Ο Φλωμπέρ αντίθετα στο ρεύμα του αιώνα του ή «κάτι λευκό»

Αναγγέλλοντας την αρχή της νεωτερικότητας, ο Φλωμπέρ εγγράφεται αναμφίβολα αντίθετα στο ρεύμα του αιώνα του. Ανάγει την αρνητικότητα σε αρχή, το κενό σε μορφή, τη σιωπή σε κραυγή. «Σφοδρή εναντίωση» ή ο συγγραφέας σε φανερή αποσκίρτηση. Να ανησυχήσουμε ή να χαρούμε για τη φήμη του Φλωμπέρ, για την ιδιόμορφη υπόστασή του, για την παγκόσμια ομοφωνία που τον περιβάλλει (ασφαλώς μαζί με τον Προυστ και πολύ πριν από τον Μπαλζάκ), για τον ρόλο του προφήτη, σχεδόν εδώ κι έναν αιώνα: δεν υπάρχει λογοτεχνική θεωρία, μέθοδος ή κλάδος της κριτικής που να μην έχει αναζητήσει σ’ αυτόν αποδείξεις ή επιχειρήματα, στις οποίες να μην έχει παράσχει υλικό και σημείο εκκίνησης. Ο Φλωμπέρ είναι, ασφαλώς, μετά τον Προυστ, ένας από τους πιο πολυμελετημένους συγγραφείς της γαλλικής γλώσσας, ένας απ’ αυτούς που έχουν περισσότερο εκδοθεί και σχολιαστεί. Λες και μαζί του σταματάει, παγιώνεται μια συγκεκριμένη ιστορία της λογοτεχνίας. Το τέλος της τέχνης; ή η αρχή της «Λογοτεχνίας»; Η ρήξη με τον 19ο αιώνα, η αρχή της νεωτερικότητας, ακόμα και της μετανεωτερικότητας; Ανήκει σ’ εκείνους τους συγγραφείς που δίνουν την ψευδαίσθηση μιας ανάγνωσης καθαρής, καταδυτικής, απαστράπτουσας, σε σημείο που να απαγορεύουν σχολιασμούς και εικονογραφήσεις. Αυτό σημαίνει άραγε ότι τον γνωρίζουμε καλύτερα; Ή μάλλον ότι του δίνουμε τη θέση που του αρμόζει; Πρωτίστως στον αιώνα του, τον αιώνα που εκείνος συνοδεύει σε όλες τις αποδρομές και τις παραδρομές του –από τον εξασθενημένο ρομαντισμό μέχρι τις στυφότητες και τις στρυφνότητες της παρακμής– ζώντας την ιστορία του από πολύ κοντά, δηλαδή από απόσταση κριτικής και παρατήρησης, τους αντίκτυπους της Ιουλιανής μοναρχίας και της Κομμούνας, μέσα από τέσσερα πολιτεύματα, τρεις επαναστάσεις κι έναν πόλεμο. Υπ’ αυτή την έννοια, με τη δεύτερη αυτή περίοδο, ο Φλωμπέρ ολοκληρώνει τον αιώνα, τον επωμίζεται, τον υπομένει και τον εκφράζει, αλλά όντας αντίθετός του, από την αρχή, αποφασιστικά, ριζικά, συστηματικά. Σ’ αυτόν, διαμέσου αυτού, επισημαίνεται και επικυρώνεται αυτό που ορίζει τη μετεπαναστατική λογοτεχνία: η αρνητικότητα, που δεν είναι άρνηση αλλά μετέχουσα εχθρότητα, όχι απόρριψη αλλά αντιφρονούσα εσωτερίκευση, όχι φυγή αλλά επιθετική ένταξη, όχι μηδενισμός αλλά διαυγής και δημιουργική ειρωνεία. Ο Φλωμπέρ δεν είναι ο μόνος που εισέρχεται έτσι, χωρίς περισσότερες βεβαιότητες, μέσα στις αλλεπάλληλες δίνες που γνώρισε ο 19ος αιώνας, όπου οι απαρνήσεις διαδέχονται τις υποσχέσεις, η εντροπία την ενεργητικότητα, οι υποχωρήσεις τις κατακτήσεις, οι αποτυχίες τις ανακαλύψεις, οι στάσεις εγκατάλειψης τις πόζες κυριαρχίας, οι