Ένα ρεαλιστικό μυθιστόρημα;

Μπορούμε να πούμε ότι η Μαντάμ Μποβαρύ είναι ρεαλιστικό μυθιστόρημα; Ναι; Όχι; Λίγο, πολύ, με πάθος, με τρέλα, καθόλου; Πάνω σ’ αυτό το θέμα, πεντέξι γενιές μαθητών εξετάστηκαν, οι πλέον αντιφατικές κριτικές θεωρίες τοποθετήθηκαν υπέρ ή κατά, και στο τέλος όλοι τους είπαν να το πάρει το ποτάμι. Παράξενο που μετά από εκατόν πενήντα χρόνια[1] φαίνεται ακόμα τόσο δύσκολο να απαντήσουμε σε μια φαινομενικά τόσο κοινή ερώτηση. Εκτός κι αν η αβεβαιότητα έγκειται ακριβώς στον τύπο μυθοπλασίας που δημιούργησε ο Φλωμπέρ: μήπως πρόκειται για μια λογοτεχνία όπου η ερώτηση χάνει το νόημά της; Το δόγμα του ρεαλισμού Σχετικά με τον «ρεαλισμό» της Μαντάμ Μποβαρύ, όλοι οι σύγχρονοί της συμφώνησαν προφέροντας ένα ειλικρινές και μαζικό «ναι»: κάποιοι για να εξυμνήσουν ένα μυθιστόρημα που τολμάει επιτέλους να κάνει το «αληθινό» αντικείμενο μιας γραφής χωρίς συμβιβασμούς κι άλλοι για να σύρουν στα δικαστήρια έναν συγγραφέα που ψάχνει να βρει ό,τι χειρότερο υπάρχει στην κοινωνία προκειμένου να το μετατρέψει σε εξοργιστικό πίνακα, ενός ρεαλισμού διεστραμμένου και χειρουργικού. Ο Φλωμπέρ αποστόμωσε και τα δύο στρατόπεδα: τους μεν λογοκριτές του κερδίζοντας τη δίκη του, τους δε υμνητές του αντικρούοντας την άποψη ότι ανήκε στην κάστα των ρεαλιστών (όπως άλλωστε και σ’ αυτήν της τέχνης για την τέχνη): «Νομίζουν πως έχω πάθος για το πραγματικό, ενώ εγώ το αποστρέφομαι· άλλωστε ξεκίνησα να γράφω αυτό το μυθιστόρημα από μίσος για τον ρεαλισμό» (στην κ. Ρ. Ντε Ζενέτ, 1856). Δύσκολο να είναι κανείς σαφέστερος. Και για να υπερθεματίσει, θα αρχίσει αυτοστιγμεί να γράφει ένα σπινθηροβόλο και ονειρικό αφήγημα που το «πραγματικό» του, εξίσου άυλο όσο μια οπτική πλάνη ή μια φαντασίωση, θα κορεστεί από υπερβάσεις (ζωοφιλία, βιασμός, ανθρωποφαγία, κ.λπ.) τόσο που μπροστά τους οι απιστίες της Έμμας μοιάζουν πταίσματα: «η Σαλαμπώ θα τους κάνει να με περάσουν για παιδεραστή και ανθρωποφάγο. Ας το ελπίσουμε! […] Αρχίζουμε να περπατάμε μέσα σε εντόσθια και να καίμε μικρά παιδιά. Ο Μπωντλέρ θα χαρεί!» (στον Φεϋντώ, 1861). Οι σύγχρονοί του, αμήχανοι, θα προτιμήσουν να μείνουν στο πρώτο μυθιστόρημα. Τα πράγματα ξεκαθαρίστηκαν άραγε μετά τον θάνατο του Φλωμπέρ; Δεν θα το λέγαμε. Η ιδέα ενός μυθιστοριογράφου ρεαλιστή και δη προ-νατουραλιστή, εγκαθίσταται ως δόγμα στη λογοτεχνική ιστορία επί μισό αιώνα και πλέον, επικροτώντας τη γνώμη που υπερίσχυε ενόσω ο συγγραφέας βρισκόταν εν ζωή. Από τον Λανσόν ως τους Λαγκάρντ και Μισάρ, η Μαντάμ Μποβαρύ (το υπόλοιπο έργο του συγγραφέα είναι δευτερεύον) παρουσιάζεται σαν ένα είδος πρωτότυπης μετάβασης μεταξύ Μπαλζάκ και Ζολά: ειρωνικός ρεαλισμός που δανείζεται από το ιατρικό περιβάλλον του συγγραφέα του μια απάθεια στα όρια του μηδενισμού και μια σχεδόν αρρωστημένη αγάπη για την ακρίβεια. Η άλλη θεώρηση Δεν συμφωνούν όλοι σ’ αυτό. Την ίδια στιγμή, από τον Προυστ ως τον Περέκ, από τον Τζόυς ως τον Κενώ, από τον Μπόρχες ως τον Βάργκας Λιόσα, από τον Κάφκα ως τον Ναμπόκοφ, οι συγγραφείς θεωρούν τον Φλωμπέρ πρόδρομο του ρεαλισμού, αλλά χωρίς την παραμικρή αναφορά στα ρεαλιστικά γνωρίσματα του έργου του, επικαλούμενοι αντιθέτως τη ριζοσπαστική ηθική της γραφής του: την απόλυτη θέση που απέδιδε στο ύφος, το σμίλεμα του πεζού λόγου, τα στερεότυπα και τις γνώσεις, την τεχνική των «διαφορετικών οπτικών» και τον ελεύθερο πλάγιο λόγο, το συμβολικό φαντασιακό και την κριτική της νεωτερικότητας, τη λατρεία της λεπτομέρειας και της αντικανονικότητας, μια αισθητική της ωμότητας. Οι συγγραφείς έχουν τον Φλωμπέρ τους και το Πανεπιστήμιο τον δικό του Φλωμπέρ. Η συμβίωση διαρκεί εξήντα χρόνια. Στις δεκαετίες 1960-1970, γίνεται στροφή εκατόν ογδόντα μοιρών με την επικράτηση του αντιρεαλιστικού στρατοπέδου: το Νέο Μυθιστόρημα, οι νέοι δρόμοι της κριτικής, οι μεγάλες μορφές της εποχής (Ντεριντά, Φουκώ, Μπαρτ, κ.ά.) μετατρέπουν τον Φλωμπέρ σε τοτέμ-προστάτη της νεωτερικότητας και σε όπλο πρώτης γραμμής κατά της ακαδημαϊκής ιδεολογίας, του κοντόφθαλμου βιογραφισμού και της απαρχαιωμένης κριτικής των πηγών. Επικρατεί ένας αφηρημένος, αντιμπαλζακικός Φλωμπέρ, θεωρητικός και φορμαλιστής, πολύ μακριά πλέον από κάθε ενοχλητική αναφορά στον ρεαλισμό, ο οποίος ήδη από καιρό έχει την κακογουστιά να παραπέμπει κυρίως στον Ζντάνοφ και στην αισθητική του Γκουλάγκ. Αυτός ο Φλωμπέρ να ήταν άραγε πιο αληθινός από τον προηγούμενο; Ναι, γιατί κατά βάθος η αντιρεαλιστική αυτή εκδοχή ριζοσπαστικοποιούσε απλώς την άποψη εκείνων που ανέκαθεν βρίσκονταν σε καταλληλότερη θέση για να κατανοήσουν το φλωμπερικό σχέδιο, δηλαδή των συγγραφέων. Περνώντας, όμως, από τον κόσμο των δημιουργών στον κόσμο των κριτικών, ο επαναπροσδιορισμός έγινε με τίμημα κάποιες ηχηρές παρανοήσεις, όπως αυτή του «βιβλίου για το τίποτα» όπου, με τη συνδρομή του στρουκτουραλισμού, κάποιοι θέλησαν να δουν το τέχνασμα ενός καθαρού παιχνιδιού πάνω στη γλώσσα, την ιδεατότητα μιας αισθητικής αποσπασμένης από κάθε σχέση με το πραγματικό. Κι εκεί, σίγουρα έσφαλαν. Τι νεότερο υπάρχει σήμερα; Σε γενικές γραμμές, η επαναδιατύπωση του προβλήματος προήλθε από μια κατάδυση στα χειρόγραφα και μια πληρέστερη γνώση της αλληλογραφίας που επέτρεψαν να παρακολουθήσουμε τον συγγραφέα, αντιμέτωπο με το ζήτημα του ρεαλισμού, από τα ενδότερα των γραπτών του. Η γενετική