Το μεταφραστικό ταξίδι του Φλωμπέρ στην Ελλάδα

Στις 21 Σεπτεμβρίου του 1856, σε ηλικία τριάντα πέντε ετών, ο Γκυστάβ Φλωμπέρ γράφει στον φίλο του Ερνέστ Σεβαλιέ: «Χάνω την παρθενιά του ανέκδοτου ανθρώπου σε οκτώ μέρες, από την Πέμπτη 1η Οκτωβρίου… Επί τρεις μήνες συνεχώς θα γεμίζω ένα μεγάλος μέρος της Επιθεώρησης του Παρισιού»[1]. Σχεδόν εκατόν εβδομήντα χρόνια μετά, το έργο του εξακολουθεί να κατέχει κεντρική θέση στη λογοτεχνία του 19ου αιώνα κι ο ίδιος μια θέση στο πάνθεο των μεγάλων κλασικών. Οι έλληνες αναγνώστες χρειάστηκε να περιμένουν τον 20ό αιώνα για να έρθουν σε επαφή με τα μεγάλα έργα του συγγραφέα, αρχής γενομένης από το 1913, όταν βλέπει το φως μια ανυπόγραφη[2] μετάφραση της Κυρίας Μποβαρύ, σε συνέχειες, στην εφημερίδα Νέα Ελλάς, από τον Σεπτέμβριο 1913 ως τον Ιανουάριο 1914. Για αδιευκρίνιστους λόγους, το τέλος της δημοσίευσης δεν συμπίπτει με το τέλος του μυθιστορήματος, αλλά σταματά πιο πριν, με τον θάνατο της ηρωίδας. Το πολύκροτο μυθιστόρημα του Φλωμπέρ, που κυκλοφόρησε το 1857, θα εκδοθεί επώνυμα πια στην Ελλάδα με εβδομήντα σχεδόν χρόνια καθυστέρηση. Πρόκειται για την ημιτελή μετάφραση του Κωνσταντίνου Θεοτόκη που κυκλοφόρησε το 1923 από τον εκδοτικό οίκο Γ. Ι. Βασιλείου. Ο Θεοτόκης, πεζογράφος και διανοούμενος που δέσποζε στα γράμματά μας στις αρχές του εικοστού αιώνα, δεν πρόλαβε να ολοκληρώσει τη μετάφραση με αποτέλεσμα ο δεύτερος τόμος της έκδοσης του 1924 να φέρει το όνομά του, ωστόσο η μετάφραση να ανήκει σε άλλον, άγνωστο σ’ εμάς μέχρι σήμερα. Θα ακολουθήσουν κάμποσες επανεκδόσεις της ίδιας μετάφρασης, όχι και πολύ ευσυνείδητες. Ενδεικτικά αναφέρω τις εκδόσεις Γράμματα, που θα αλλάξουν τον τίτλο από Η Κυρία Μποβαρύ σε Μαντάμ Μποβαρύ, και την έκδοση της Μαντάμ Μποβαρύ από τις εκδόσεις Πέλλα (χ.χ.), φερόμενη ως μετάφραση του Κωνσταντίνου Θεοτόκη ενώ πρόκειται για τη μετάφραση του Νίκου Σαρλή.[3] Η τελευταία έκδοση από τον Πατάκη έχει μια μικρή εισαγωγή κι ένα γλωσσάρι και θα γνωρίσει έντεκα ανατυπώσεις. Παράλληλα με τις επανεκδόσεις γίνονται και νέες μεταφράσεις του αδιαμφισβήτητα προσοδοφόρου αυτού μυθιστορήματος, όπως η μετάφραση του Μπάμπη Λυκούδη το 1989 (με εισαγωγή και σε παράρτημα μεταφρασμένα τα πρακτικά της δίκης του Φλωμπέρ) και η τελευταία σε χρονολογική σειρά μεταφραστική απόπειρα της Βασιλικής Κοκκίνου, από τις εκδόσεις Μίνωας, το 2017. Η Μαντάμ Μποβαρύ γνώρισε ήδη μέχρι σήμερα έντεκα διαφορετικές μεταφράσεις. Η πρώτη ελληνική έκδοση του Πειρασμού του Αγίου Αντωνίου κυκλοφορεί το 1914. Η μετάφραση του Κώστα Βάρναλη κάνει το βιβλίο ακόμα πιο ελκυστικό. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, το 2006, ακολουθεί η αναμετάφραση του έργου από τον Γιώργο Ξενάριο, με εισαγωγή, σημειώσεις και χρονολόγιο του Πειρασμού του Αγίου Αντωνίου. Μέσα στην προνομιακή εκδοτικά δεκαετία του 1920 και μέχρι το 1925, στις προσεγμένες σειρές του Ζηκάκη και του Βασιλείου, μεταφράζονται τα έργα Μια απλοϊκή καρδιά, Ηρωδιάς (θα την εντοπίσουμε και ως Σαλώμη, το 1921) και Σαλαμπώ. Από τότε και για τα επόμενα είκοσι πέντε χρόνια, στο πλαίσιο της γενικευμένης εκδοτικής πτώσης λόγω πτώχευσης, δικτατορίας και Κατοχής, ο Φλωμπέρ «ξεχνιέται». Δεν λείπουν βέβαια οι αναφορές στον Τύπο της εποχής γύρω από τη ζωή και το έργο του συγγραφέα, όπως το άρθρο του Κωστή Παλαμά στην εφημερίδα Εμπρός, όπου, μεταξύ άλλων, σχολιάζει αρνητικά την αποχή της Γαλλικής Ακαδημίας από τους εορτασμούς της εκατονταετηρίδας της γέννησης του Φλωμπέρ[4]. Βασικό θέμα της ελληνικής αρθογραφίας για τον Φλωμπέρ τη δεκαετία του 1930, ο τρόπος που γεννήθηκε η Μαντάμ Μποβαρύ και η σχέση του με τη Λουίζ Κολέ[5]. Τη δεκαετία του 1950 και μέχρι τα τέλη του 1960 εντοπίζονται άλλες τρεις εκδόσεις της Μαντάμ Μποβαρύ, ενώ πληθαίνουν τα άρθρα και πραγματοποιούνται διαλέξεις με αφορμή και την επέτειο, το 1957, για τα εκατό χρόνια από την έκδοση του εν λόγω μυθιστορήματος[6]. Από το 1970 και μετά, περνάμε στην περίοδο της μεταφραστικής άνθισης του Φλωμπέρ (όπως και άλλων λογοτεχνών, βέβαια, καθώς το πολιτικό βιβλίο βρίσκεται σε αποδρομή και οι εκδοτικοί οίκοι αναπτύσσονται ραγδαία). Το αναζωπυρωμένο ενδιαφέρον για τον Φλωμπέρ στη Γαλλία εκδηλώνεται και στην Ελλάδα κυρίως μέσω των μεταφράσεων. Την άνοιξη του 1971 κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gallimard Ο ηλίθιος της οικογένειας (L'Idiot de la famille), του Ζαν-Πωλ Σαρτρ, ένα από τα σημαντικότερα έργα σχετικά με τον Φλωμπέρ. Ευθύς αμέσως, στις επιφυλλίδες του Βήματος μεταφράζεται η συνέντευξη με τίτλο «Μια συνομιλία με τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ»[7]. Τον Ιανουάριο του 1972, το Γαλλικό Ινστιτούτο αφιερώνει μια σειρά εκδηλώσεων στον Φλωμπέρ με διαλέξεις και προβολές ταινιών[8]. Στον χώρο των εκδόσεων, αξιοσημείωτη είναι η προσπάθεια του Ηριδανού που εγκαινίασε το 1977 τη σειρά «Οι Κλασικοί της Λογοτεχνίας μας» με στόχο την επανέκδοση παλιών, εξαντλημένων μεταφράσεων. Ο πειρασμός του Αγίου Αντωνίου και η Σαλαμπώ ξανακυκλοφόρησαν σε επιμέλεια της Φραγκίσκης Αμπατζοπούλου, πλαισιωμένες με δοκίμια φημισμένων διανοητών (Μισέλ Φουκώ, Βικτώρ Μπρομπέρ, Ρολάν Μπαρτ, Πωλ Βαλερύ κ.ά.), σημειώσεις και χρονολόγια, αποτελώντας έτσι ολοκληρωμένες φιλολογικές εργασίες γύρω από το έργο του συγγραφέα. Την ίδια περίοδο, ένα ακόμα κλασικό έργο του Φλωμπέρ, η Αισθηματική αγωγή που παρέμενε αμετάφραστη για σχεδόν έναν αιώνα από την πρωτότυπη έκδοσή της, θα κυκλοφορήσει για πρώτη φορά στην Ελλάδα, το 1971, σε μετάφραση του καθηγητή νεοελληνικής φιλολογίας Παν. Μουλλά. Μπορεί το συγκεκριμένο έργο να μην ξεπέρασε την επιτυχία της Μαντάμ Μποβαρύ αλλά σημειώθηκαν άλλες τρεις εκδόσεις στην Ελλάδα, ενώ παράλληλα πραγματοποιήθηκαν διαλέξεις γύρω από τη θεματική του και αναφορές στον Τύπο της εποχής [9]. Ομοίως καθυστερημένα, ενδεχομένως λόγω της δυσκολίας που το χαρακτηρίζει, θα περάσει στη γλώσσα μας το έργο Μπουβάρ και Πεκισέ, στις αρχές της δεκαετίας του 1980 από τον Αντώνη Μοσχοβάκη. Το τελευταίο αυτό μυθιστόρημα του Φλωμπέρ διέκοψε ο θάνατος του συγγραφέα. Το γεγονός ότι το υλικό που θα του χρησίμευε για τη συγγραφή του δεύτερου τόμου δεν συμπεριλήφθηκε στη μετάφραση αποτέλεσε αντικείμενο κριτικής την εποχή εκείνη στο περιοδικό Αντί[10]. Το 2007, ο Αχιλλέας Κυριακίδης μας προσφέρει μια θαυμάσια αναμετάφραση, την οποία αφιερώνει στη μνήμη του Αντώνη