μυστικιστικές διαθέσεις τα λογικά συστήματα. Είναι όμως σχεδόν ο μόνος, στον καιρό του, που αναζήτησε το επίκεντρο του Κακού, τη βασική αντίφαση που θέτει τα πάντα σε αναβρασμό και αποσύνθεση, την ίδια στιγμή και με την ίδια κίνηση. Ωστόσο η Ιστορία αφήνει στον αιώνα «φοβερά ίχνη […]. Οι σκάλες είχαν γκρεμιστεί, οι πόρτες άνοιγαν στο κενό. Έβλεπες το εσωτερικό των δωματίων με τις χάρτινες ταπετσαρίες τους ξεσκισμένες· μερικές φορές είχαν διασωθεί λεπτά πράγματα»[1]. Ο Φλωμπέρ ανάγει την αρνητικότητα σε αρχή, το κενό σε μορφή, τη σιωπή σε κραυγή. Το έργο του συγκεντρώνει, διυλίζει ό,τι δεν είναι και δεν μπορεί να είναι ο αιώνας του, παρ’ όλα όσα προκηρύσσει και διακηρύσσει. Απ’ αυτή την άποψη, ο Φλωμπέρ σκέπτεται και γράφει αντίθετα στον αιώνα του, όπως κανείς περπατάει με αντίθετο βηματισμό ή αντίθετα στον άνεμο. Είναι ο παρίας της συντροφιάς, ο καινούργιος μαθητής που δεν φοράει τη σχολική στολή[2], το παράξενο αγόρι που προκαλεί αναστάτωση, ο αντι-Ουγκώ (που θέτει τον 19ο αιώνα σε εξορία, και σε αναμονή), ο αντι-Μπαλζάκ (που πιστεύει σε μια πυκνότητα, σε μια ενεργή αδράνεια του αιώνα), ο αντι-Σάνδη (στον οποίο μιλάει ο αιώνας), ο αντι-Ζολά (που πιστεύει στα Ευαγγέλιά του). Η «σφοδρή εναντίωση» του Λεξικού των κοινών τόπων δεν είναι μεταφορά, ούτε τρόπος του λέγειν, του κακολογείν ή του εξορκίζειν, αλλά η μόνη υπεύθυνη θέση του «ανθρώπου - πένα»[3], από τη στιγμή που ξέρει ή αισθάνεται ότι το ζήτημα τον αφορά και ότι είναι αποφασισμένος να γράψει γι’ αυτό. Είναι η μόνη στάση για όποιον δεν έχει τίποτα να περιμένει από αυτόν τον αιώνα, διότι βρίσκεται εκτός παιχνιδιού εξ αποφάσεως ή εξ ορισμού. Ο καιρός των προφητών έχει παρέλθει. Ο συγγραφέας, προορισμένος για την αγορά, για το επάγγελμα, έχει ως μοναδική ταυτότητα τη διαφορά του. Το στοιχείο αυτό αποτελεί πηγή συγχύσεων και παρανοήσεων, οι οποίες, από τη μια, διασφαλίζουν την καθιέρωση του Φλωμπέρ και, από την άλλη, του ακυρώνουν τον λόγο, την ορμή του για γραφή. Πώς ν’ αποδεχθείς έναν συγγραφέα, και μάλιστα πεζογράφο, που βαδίζει αντίθετα στο πνεύμα της εποχής, στις πλέον εγγενείς αξίες της, στις ιδέες από τις οποίες αυτή εμφορείται, όχι για να διορθώσει, να νουθετήσει, να οικτίρει, αλλά για να καταγγείλει το ψέμα, «το μεγάλο ψέμα μέσα στο οποίο έχουμε ζήσει», και την κυριαρχία του ψεύτικου. Τελικά αποδέχεσαι τον Φλωμπέρ χάρη στον μόχθο του έργου, και της τέχνης, βλέποντας ότι είναι, για την ακρίβεια, ο άλλος του συστήματος, δηλαδή της δημοκρατίας «που ξεχειλίζει και πλημμυρίζει τα πάντα», όπως πολύ νωρίς είχε πει ένας εκπρόσωπος της φιλελεύθερης αντιπολίτευσης (ο Ρουαγιέ-Κολλάρ). Ο 19ος αιώνας υποφέρει εξαιτίας