αυτή σκοπιά επιβεβαιώνει ασφαλώς κάποιον ρεαλισμό των τεκμηρίων –ακόμα και για την Μαντάμ Μποβαρύ, η οποία παραμένει το λιγότερο βασισμένο σε τεκμήρια φλωμπερικό μυθιστόρημα‒, αλλά προς όφελος ενός συστήματος που αντιμετωπίζει το «πραγματικό» ως πρόκληση και όχι ως προσφυγή. Για τον Φλωμπέρ, η αφηγηματική μυθοπλασία γίνεται ο παράδοξος χώρος μιας «επινόησης του αληθινού» η οποία προϋποθέτει μια πρότερη προσεκτική παρατήρηση του πραγματικού και μια μετέπειτα «εμπειρική» επιβεβαίωση δια του πραγματικού, που, ωστόσο, η κεντρική της επεξεργασία διέπεται από μια δραστηριότητα καθαρής φαντασίας. Όπως η ομορφιά για τον Λεονάρντο ντα Βίντσι, το φλωμπερικό αληθινό είναι cosa mentale. Στον ρεαλισμό, ο οποίος αναζητεί στο γεγονός μια εξωτερική «αληθινότητα» ικανή να δώσει στην αφήγηση μια αξιοπιστία, ο Φλωμπέρ αντιπαραθέτει την εσωτερική «αληθινότητα» ενός ύφους ικανού να ανασυστήσει με τα δικά του μέσα μια ακριβή εικόνα της πραγματικότητας. Αποδόμηση του Μπαλζάκ Η παλαιά κριτική επέμενε στις συγκεκριμένες περιπτώσεις από τις οποίες ο Φλωμπέρ είχε εμπνευστεί για να εδραιώσει το μυθιστόρημά του στην πραγματικότητα, καταρτίζοντας έναν κατάλογο με όλα όσα χρωστούσε ο Φλωμπέρ στον μπαλζακικό ρεαλισμό. Η φορμαλιστική κριτική της δεκαετίας του 1970 απορρίπτει ως ασήμαντο το ζήτημα των πηγών και αποδεικνύει, με κάποια επιτυχία, ότι ο Φλωμπέρ «απομπαλζακοποιεί» τη μυθιστορηματική γραφή απαλλάσσοντας την αφήγηση από τις παρεμβάσεις του συγγραφέα, από την παντογνωσία του αφηγητή, από τις αναρίθμητες εξηγήσεις και τοποθετήσεις, από τις περιγραφές που εξηγούν τον ήρωα μέσω του περιβάλλοντός του, από τις χοντρές ραφές που δένουν την αφηγηματική αιτιότητα και την αλάνθαστη λογική των γεγονότων, κ.λπ. Και είχε δίκιο: από την αντίθεση αυτή γεννήθηκε μια πολύ πιο ξεκάθαρη εικόνα της φλωμπερικής πρωτοτυπίας, φτιαγμένης από την προβληματοποίηση του νοήματος, από την αβεβαιότητα και τη σχετικότητα στην απόδοση των εκφερομένων, από την ετερογένεια και τον κατακερματισμό στην αναπαράσταση, κ.λπ. «Προς τιμήν του Μεγάλου Φλω», σχέδιο του Λυσιέν Μετιβέ για το σατιρικό περιοδικό Le Rire, τον Δεκέμβριο 1921, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τη γέννηση του Φλωμπέρ. Το γεγονός όμως ότι ο Φλωμπέρ αποδόμησε το μπαλζακικό πρότυπο στο όνομα μιας νέας αισθητικής που ανοίγει τον δρόμο για το σύγχρονο μυθιστόρημα αρκεί άραγε για να κλείσει το ζήτημα του χρέους του απέναντι στον κριτικό ρεαλισμό του Μπαλζάκ; Και, κυρίως, είναι επαρκής λόγος για να αποσιωπηθεί το ζήτημα των πηγών; Ως προς αυτό, η Αλληλογραφία μοιάζει να προσφέρει μια ξεκάθαρη απάντηση: «Όχι, κύριε, κανένα μοντέλο δεν πόζαρε μπροστά μου. Η Μαντάμ Μποβαρύ είναι καθαρή επινόηση. Όλα τα πρόσωπα αυτού του βιβλίου είναι πέρα ως πέρα φανταστικά, και αυτή η ίδια η Γιονβίλ λ’Αμπεΐ είναι ένα μέρος που δεν υπάρχει, όπως η Ριέλ, κ.