Μοσχοβάκη αλλά και στον Χριστόφορο Λιοντάκη που επίσης είχε δουλέψει πάνω στο κείμενο. Τα τρία κείμενα που θα απάρτιζαν τον δεύτερο τόμο του Μπουβάρ και Πεκισέ θα κυκλοφορήσουν για πρώτη φορά στα ελληνικά το 1992 με τίτλο Το λεξικό των κοινών τόπων, από την καθηγήτρια γαλλικής φιλολογίας Τατιάνα Τσαλίκη-Μηλιώνη. Όπως η ίδια δηλώνει στον πρόλογο, η μετάφραση του Λεξικού παρουσίασε πολλές δυσκολίες, όπως αμφισημίες, αινιγματική χρήση κάποιων όρων, λογοπαίγνια, γι’ αυτό θεώρησε αναγκαία τη δίγλωσση έκδοση ώστε κάποιοι αναγνώστες να έχουν τη δυνατότητα να παραλληλίσουν τα κείμενα. Με μια πρώτη ματιά στα όσα ήδη αναφέρθηκαν, μπορεί να ειπωθεί ότι μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του ’70 όλα τα «μεγάλα» έργα του συγγραφέα έχουν μεταφραστεί. Από τη δεκαετία του 1980 και μετά, ο Φλωμπέρ είναι αρκετά καθιερωμένος στα ελληνικά γράμματα ώστε να αρχίσει να ενδιαφέρει το ελληνικό αναγνωστικό κοινό και το άγνωστο συγγραφικό του έργο. Μέσα στα επόμενα χρόνια και μέχρι τις μέρες μας βλέπουν το φως νέες μεταφράσεις που αφορούν τα πρωτόλειά του, την αλληλογραφία του, τις σημειώσεις του. Το 1981, η Νέα Εστία δημοσιεύει το άρθρο του Γκυ ντε Μωπασσάν «Ο Gustave Flaubert μέσ’ από γράμματά του»[11] στρέφοντας το ενδιαφέρον στην πλούσια αλληλογραφία του. Θα ακολουθήσει το 1983 η πρώτη μετάφραση επιστολών του συγγραφέα από τον Κωστή Παππά και τις εκδόσεις Νεφέλη, ενώ το 2007, από τις εκδόσεις Ύψιλον, θα κυκλοφορήσουν τα Γράμματα στη Λουίζ Κολέ σε επιμέλεια Τατιάνας Τσαλίκη-Μηλιώνη. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τους έλληνες αναγνώστες έχει η αλληλογραφία και οι σημειώσεις του από το ταξίδι στην Ελλάδα το 1851. Ήδη το 1911, στην εφημερίδα Εμπρός μεταφράζονται εντυπώσεις από το ημερολόγιο του συγγραφέα με ημερομηνία 22 Ιανουαρίου 1851, όπου περιγράφεται η επίσκεψή του στο σπίτι του Κανάρη[12]. Το 1912, στην εφημερίδα Μακεδονία παρουσιάζεται η έκδοση των απάντων του Φλωμπέρ από τις εκδόσεις Conard, όπου περιλαμβάνονται οι σημειώσεις του Φλωμπέρ από το ταξίδι του στην Ελλάδα[13]. Το 1984, θα συγκεντρωθούν στον τόμο Γράμματα του Φλωμπέρ απ’ την Ελλάδα, μεταφρασμένες από τον Νίκο Αλιφέρη, οκτώ επιστολές με τις εντυπώσεις του, περιγραφές από τα μέρη που επισκέφθηκε και τις συναντήσεις του με την Αμαλία, τον Κανάρη και άλλους. Το 1989, ο Παύλος Ζάννας θεώρησε σκόπιμο ένα διάλειμμα, μια αλλαγή περιβάλλοντος, από τη μετάφραση του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο[14] και μεταφράζει το έργο Το ταξίδι στην Ελλάδα στις εκδόσεις Ολκός. Η εργασία αυτή αποτελεί το κύκνειο άσμα της μεταφραστικής δραστηριότητας του Ζάννα, στο οποίο αποτυπώνεται καθαρότερα παρά ποτέ, όπως επισημαίνει στον Πρόλογο αυτής της έκδοσης ο Κ.Θ. Δημαράς, «η άψογη μεταφραστική και εκδοτική του επίδοση»[15]. Τα δείγματα νεανικής γραφής του Φλωμπέρ αποδίδονται στη γλώσσα μας μέσα από επιμελημένες εκδόσεις, πλαισιωμένες με προλόγους και σημειώματα των μεταφραστών. Ενδεικτικά αναφέρω τα έργα Βιβλιομανία και ένα σχεδίασμα μυθιστορήματος. Η σπείρα, σε απόδοση του Ε.