των συγγραφέων του οι οποίοι βρίσκονται μετέωροι, αντίθετα στο ρεύμα του θετικού ή προοδευτικού λόγου, εν αναμονή υπόστασης. Ποια είναι η θέση που του αρμόζει; Ήδη ο Μπαλζάκ δημιουργούσε πρόβλημα: λόγιος, επαγγελματίας, μη καλλιτέχνης. Έγραφε υπερβολικά άσχημα. Ο Φλωμπέρ, καλλιτέχνης, ερασιτέχνης, μη «λόγιος». Γράφει υπερβολικά καλά. Και, στην ανάγκη, φέρνουμε στην παρέα και τον Μαλλαρμέ. Φλωμπέρ-Μαλλαρμέ, ίδια ιστορία: σιγά-σιγά η ιδεολογία εγκαθίσταται ως κάτι αυτονόητο. Ο Φλωμπέρ σώζει μόνος του τη λογοτεχνία από τον εαυτό της, σ’ έναν αιώνα όπου, αφού έχει μόλις και μετά βίας αναγνωριστεί, γνωρίζει συμβιβασμούς και συνδιαλλαγές, γίνεται αξία και εμπόρευμα ταυτόχρονα. Ο Φλωμπέρ τελικά ενσαρκώνει τη λογοτεχνία. Δεν υπάρχει άλλο κείμενο πλην του φλωμπερικού που να λέει πώς μαθαίνει κανείς να κόβει τα σκοινιά και να υποστηρίζει την αυτάρκεια και την ηγεμονία της Τέχνης. Βέβαια, ο Φλωμπέρ συνιστά ένα παράδειγμα απόδειξης δια της αρνήσεως: είναι επαρχιώτης, έστω κι αν ταξιδεύει, αρκούντως προστατευμένος από την παρισινή λογοτεχνική ζωή, «αργόσχολος», έστω κι αν είναι καθηλωμένος στο τραπέζι της συγγραφής, εισοδηματίας γαιοκτήμονας, έστω κι αν δεν είναι προφυλαγμένος από τις αντιξοότητες, ανεξάρτητος, έστω κι αν έχει το δικό του δίκτυο ή τα δικά του δίκτυα, συγγραφέας, έστω κι αν δημοσιεύει ελάχιστα και σε αραιά χρονικά διαστήματα, αυθεντία, έστω και χωρίς αληθινή καθιέρωση εν ζωή, άθεος έστω κι αν γνωρίζει από θρησκείες. Ούτε «ρεαλιστής», ούτε «τέχνη για την τέχνη», ασχολήθηκε λίγο-πολύ με όλα τα είδη μυθοπλασίας, για να δει πώς φτιάχνεται, ή πώς πρέπει να φτιάχνεται, και μάλιστα χρησιμοποιώντας την πρόζα, το μοναδικό εργαλείο, το μοναδικό υλικό («που διαθέτει πλαστικότητα» ‒ λέξη κατεξοχήν φλωμπερική) το οποίο ένας συγγραφέας μπορεί να δουλέψει όπως αυτός επιθυμεί, χωρίς να νοιάζεται για την κληρονομιά που παρέλαβε, τους περιορισμούς, την προσωδία, τα πρότυπα, χωρίς άλλο σκοπό, ποιητικό και πολιτικό, πέρα από το ύφος, τον μόνο τρόπο να ονομάζει κανείς αυτό που, από τη λογοτεχνία, παραμένει στ’ αλήθεια ελεύθερο. Ο Φλωμπέρ είναι τεχνίτης της πρόζας, δουλευτής της πρόζας. Έτσι επινοεί τη συγγραφή, αν πρέπει να την ονομάσουμε έτσι: μια αντίσταση του υλικού στην προσπάθεια του πνεύματος και στην επίδραση του κόσμου. Και όχι τη συγγραφή τού τίποτα, τη συγγραφή για το τίποτα, αλλά μια συγγραφή που να είναι, που να μπορεί να είναι σαν τη ζωγραφική, ανεξάρτητη από τη θεματική της, και να μπορεί να υποστηρίζει τον απόλυτο χαρακτήρα της, τη ριζικότητα μιας επιθετικής άρνησης του αιώνα, μιας φανερής, μαχητικής αποσκίρτησης, και όχι να γίνεται περιχαράκωση, μοναξιά και σολιψισμός. Το