λπ.» (στον κ. Καγιετώ, 1857). Οι αρνήσεις αυτού τύπου είναι πολλές: «Η Μαντάμ Μποβαρύ δεν έχει τίποτα το αληθινό. Είναι μια ιστορία εξ ολοκλήρου επινοημένη. Δεν έχω βάλει εκεί μέσα τίποτα από τα συναισθήματά μου ούτε από τη ζωή μου», ή ακόμα: «Τίποτα σ’ αυτό το βιβλίο δεν βασίζεται σε κάτι δικό μου […] Όλα είναι βγαλμένα απ’ το μυαλό». Συχνά λησμονούμε ότι οι περισσότερες απ’ αυτές τις αντιρεαλιστικές ομολογίες πίστης χρονολογούνται από την εποχή της πρόσληψης του έργου και όχι της συγγραφής του. Η δίκη υπήρξε τεράστια διαφήμιση για το μυθιστόρημα. Μαζί με την επιτυχία των πωλήσεων, εξαπλώνεται και η φήμη ότι η Μαντάμ Μποβαρύ είναι «μυθιστόρημα με κλειδί» που διηγείται μια αληθινή ιστορία μέσα σ’ ένα πραγματικό πλαίσιο. Όλοι οι φαρμακοποιοί, οι υγειονόμοι και οι εφημέριοι του Κάτω-Σηκουάνα αισθάνονται πως είναι στο στόχαστρο και φιλοδοξούν να πάνε να χαστουκίσουν τον συγγραφέα στο σπίτι του. Προσπαθούν να εντοπίσουν την αληθινή Γιονβίλ, παραμονεύουν για να βρουν τα ζωντανά πρότυπα και, τελικά, πολλοί τόποι αρχίζουν να ερίζουν για το ποιος μοιάζει πραγματικά με το σκηνικό του μυθιστορήματος. Είχε άραγε άλλη επιλογή ο Φλωμπέρ από το να αρνηθεί συλλήβδην όλες τις υποθέσεις με συγκεκριμένες αναφορές; Ρεαλισμός των πηγών Οι διαψεύσεις αυτές δεν αλλάζουν τίποτα στο γεγονός ότι, για να συλλάβει το μυθιστόρημά του, χρησιμοποίησε ασφαλώς πραγματικά γεγονότα, όπως ακριβώς θα είχε κάνει και ο Μπαλζάκ. Αρχίζοντας από την περίφημη υπόθεση Ντελαμάρ, για την οποία ξέρουμε από ένα γράμμα του Μαξίμ Ντυ Καν (Maxime Du Camp) γραμμένο τον Ιούνιο του 1821 ότι είναι η απαρχή του συγγραφικού σχεδίου: «Τι γράφεις; Με ποιανού το μέρος είσαι; […] μήπως είναι η τόσο ωραία ιστορία της κυρίας Ντελαμάρ;». Η περίπτωση, υπέρ το δέον ρεαλιστική, συνοψίζεται ως εξής: παλαιός μαθητής του πατέρα του Φλωμπέρ, υγειονόμος εγκατεστημένος στην Ρυ, ο Ντελαμάρ παντρεύεται μια γυναίκα πέντε χρόνια μεγαλύτερή του, η οποία γρήγορα πεθαίνει. Ξαναπαντρεύεται με μια δεκαεπτάχρονη κοπέλα, την Ντελφίν Κουτυριέ, η οποία φέρνει στον κόσμο ένα κορίτσι, και πεθαίνει πρόωρα σε ηλικία 26 ετών, το 1848. Τον επόμενο χρόνο, πεθαίνει με τη σειρά του και ο Ντελαμάρ. Ο καμβάς είναι ισχνός, είναι ωστόσο ο καμβάς του μυθιστορήματος. Και είναι βέβαιο ότι ο Φλωμπέρ τον είχε στον νου του ως το τέλος της συγγραφής του αφού, σ’ ένα γράμμα του στον Λουί Μπουγιέ (Louis Bouilhet), που χρονολογείται από