Χ. Γονατά, σε μια φροντισμένη έκδοση της Στιγμής το 1985, το Εφιαλτικό όνειρο από τον Αιγόκερω το 1986, Νοέμβριος με εισαγωγή και σημειώσεις της Οντέτ Βαρών που υπογράφει τη μετάφραση το 1990, ένα χρόνο μετά την πρώτη αυτόνομη έκδοση του Νοεμβρίου στη Γαλλία, Οι αναμνήσεις ενός τρελού που κυκλοφορούν από δύο διαφορετικούς μεταφραστές την ίδια χρονιά, το 2004, τα έργα Σμαρ σε συλλογική μετάφραση και επιμέλεια Τιτίκας Δημητρούλια και Η πρώτη αισθηματική αγωγή σε μετάφραση Έφης Κορομηλά το 2007, Πάθος και αρετή και άλλα γραπτά της νεανικής περιόδου του συγγραφέα σε μετάφραση Γιάννη Καυκιά το 2008. Η γυναίκα του κόσμου που κυκλοφόρησε πιο πρόσφατα, το 2017, περιλαμβάνει νεανικά έργα του συγγραφέα, τα οποία, με εξαίρεση το Δαιμονικό όνειρο, μεταφράζονται για πρώτη φορά και η θεματική τους κινείται γύρω από το γοτθικό και το μακάβριο στοιχείο. Τέλος, αξίζει να αναφερθούμε σε κάποιες μελέτες που περιστρέφονται γύρω από τον Φλωμπέρ και αποτελούν κι εκείνες δείκτη καθυστερημένης πρόσληψης του συγγραφέα. Τον Νοέμβριο του 1971, η Νέα Εστία αφιερώνει το τεύχος της στον Φλωμπέρ, όπου ο Ξεν. Ι. Καρακάλος γράφει τη μελέτη «Ο Γουσταύος Φλωμπέρ και η εποχή μας» (Νέα Εστία, τεύχος 1064, Αθήνα 1971, σ. 1394-1404). Η Νέα Εστία θα ανανεώσει το ενδιαφέρον της για τον Φλωμπέρ τον Δεκέμβριο του 2010 με νέο αφιέρωμα στο τεύχος 1839. Το 1986 κυκλοφορεί το τεύχος 143 του περιοδικού Διαβάζω με αξιοπρόσεκτες μελέτες και κείμενα για τον Φλωμπέρ (επιμέλεια Μαρσέλ Ντυράν, τεύχος 143, 7.5.1986, σ. 7-58). Ο Χριστόφορος Λιοντάκης για τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του Φλωμπέρ επιλέγει και μεταφράζει κείμενα σύγχρονων διανοητών για το έργο του («Gustave Flaubert, Η νεότερη κριτική για το έργο του», Το Πρίσμα, τεύχος 2, Αθήνα 1980, σ. 152-164). Μεταφράζεται στα ελληνικά το βιβλίο Η δίκη του Φλωμπέρ που έχει θέμα την παραπομπή και τη δίκη του συγγραφέα για τη Μαντάμ Μποβαρύ (προλεγόμενα - επιλογή - μετάφραση Μαρίκα Τούντα, Πολύτυπο, Αθήνα 1985). Το 1995 δημοσιεύεται στο περιοδικό Μετάφραση η κατατοπιστική βιβλιογραφική προσπάθεια της Οντέτ Βαρών «Η δεξίωση του Gustave Flaubert στην Ελλάδα» (τεύχος 1, Αθήνα 1995, σ. 35-42). Επισημαίνουμε επίσης το δοκίμιο του Μιχάλη Τσιανίκα Ο Φλωμπέρ στην Ελλάδα: Ένας σταθμός μετά την Ανατολή, ένας σταθμός πριν τη λογοτεχνία (Καστανιώτης, Αθήνα 1997) και, τέλος, τη μελέτη της Εύης Στυλιανού, Το ζήτημα της αποσπασματοποίησης στο μυθιστόρημα του Flaubert: Μαντάμ Μποβαρύ (χ.ε., Λευκωσία 2006). Είναι λοιπόν πια εφικτό ν’ ακολουθήσει ο Έλληνας αναγνώστης την φλωμπερική διαδρομή, από τα νεανικά του γραπτά ως το βιβλίο που διέκοψε ο θάνατος, στο μεταφραστικό ταξίδι ενός έργου που συνεχώς ανακαλύπτεται. ΜΕΤΑΦΡΑΣΕΙΣ Madame Bovary, mœurs de province (1857) Η κυρία Μποβαρύ. Ανυπόγραφη μετάφραση σε συνέχειες στην εφημερίδα Νέα Ελλάς, φύλλο αρ. 1 (8.9.1913) έως φύλλο αρ. 141 (28.1.1914). Η Κυρία Μποβαρύ, μετάφραση Κωνσταντίνος Θεοτόκης, Βιβλιοθήκη «Εκλεκτά Έργα», εκδόσεις Γ.Ι. Βασιλείου, Αθήνα 1923 (τόμος Ι), 1924 (τόμος ΙΙ). [Επανεκδόσεις της μετάφρασης: Σαλίβερος, Αθήνα χ.χ. Εκδοτική ΕΠΕ, Αθήνα 1982 με πρόλογο του Maurice Nadeau. Πέλλα, Αθήνα χ.