter in der Nacht: Wie eine jüdische Familie in einem münsterländischen Versteck überlebte (Geschichte und Leben der Juden in Westfalen), 2009. [20] Τα γεγονότα αυτά επίσης αποτυπώθηκαν στην ταινία με τον τίτλο John Rabe, η οποία προβλήθηκε το 2009. Βλ. https://imdb.to/30OCrxp [21] Για την αντίσταση του Λευκού Ρόδου βλ. Miriam Gebhardt, Die Weisse Rose. Wie aus ganz normalen Deutschen Widerstandskämpfer wurden, Μόναχο 2018. [22] Σ.τ.Μ.: ο όρος παραπέμπει στη «μαύρη», παράνομη, ακρόαση ραδιοφώνου. [23] Σ.τ.Μ. δημαγωγό, λαοπλάνο, γητευτή του λαού. [24] Βλ. το ντοκιμαντέρ Truth and Conviction: The Helmut Hübener Story στο https://bit.ly/2oZJVAM. Επίσης βλ. τη σύντομη βιογραφία στο Gedenkstätte Deutscher Widerstand (Μνημείο Γερμανικής Αντίστασης κατά του Ναζισμού), Βερολίνο https://bit.ly/2LQKi9x [25] Βλ. “Im Namen des Deutschen Volkes zum Tode verurteilt” στην Wiener Zeitung 22.2.2005, στο https://bit.ly/31TCAkv [26] Βλ. https://bit.ly/2LSyHqA [27] Η σύντομη βιογραφία του είναι διαθέσιμη διαδικτυακά στον ιστότοπο του Gedenkstätte Deutscher Widerstand, Βερολίνο, https://bit.ly/2APJDyY [28] https://imdb.to/30Tn5rJ [29] Wilfried Breyvogel, επιμ., Piraten, Swings und Junge Garde. Jugendwiderstand im Nationalsozialismus. Βόννη 1991. [30] https://imdb.to/2IoibfV [31] Για μια σύντομη περιγραφή της δράσης του Breitschaft βλ. https://bit.ly/2VjXXcz [32] Schmidt, Lichter in der Finsternis, σ. 168-170. [33] Schmidt, ό.π., σ. 173. [34] Για λεπτομέρειες που αφορούν την ταινία βλ. https://imdb.to/2oluzpZ. Το μυθιστόρημα έχει εκδοθεί από το 1947. Από το 2002 έως σήμερα έχει μεταφραστεί σε διάφορες γλώσσες. [35] Βλ. Peter Bernholz, Totalitarianism, Terrorism and Supreme Values. History and Theory. E-book Springer 2017 στο https://bit.ly/2IuiFRL [36] Βλ. Stefan Roloff, Die Rote Kapelle. Die Widerstandsgruppe im Dritten Reich und die Geschichte Helmut Roloffs, Μόναχο 2004. [37] Βλ. https://bit.ly/2LQKi9x [38] Βλ. Daniel Fraenkel και Jakob Borut, επιμ., Lexikon der Gerechten unter den Völkern. 2005, σ. 160/161. [39] Βλ. https://bit.ly/2VjXXcz [40] Σ.τ.Μ.: Σε πολλούς χριστιανικούς ναούς τον μεσαίωνα αναπαριστούσαν τους Εβραίους σαν γουρούνια (Saujuden ή Judensau). Εμφανίστηκαν κατά τον 13ο αιώνα στην Ευρώπη και ήταν χαρακτικά ή γλυπτά που απεικόνιζαν Εβραίους σε χυδαία συμπλέγματα με μια θηλυκή γουρούνα, το ζώο που ο ιουδαϊσμός θεωρεί ακάθαρτο. [41] Βλ. Inge Deutschkron, Sie blieben im Schatten. Ein Denkmal für “stille Helden”. Βερολίνο 22003, σ. 85-118· επίσης Inge Deutschkron, Lukas Ruegenberg, Blindenwerkstatt Otto Weidt. Ein Ort der Menschlichkeit im Dritten Reich, Kevelaer 22014. [42] Η Sophie Scholl σπούδασε βιολογία και φιλοσοφία, και έδειχνε ιδιαίτερο ενδιαφέρον σε συγγραφείς όπως ο Κνουτ Χάμσουν. Ήταν αυτό που ο Gebhardt αποκαλούσε τυπική σύγχρονη γυναίκα η οποία ήθελε να κάνει τα πράγματα με τον τρόπο της. Βλ. Gebhardt, Die Weisse Rose, σ. 75-94. [43] Wolfram Wette, επιμ., Deserteure der Wehrmacht. Feiglinge – Opfer- Hoffnungsträger, Έσσεν 1995· ανάμεσά τους ήταν και ο παππούς μου Johann Sandmann που υπηρέτησε ως τελωνειακός υπάλληλος στη Λα Ροσέλ της Γαλλίας, στη διάρκεια του πολέμου και προς το τέλος του, ως μέλος της Εθνοφυλακής (Volkssturm) που είχε σταλεί στον ποταμό Ρήνο για να σταματήσει την προέλαση των συμμάχων στη Γερμανία. Όπως φαίνεται, κατάλαβε ότι αυτό δεν είχε νόημα και ξεκίνησε να επιστρέψει περπατώντας. Η Γκεστάπο πήγε σπίτι του για να τον συλλάβει, όμως εκείνος γλίτωσε την εκτέλεση κρυμμένος για πολλές μέρες σε ένα κοντινό δάσος. [44] Βλ. Gerd R. Ueberschär, επιμ., Das Nationalkomitee “Freies Deutschland” und der Bund Deutscher Offiziere, Φρανκφούρτη/M. 1995. [45] Βλ. τη δήλωση του Στάουφενμπεργκ στο https://bit.ly/35aVlSL. Για την Επιχείρηση Βαλκυρία βλ. Gerd R. Ueberschär, “Der militärische Umsturzplan: Die Operation ‘Walküre’ ”, στο: Peter Steinbach and Johannes Tuchel, Widerstand gegen den Nationalsozialismus, Βερολίνο 1994, σ. 353-363. [46] Ernst Schmidt, Lichter in der Finsternis, σ.167. Ο Schmidt αναφέρει αρκετές άλλες περιπτώσεις όπου οι τοπικοί πολιτικοί έδρασαν με τον ίδιο τρόπο. [47] Inge Deutschkron, Sie blieben im Schatten. Ein Denkmal für “stille Helden”. Βερολίνο 22003, σ. 7.

«Είναι ανθρώπινο χρέος μου να αναλάβω δράση»

Σύνδεση