τον Μάιο του 1855, εξηγεί: «φοβάμαι μήπως το τέλος (που στην πραγματικότητα είναι το πιο γεμάτο), στο βιβλίο μου είναι λειψό…». Όμως η υπόθεση Ντελαμάρ δεν είναι παρά μια περίπτωση μεταξύ άλλων. Σαν ερευνητής που σέβεται τον εαυτό του, ο Φλωμπέρ διασταυρώνει τις πληροφορίες και τους φακέλους: υπάρχουν τα «Απομνημονεύματα της κυρίας Λουντοβικά», που εξιστορούν λεπτομερώς την ερωτική ζωή και τις οικονομικές δυσχέρειες της Λουίζ Πραντιέ, απ’ όπου ο Φλωμπέρ αντλεί πολλές λεπτομέρειες για τον χαρακτήρα της Έμμας. Επίσης χρησιμοποιεί τις αναμνήσεις του από την Σύγχρονη Μπρενβιλιέ, μια σκοτεινή υπόθεση του 1837, την οποία είχε ήδη μετατρέψει σε μυθοπλασία δεκατέσσερα χρόνια νωρίτερα στο Πάθος και Αρετή: βρίσκει κανείς εκεί μια προεικόνιση του χαρακτήρα του Ροδόλφου (Βωμόν) ενώ η ηρωίδα (Μάντζα) είναι μια πρώτη εκδοχή της Έμμας… Δίχως να λησμονούμε την υπόθεση Λουρσέλ που είχε δώσει τροφή στα δικαστικά χρονικά και φέρνει στο προσκήνιο έναν φαρμακοποιό, μια δηλητηρίαση με αρσενικό, μια νέα γυναίκα ονόματι Μποβερύ, ερωτευμένη, ανικανοποίητη, νευρωτική και μανιώδη καταναλώτρια μυθιστορημάτων, όλα αυτά με πλαίσιο την περιοχή του Μπυσύ, όπου τοποθετείται η φανταστική Γιονβίλ. Και το αποκορύφωμα του ρεαλισμού, που εδώ σχεδόν εγγίζει το αντικειμενικά τυχαίο: στην πραγματική υπόθεση, το 1844, ποιος ήταν αυτός που υπερασπίστηκε τη δεσποινίδα Μποβερύ, κατηγορούμενη για συνενοχή σε φόνο; Ο Σενάρ, ο δικηγόρος που θα καταφέρει να αθωώσει τον Φλωμπέρ δεκατρία χρόνια αργότερα. Παράθεση χωρίς συναγωγή συμπερασμάτων Τι να σκεφθεί, λοιπόν, κανείς; Πως η παλιά κριτική σχολή είχε δίκιο; Η ύπαρξη πραγματικών πηγών ουδέποτε ήταν αρκετή για να κάνει ρεαλιστικό ένα μυθιστόρημα. Εξάλλου, ο Φλωμπέρ, στη μέθοδό του, είναι ίσως πολύ λιγότερο αντιμπαλζακικός απ’ όσο θεωρήθηκε. Εκσυγχρονίζει τη ρεαλιστική παρατήρηση εφαρμόζοντας σ’ αυτήν το εμπειρικό πρότυπο της εποχής του, αλλά με βλέμμα κριτικό που η αδιαλλαξία και η οξυδέρκειά του μοιάζουν σε πολλά σημεία με την μπαλζακική λογική. Κι αν τον απασχολεί τόσο πολύ η ακρίβεια των πραγματικών αναφορών στο μυθιστόρημά του, όπως και τον Μπαλζάκ, είναι διότι έχει κυρίως σκοπό να συγκεντρώσει όσο το δυνατόν περισσότερα στοιχεία για να καταδικάσει την εποχή του: «Ας φωνάξουμε δυνατά ενάντια στα γάντια τα φοδραρισμένα με μετάξι, τις πολυθρόνες γραφείου, τα αδιάβροχα πανωφόρια, τις οικονομικές θερμάστρες, τα ψεύτικα υφάσματα, την ψευδοπολυτέλεια, την ψευδοαλαζονεία. Ο εκβιομηχανισμός ανέπτυξε το Άσχημο σε γιγαντιαίες διαστάσεις» (στη Λουίζ Κολέ, 1854). Αλλά αυτό που η Αλληλογραφία λέει σε πρώτο πρόσωπο με όλο τον οίστρο που θα μπορούσε να βάλει