χ. Γράμματα, Αθήνα 1991 με τον τίτλο Μαντάμ Μποβαρύ. Πατάκης, Αθήνα 2000 (ακολούθησαν 11 ανατυπώσεις). Ελευθεροτυπία, Αθήνα 2006]. Μαντάμ Μποβαρύ. Επαρχιώτικα ήθη, μετάφραση Νίκος Σαρλής, εκδόσεις Κρόνος, Αθήνα 1954. [Επανέκδοση της ίδιας μετάφρασης, Αξιωτέλης, Αθήνα 1998]. Σύντομος ανυπόγραφος πρόλογος. Μαντάμ Μποβαρύ, μετάφραση Αλίκη Βρανά, εκδόσεις Δαμιανός, Αθήνα 1961. [Επανέκδοση της ίδιας μετάφρασης, εκδόσεις Δαρεμάς, Αθήνα, χ.χ.] Μαντάμ Μποβαρύ, μετάφραση Κ. Κουλουφάκος, στον δ΄ τόμο της «Βασικής Βιβλιοθήκης Παγκόσμιας Κλασικής Λογοτεχνίας», εκδόσεις Αφοί Συρόπουλοι και Κ. Κουμουνδουρέας, Αθήνα 1962. Μαντάμ Μποβαρύ, μετάφραση Γιάννης Λο Σκόκκο, εκδόσεις Πάπυρος Πρες, Αθήνα 1971 (ανατύπωση 1995). [Επανέκδοση της ίδιας μετάφρασης, Διεθνής Λέσχη Βιβλίου, Αθήνα 1971. Σμυρνιώτης, Αθήνα 1979. DeAgostini Hellas, Αθήνα 2000]. Μαντάμ Μποβαρύ, μετάφραση Μπάμπης Λυκούδης, εκδόσεις Εξάντας, Αθήνα 1989 (31993). [Επανέκδοση της ίδιας μετάφρασης Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, Αθήνα 2010]. Εισαγωγή-επίμετρο του μεταφραστή. Παράρτημα με τη μετάφραση των πρακτικών της δίκης: «Η εισαγγελική αρχή κατά Γουσταύου Φλωμπέρ. Κατηγορητήριο του αυτοκρατορικού επιτρόπου κ. Ερνέστου Πινάρ». Μαντάμ Μποβαρύ, μετάφραση Τζένη Μπαριάμη, DeAgostini Hellas, Αθήνα 2005. Μαντάμ Μποβαρύ, μετάφραση Ειρήνη Μίκου, 4η Ειδικές Eκδόσεις Α.Ε., Αθήνα 2011. Μαντάμ Μποβαρύ, Μετάφραση Βασιλική Κοκκίνου, εκδόσεις Μίνωας, Αθήνα 2017. La tentation de saint Antoine (1874) Ο πειρασμός του Αγίου Αντωνίου, μετάφραση Κώστας Βάρναλης, εκδόσεις Γ. Φέξης, Αθήνα 1914. [Επανέκδοση της μετάφρασης, Ηριδανός, Αθήνα 1977 και 2004, επιμέλεια: Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου. Σημείωμα της επιμελήτριας για το έργο του και παράρτημα με μεταφρασμένα από την ίδια κείμενα των: Michel Foucault: Η φανταστική Βιβλιοθήκη, Paul Valéry: Ο πειρασμός του (Αγίου) Φλωμπέρ, Victor Brombert: Διλήμματα του ρομαντισμού και η προβληματική της σάρκας στον «Πειρασμό του Αγίου Αντωνίου», Maurice Lecuyer: Το μπαρόκ στον «Άγιο Αντώνιο» του Φλωμπέρ, Marthe Robert και Arthur Adamov: Η τέχνη και η ζωή του Γκυστάβ Φλωμπέρ. Ακόμη, «Ο Πειρασμός του Αγίου Αντωνίου στην Αλληλογραφία του Γκυστάβ Φλωμπέρ». Πρώτες εκδόσεις του έργου. Σημειώσεις]. Ο πειρασμός του Αγίου Αντωνίου, μετάφραση Γιώργος Ξενάριος, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2006. Εισαγωγή-σημειώσεις-χρονολόγιο του Πειρασμού του Αγίου Αντωνίου του μεταφραστή. Trois contes (1887) [Un cœur simple. Hérodias. La Légende de saint-Julien l’hospitalier] Μια απλοϊκή καρδιά. Ηρωδιάς, Διηγήματα, μετάφραση Γεώργιος Πράτσικας, Βιβλιοθήκη «Εκλεκτά Έργα», εκδόσεις Γ.Ι. Βασιλείου, Αθήνα 1919. Εισαγωγή του Λ. Κουκούλα: «Γουστάβος Φλωμπέρ». Σαλώμη, μετάφραση Κ. Πρασσάς, εκδόσεις Ζηκάκης, Αθήνα 1921. Πρόλογος του εκδότη, εισαγωγή του μεταφραστή: «Η τέχνη του Φλωμπέρ». Τρία διηγήματα (Μια απλοϊκή καρδιά, Το συναξάρι του Αγίου Ιουλιανού του Φιλόξενου, Ηρωδιάς), μετάφραση Όλγα Δαμάνη, εκδόσεις Ηριδανός, Αθήνα 1977. Τρεις ιστορίες, μετάφραση Γιώργος Σπανός, εκδόσεις Πλέθρον, Αθήνα 1985 (ανατύπωση 1999). Εισαγωγή του μεταφραστή. Μια απλή καρδιά, μετάφραση Βερονίκη Δαλακούρα, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 1987. [Στον