να είναι το ύφος η προϋπόθεση του έργου δεν σημαίνει ότι το αντικείμενο του έργου είναι ασήμαντο ή ανυπόστατο. Αντιθέτως. Ο Φλωμπέρ έχει ένα τεράστιο υλικό να επεξεργαστεί, για την ακρίβεια ολόκληρο τον αιώνα, όλα όσα ο πολιτισμός απορρίπτει, συνθλίβει, παραμερίζει, απωθεί, ολόκληρο τον Άλλον που οι βεβαιότητες αυτού του πολιτισμού εξορίζουν εκτός θέασης ή εμβέλειας ή τον μεταθέτουν σε άλλες επικράτειες. Ας απαριθμήσουμε μερικά απ’ αυτά τα «αντικείμενα», με κίνδυνο να φανούμε απρεπείς: ‒ οι επαρχιώτες αστοί (και οι μικροαστοί), οι αληθινοί, όχι οι μπαλζακικοί επαρχιώτες, αλλά αυτοί που έχουν φαρμακείο σε κεντρικό δρόμο, το αξίωμα του προύχοντα στο τσεπάκι, που πάνε στις τελετές, συναντιούνται στην αγορά, φτιάχνουν μαρμελάδες, και που τα παιδιά τους δεν πρέπει να πηγαίνουν να δουλέψουν στις βιοτεχνίες. – Οι νέοι, οι αληθινοί, όχι οι μικροί Ραστινιάκ σε αναζήτηση πεπρωμένου και κατακτήσεων, αλλά αυτοί που δουλεύουν όσο μπορούν για μια θέση, στερημένοι από μεγάλες προσδοκίες, αντιμέτωποι με μια ιστορία που δεν έχουν ούτε προβλέψει ούτε διαλέξει, και οι οποίοι περιφέρονται στη ζωή χωρίς λόγο ύπαρξης. – Οι «στρατευμένοι», οι ιδεαλιστές, λιγάκι εξαπατημένοι, λιγάκι πεπεισμένοι, που έχουν την ψευδαίσθηση πως είναι γαντζωμένοι στην ιδέα που υποστηρίζουν και βεβαιώνουν, προς ζημίαν τους, την ύπαρξη των αναταραχών και των αναταράξεων της ιστορίας, κι ακόμα περισσότερο την απροσπέλαστη και θηριώδη εξωπραγματικότητα του πραγματικού, που μόνο η συγγραφή μπορεί να συλλάβει. – Επίσης οι γυναίκες, πάντοτε λίγο ως πολύ θύματα, του εαυτού τους, των αντρών ή της Ιστορίας. Η φλωμπερική γυναίκα, είναι ο κόσμος με τις αντιφάσεις του. – Οι «αποτυχημένοι», οι αυτοδίδακτοι, τα προϊόντα της εκλαΐκευσης των επιστημών, της δημοσιογραφικής κουλτούρας, και, ας διακινδυνεύσουμε τον αναχρονισμό, της μιντιοποίησης των γνώσεων. Επίσης είναι, μπορούν να είναι, απέναντι στην κοινή γνώμη και τις διάφορες τοπικές «κοινωνίες», ενδείκτες της κοινωνικότητας. – Οι αποκλεισμένοι, ζητιάνοι, μισθοφόροι, βάρβαροι, ερημίτες ή πατροκτόνοι. – Η σεξουαλικότητα, πανταχού παρούσα στα σώματα και στα βλέμματα, το άρρητο του αιώνα με εξαίρεση τις ανδρικές συναναστροφές. – Τέλος, τα πράγματα, η εισβολή των πραγμάτων, το εμπόρευμα ενάντια στις αξίες, ή οι αξίες ενάντια στην αξία. Ο (φλωμπερικός) συγγραφέας είναι αυτός που ξέρει να εισάγει τα πράγματα στη λογοτεχνία, να τους δίνει μορφή, υπόσταση και λειτουργία. Και η «πολιτική» μέσα σ’ όλα αυτά; Ψευδές ερώτημα, γιατί η πολιτική είναι ακριβώς το προϊόν του αιώνα, ο μέγιστος κοινός παρονομαστής της, αυτό που ο αιώνας, αναζητώντας την καλύτερη δημοκρατία και διαμορφωμένος από τη