ο Μπαλζάκ στις συγγραφικές του παρεμβάσεις, το μυθιστόρημα, σύμφωνα με τον Φλωμπέρ, δεν μπορεί πλέον να το εκφράζει με την ίδια αφέλεια. Η αφήγηση πρέπει να περιοριστεί στο να «παραθέτει», με τρόπο όσο το δυνατόν πιο ουδέτερο, εναποθέτοντας την ευθύνη της εξαγωγής συμπερασμάτων στην κρίση των αναγνωστών. Όμως, το να παραθέτεις το πραγματικό με μη συμπερασματικό τρόπο δεν έχει να κάνει με τα ίδια τα γεγονότα αλλά με το ύφος ως προς το οποίο οι «πηγές» των τεκμηρίων μπορούν να γίνουν αντικείμενο επεξεργασίας με τη μέγιστη δυνατή ελευθερία. Μια κακή συνήχηση αρκεί για να χαθεί το κύρος και της πιο πειστικής ρεαλιστικής λεπτομέρειας. Επινόηση του αληθινού Το ιδεώδες της πρόζας έτσι όπως το αντιλαμβάνεται ο Φλωμπέρ είναι ένα οργανικό σύστημα που προτίθεται να μετατρέψει το αληθινό σε δημιούργημα της γραφής: διαρκής σχέση της λεπτομέρειας με το σύνολο, απροσωπία, άυλο, εμμένεια, ψυχολογική ακρίβεια, αποφυγή του στερεότυπου, πυκνότητα, μουσικότητα και ρυθμός της πρόζας. Ο πραγματικός σκοπός αυτού του μηχανισμού είναι, ούτε λίγο ούτε πολύ, η επινόηση του αληθινού: «Ό,τι επινοούμε είναι αληθινό, να είσαι σίγουρη. Η ποίηση είναι εξίσου συγκεκριμένη όσο και η γεωμετρία. Το επαγωγικό αξίζει όσο και το απαγωγικό, κι έπειτα, όταν φτάνεις σ’ ένα ορισμένο σημείο, δεν σφάλλεις ποτέ σε ό,τι αφορά την ψυχή. Η καημένη μου η Μποβαρύ ασφαλώς υποφέρει και κλαίει σε είκοσι χωριά της Γαλλίας ταυτόχρονα, ετούτη ακριβώς τη στιγμή» (στη Λουίζ Κολέ, 1853). Η επιτυχία του μυθιστορήματος, όπως είδαμε, θα ξεπεράσει τελικά τις προσδοκίες του συγγραφέα· αλλά ήδη ενόσω το έγραφε, είχε διαπιστώσει, προς έκπληξή του, την αποτελεσματικότητα της μεθόδου του: «Σήμερα είχα μια μεγάλη επιτυχία […] βρήκα το πρωί, στην Εφημερίδα της Ρουέν, μια φράση του δημάρχου […] στο λόγο που εκφωνούσε, μια φράση που είχα γράψει την προηγούμενη μέρα, αυτολεξεί, στην Μποβαρύ (σ’ ένα λόγο του νομάρχη, στην Αγροτική Έκθεση). Όχι μόνο ήταν η ίδια ιδέα, οι ίδιες λέξεις, αλλά και οι ίδιες υφολογικές συνηχήσεις. Δεν κρύβω ότι αυτά τα πράγματα μου δίνουν ευχαρίστηση. Όταν η λογοτεχνία συναγωνίζεται σε ακρίβεια το αποτέλεσμα μιας θετικής επιστήμης, τότε είναι κάτι στέρεο (στη Λουίζ Κολέ, 1853). © LE NOUVEAU MAGAZINE LITTÉRAIRE — Μετάφραση: Μαρίνα Κουνεζή Ο πρωτότυπος τίτλος του άρθρου είναι: Pierre-Marc de Biasi, "Un roman réaliste?", Le Nouveau Magazine Littéraire, no 458, novembre 2006, σ. 44-47. [1] Το μεταφραζόμενο κείμενο συμπεριλαμβάνεται στο επετειακό τεύχος Νοεμβρίου 2006 (no 458) του Magazιne Littéraire, για τη συμπλήρωση 150 χρόνων από την έκδοση της Μαντάμ Μποβαρύ.

Ένα ρεαλιστικό μυθιστόρημα;

Σύνδεση