τόμο Σταντάλ, Μπαλζάκ, Φλωμπέρ: Διηγήματα] [Επανέκδοση της ίδιας μετάφρασης, Νεφέλη, Αθήνα 1996. Επιμέλεια σειράς / εισαγωγή Κατερίνα Σχινά]. Ηρωδιάς, μετάφραση Μαρία Χαλκιοπούλου, Σπανός-Βιβλιοφιλία, Αθήνα 1997. Εισαγωγή-σημειώσεις της μεταφράστριας. Salammbô (1862) Η Σαλαμπώ, μετάφραση Γεώργιος Βλαστός, εκδόσεις Γ. Παπαδημητρίου, Αθήνα 1925. [Επανέκδοση της ίδιας μετάφρασης, Ηριδανός, Αθήνα 1977, 2011, επιμέλεια: Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου. Παράρτημα κειμένων με τίτλο: Η Σαλαμπώ και η Κριτική. Sainte-Beuve: Η Σαλαμπώ και το ιστορικό μυθιστόρημα, Ο Γκυστάβ Φλωμπέρ απαντά στον Sainte-Beuve. Georg Lukács: Εκμοντερνισμός και εξωτισμός. Victor Brombert και René Dumesnil: Πώς γράφτηκε η Σαλαμπώ. Βιβλιογραφία. Γλωσσάρι. Φωτογραφίες. Σαλαμπώ, μετάφραση Μανώλης Γιαλουράκης, επιμέλεια Άρης Δικταίος, εκδόσεις Ζαχαρόπουλος, Αθήνα 1978 (ανατύπωση 2014). Επίλογος Jacques Suffel. Χρονολογικός πίνακας. Σαλαμπό, μετάφραση Αγγελική Αγγελοπούλου, DeAgostini Hellas, Αθήνα 2000. L’éducation sentimentale (1869) Η αισθηματική αγωγή. Ιστορία ενός νέου, μετάφραση Παναγιώτης Μουλλάς, εκδόσεις Γαλαξίας, Αθήνα 1971. [Αναθεωρημένη έκδοση, Οδυσσέας, Αθήνα 1981, ζ΄ έκδοση, Οδυσσέας, Αθήνα 2013]. Προλεγόμενα, βιβλιογραφία, σημειώσεις του μεταφραστή. Αισθηματική αγωγή, μετάφραση Δημήτρης Ρήσος, Γράμματα, Αθήνα 1994 (2009). Η αισθηματική αγωγή, μετάφραση Νάντια Σαραντοπούλου, DeAgostini Hellas, Αθήνα 2006. Αισθηματική αγωγή, μετάφραση Βασιλική Κοκκίνου, εκδόσεις Alter-Ego, Αθήνα 2011. Bouvard et Pécuchet (1880, ημιτελές) Μπουβάρ και Πεκυσέ (κεφ. VI), μετάφραση Χριστόφορος Λιοντάκης, περ. Πολίτης, τεύχος 53, 8-9/1982, σ. 59-69. Μπουβάρ και Πεκυσέ, μετάφραση Αντώνης Μοσχοβάκης, εκδόσεις Ηριδανός, Αθήνα 1982. Εισαγωγή του Edouard Maynial. Μελέτες: Marthe Robert και Arthur Adamov, Η τέχνη και η ζωή του Γκυστάβ Φλωμπέρ. Συνέντευξη του Roland Barthes στον Jean-Jacques Brossier. Σκέψεις για τον Μπουβάρ και Πεκυσέ της Monique Wittig. Φωτογραφίες, σκίτσα. Μπουβάρ και Πεκισέ, μετάφραση Αχιλλέας Κυριακίδης, Πόλις, Αθήνα 2007 (ανατύπωση 2017). Σημειώσεις του μεταφραστή. Επίμετρο: Guy de Maupassant: Μπουβάρ και Πεκυσέ. Jorge Luis Borges: Υπέρ του Μπουβάρ και Πεκυσέ. Amélie Djourachkovitch: Gustave Flaubert και Εργοβιογραφία. Claudine Gothot-Mersch: Μπουβάρ και Πεκυσέ ‒ σύνοψη. Correspondance Αλληλογραφία, μετάφραση Κωστής Παππάς, εκδόσεις Νεφέλη, Αθήνα 1983. Επιμέλεια - πρόλογος Κατερίνα Κριτζιλάκη. Γράμματα του Φλωμπέρ απ’ την Ελλάδα 1850-1851, μετάφραση Νίκος Αλιφέρης, εκδόσεις Άγρα, Αθήνα 1984 (ανατύπωση 1995). Εισαγωγή και σημειώσεις του μεταφραστή. Γράμματα στη Λουίζ Κολέ, επιμέλεια-πρόλογος Τατιάνα Τσαλίκη-Μηλιώνη, συλλογική μετάφραση των φοιτητριών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών στο πλαίσιο του μεταπτυχιακού προγράμματος σπουδών «Μετάφραση-Μεταφρασεολογία», Ύψιλον, Αθήνα 2007. Επίμετρο: Ματίνα Μπενέκου: Η τέχνη και η αισθητική κατά τον Φλωμπέρ. Σταυρούλα Τσόγκα: Λουίζ Κολέ: η μούσα. Απόσπασμα από το έργο της Λουίζ Κολέ: Les pays lumineux. Bibliomanie (1837), La Spirale (1860) Βιβλιομανία και ένα σχεδίασμα μυθιστορήματος. Η σπείρα, μετάφραση Ε. Χ. Γονατάς, εκδόσεις Στιγμή, Αθήνα 1985 (ανατύπωση 2001). Εισαγωγή του μεταφραστή. Rêve d’ enfer (1837) Εφιαλτικό όνειρο, μετάφραση Δέσποινα Ψάλλη, εκδόσεις Αιγόκερως, Αθήνα 1986 (ανατύπωση 2005). Le voyage en Grèce (1851) Το ταξίδι στην Ελλάδα. Δεκέμβριος 1850 - Φεβρουάριος 1851, μετάφραση Παύλος Ζάννας, εκδόσεις Ολκός, Αθήνα 1989. [Επανέκδοση της ίδιας μετάφρασης Δημοσιογραφικός Οργανισμός Λαμπράκη, Αθήνα 2010]. Πρόλογος Κ.