δημοκρατία, μέσα απ’ αυτήν και γι’ αυτήν –μια δημοκρατία για δική του χρήση‒, παρήγαγε με σκοπό να την υλοποιήσει από άποψη λόγων, θεσμών, νόμων, καθεστώτων, ανθρώπων, ιεραρχιών, γεγονός που μετέτρεψε το κοινωνικό σ’ ένα πολιτικό όλον, σ’ ένα απόλυτο όλον. Όμως, είναι το κοινωνικό εκείνο που απασχολεί τον Φλωμπέρ, τον καθορίζει, τον περιορίζει, όχι το πολιτικό, που αποτελεί τη γελοιογραφία του. Υπ’ αυτή την έννοια ο Φλωμπέρ, για να ακριβολογούμε, είναι αναρχικός: υπάρχουν οι άνθρωποι και τα πράγματα, τίποτα ανάμεσά τους. Ο Φλωμπέρ ενσαρκώνει μια από τις μορφές του αναρχισμού τον 19ο αιώνα (συγγενεύοντας κατά κάποιον τρόπο με τον Μαλλαρμέ) λόγω της «έξωθεν» θέσης του: έτσι ο συγγραφέας (καλλιτέχνης) εγκαθίσταται μέσα σ’ όλες τις ρωγμές του αιώνα, προσπαθεί να αγγίξει ό,τι δεν έχει αλλοτριωθεί, να αποκτήσει εξουσία πάνω σ’ όλες τις εξουσίες, με τον χλευασμό, ακόμα και με την καταστροφή. Ο Φλωμπέρ ρίχνει το ανάθεμα, πριν από τον Mπλουά (Bloy) ή τον Μιρμπώ (Mirbeau). Και είναι ο μόνος που μπορεί να εξαναγκάσει τη βλακεία σε σιωπή (τον πραγματικό της ρόλο, αν υπάρχει κάποιος). Να την εξαναγκάσει εγκαλώντας την, κοινωνικοποιώντας την ή κρατώντας την σε απόσταση (στην έρημο, στην Καρχηδόνα, ή στον οιδιπόδειο μύθο), ή καταγγέλλοντας, μάλλον αποκαλύπτοντας, την άλλη της όψη: τη θηριωδία της. «Ένα τεράστιο ουρλιαχτό, έπειτα τίποτε. Στην άκρη του δοχείου είχε μείνει κάτι λευκό»[4]. Έχω την εντύπωση πως όλα έχουν ειπωθεί μέσα σ’ αυτή τη φράση, στα πρόθυρα του άρρητου, και της ναυτίας. Ο αιώνας παρελαύνει. © LE NOUVEAU MAGAZINE LITTÉRAIRE — Μετάφραση-σημειώσεις: Μαρίνα Κουνεζή Ο πρωτότυπος τίτλος του άρθρου είναι: Claude Duchet, «Flaubert à contre-siècle, ou “quelque chose de blanc”», Le Nouveau Magazine Littéraire, no 401, septembre 2001, σ. 20-22. [1] Γκυστάβ Φλωμπέρ, Η αισθηματική αγωγή. Ιστορία ενός νέου, σ. 371, μτφρ. Παναγιώτης Μουλλάς, Οδυσσέας 2004, σ. 371 (πρώτη έκδοση Γαλαξίας 1971). [2] Αναφορά στην πρώτη παράγραφο της Μαντάμ Μποβαρύ, όπου ο «καινούργιος» στη σχολική τάξη Σαρλ Μποβαρύ προκαλεί τα ειρωνικά σχόλια των συμμαθητών του με την αδεξιότητα και το αλλόκοτο ντύσιμό του. [3] Όπως ο ίδιος ο Φλωμπέρ αποκαλούσε τον εαυτό του. [4] Σ.τ.σ.: Αυτό το «κάτι λευκό» δεν είναι άλλο από τον διαλυμένο μυελό του ανθρώπινου εγκεφάλου: τα μυαλά του νεαρού φοιτητή, στην Αισθηματική αγωγή, τον οποίο δολοφονεί ο μπαρμπα-Ροκ πυροβολώντας τον στο κεφάλι, μέσα από τα κάγκελα της φυλακής του Κεραμεικού, την περίοδο της πάταξης των εξεγέρσεων του Ιουνίου 1848 στο Παρίσι. [Γκυστάβ Φλωμπέρ, Η αισθηματική αγωγή, ό.π., σ. 374].

Ο Φλωμπέρ αντίθετα στο ρεύμα του αιώνα του ή «κάτι λευκό»

Σύνδεση