Θ. Δημαρά, σημειώσεις Ναταλίας Αγαπίου, σημείωμα του μεταφραστή. Le voyage à Rhodes Το ταξίδι στη Ρόδο, μετάφραση Τατιάνα Τσαλίκη-Μηλιώνη, αυτοέκδοση 1993 [εκδόσεις Ύψιλον, Αθήνα 1997]. Εισαγωγή της μεταφράστριας. Novembre fragments de style quelconque (1842) Νοέμβριος. Θραύσματα οιουδήποτε ύφους, μετάφραση Οντέτ Βαρών, εκδόσεις Ρόπτρον, Αθήνα 1990 [β΄ έκδοση Ύψιλον 1993]. Εισαγωγή-σημειώσεις της μεταφράστριας. Παράρτημα με κείμενα των: René Dumesnil: «Εισαγωγή» στην έκδοση Un Coeur simple précédé des Mémoires d’un fou et de Novembre, Gallimard, Pléiade, Παρίσι 1952. Jean-Paul Sartre: απόσπασμα από το L’idiot de la famille, Gallimard, Παρίσι 1971-1972. Shoshana Felman: «Modernité du lieu commun», περ. Littérature, Νο. 20, Déc. 1975. Νοέμβρης, μετάφραση Μαρία Κράλλη, Το Ποντίκι, Αθήνα 2006. Κείμενα της μεταφράστριας: «Το έργο» και «Ο συγγραφέας». Le dictionnaire des idées reçues (1880) Catalogue des idées chic. L’album de la Marquise. Το λεξικό των κοινών τόπων, δίγλωσση έκδοση, μετάφραση Τατιάνα Τσαλίκη-Μηλιώνη, εκδόσεις Σοκόλης, Αθήνα 1992 (ανατύπωση 1999). Ακόμη: «Κατάλογος των καθώς πρέπει ιδεών» και «Το λεύκωμα της Μαρκησίας». Εισαγωγή της μεταφράστριας. Les mémoires d'un fou (1838) Απομνημονεύματα ενός τρελού, δίγλωσση έκδοση, μετάφραση Λητώ Ιωακειμίδου, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2004. Εισαγωγή της μεταφράστριας. Οι αναμνήσεις ενός τρελού, μετάφραση Γιώργος Μάρδας, εκδόσεις Νάρκισσος, Αθήνα 2004. Πρόλογος της Claudine Gothot-Mersch. Σημειώσεις-επίμετρο. Γκυστάβ Φλομπέρ, αναδημοσίευση από το βιβλίο John Carey (επιμ.), Τα μεγάλα ρεπορτάζ (τόμ. α΄, Από την αρχαιότητα στον 20ό αιώνα), μετάφραση Αγγέλα Βερυκοκάκη, εκδόσεις Νάρκισσος, Αθήνα 2001. La première éducation sentimentale (1843) Η πρώτη αισθηματική αγωγή, μετάφραση Έφη Κορομηλά, Νεφέλη, Αθήνα 2007. Εισαγωγή της μεταφράστριας. Smar (1839) Σμαρ, συλλογική μετάφραση, εισαγωγή-επιμέλεια Τιτίκα Δημητρούλια, εκδόσεις Σοκόλης-Κουλεδάκης, Αθήνα 2007. Passion et vertu (1837) Πάθος και αρετή και άλλα γραπτά της νεανικής περιόδου του συγγραφέα, μετάφραση Γιάννης Καυκιάς, επιμέλεια Αριστέα Παπαλεξάνδρου, Printa, Αθήνα 2008. [Περιλαμβάνονται τα έργα: Η πανούκλα στη Φλωρεντία (La Peste à Florence, 1836). Quidquid Volueris (1837). Αγωνίες Άγχη (Agonies Angoisses, 1838). Αναμνήσεις ενός τρελού (Les mémoires d'un fou, 1838). Η κηδεία του δόκτορα Ματιρέν (Les Funérailles du docteur Mathurin, 1839). Αναμνήσεις σημειώσεις και μύχιες σκέψεις (Souvenirs, notes et pensées intimes, 1840). Νοέμβριος σπαράγματα όποιου ύφους (Novembre, fragments de style quelconque, 1842). Παράρτημα: Γκυστάβ Φλωμπέρ, Η ζωή και το έργο του. Πάθος και αρετή, στον τόμο: Amour, ερωτική ανθολογία, συλλογική μετάφραση, επιμέλεια Έφη Κορομηλά, εκδόσεις Αιώρα, Αθήνα 2016. La femme du Monde (1836) Η γυναίκα του κόσμου και άλλες ιστορίες, μετάφραση Έφη Κορομηλά, επιμέλεια Τιτίκα Δημητρούλια, Γιάννης Μαμάης, εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα 2017. [Περιλαμβάνονται τα έργα: Η μνηστή και το μνήμα. Φανταστική ιστορία (La Fiancée et la Tombe. Conte fantastique, 1835). Δαιμονικό όνειρο. Φανταστική ιστορία (Rêve d’ enfer. Conte fantastique, 1836). Ο χορός των νεκρών (La danse des morts, 1838). Μεθυσμένος και νεκρός (Ivre et mort, 1836)]. Πρόλογος: Τιτίκα Δημητρούλια: Το μακάβριο και το γοτθικό στοιχείο στα πρώιμα έργα του Γκιστάβ Φλομπέρ. Επίμετρο: Maxime Du Camp: Λογοτεχνικές αναμνήσεις (αποσπάσματα), (Souvenirs littéraires, Librairie Hachette et Cie, Paris 1882). Χρονολόγιο βίου και έργου. Scripta πτερόεντα, συλλογική μετάφραση, επιμέλεια Έφη Κορομηλά, εκδόσεις Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2017. [Παραθέματα από κείμενα των Σταντάλ, Μπαλζάκ, Φλωμπέρ]. [1] Εφημ. Ελευθερία, αρ. φύλλου 4561, 17.7.1959, σ. 4. [2] Ο Πέτρος Μαρκάκης στο άρθρο του «Τα ογδοντάχρονα του θανάτου του Γουσταύου Φλωμπέρ και δύο άγνωστα κείμενα του Νίκου Καζαντζάκη» (περ. Καινούργια Εποχή, άνοιξη 1960, σ. 7-12) εικάζει ότι η μετάφραση ανήκει στον Νίκο Καζαντζάκη επειδή στις 10 και στις 11 Σεπτεμβρίου 1913 στην ίδια εφημερίδα δημοσιεύει ενυπόγραφα δύο άρθρα για τον Φλωμπέρ και τη Μαντάμ Μποβαρύ. Για το θέμα βλ. και Οντέτ Βαρών-Βασάρ, «Η δεξίωση του Gustave Flaubert στην Ελλάδα», περ. Μετάφραση, τεύχος 1, Αθήνα 1995, σ. 36. [3] Το γεγονός εντοπίζει πρώτη η Μαρία Παπαδήμα ως χαρακτηριστικό παράδειγμα της προχειρότητας και έλλειψης σεβασμού προς το έργο και τον μεταφραστή. Μαρία Παπαδήμα, Τα πολλαπλά κάτοπτρα της μετάφρασης, Νεφέλη, Αθήνα 2012, σ. 48. [4] Κωστής Παλαμάς, «Φλωμπέρ», εφημ. Εμπρός, αρ. φύλλου 8843, 28.5.1921, σελ. 1. [5] Ενδεικτικά αναφέρω: Νάσος Δετζώρτζης, «Πρόλογος σ’ ένα απόσπασμα», περ. Νέα Εστία, τεύχος 246, Αθήνα 1.4.1937, σ. 513. Γ.Δ., «Ο έρως του Φλωμπέρ με τη Λουΐζα Κολέ», εφημ. Μακεδονία, αρ. φύλλου 3608, 1.2.1928, σ. 3. Διάλεξη στη Νομική Σχολή Αθηνών για τον Φλωμπέρ από τον Ερρίκο Γκυγεμέν, καθηγητή φιλολογίας στο πανεπιστήμιο του Μπορντώ, εφημ. Ελεύθερον Βήμα, αρ. φύλλου 5999, 16.3.1939, σ. 2. [6] Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος, «Έμμα Μποβαρύ, η επέτειος ενός βιβλίου», εφημ. Ελευθερία, αρ. φύλλου 3944, 7.7.1957, σ. 1. Ζερμαίν Μαμαλάκη Φονσόν, «Η Μαντάμ Μποβαρύ, ο πόνος του αιώνα», εφημ. Το Βήμα, αρ. φύλλου 3698, 29.5.1957, σ. 6. Διάλεξη του Μπερνάρ Σαριέ, μορφωτικού ακολούθου της γαλλικής πρεσβείας στην Αθήνα στο Γαλλικό Λύκειο Θεσσαλονίκης, με θέμα: «Ο Φλωμπέρ στην Ελλάδα», εφημ. Μακεδονία, αρ. φύλλου 17096, 5.2.1964, σ. 2. [7]«Μια συνομιλία με τον Ζαν-Πωλ Σαρτρ», εφημ. Το Βήμα, αρ. 7583, 8.2.1970 έως αρ. 7872, 21.5.1971. [8] Εφημ. Το Βήμα, αρ. φύλλου 8171, 11.1.72, σ. 4. [9]Απόστολος Σαχίνης, Τετράδια Κριτικής, 24 Οκτωβρίου 1971: Gustave Flaubert, «L'Éducation sentimentale», 1967, σ. 512, περ. Νέα Εστία, τεύχος 1193, 15.3.1977, σ. 381-384. Διάλεξη στο Γαλλικό Ινστιτούτο τον Νοέμβριο του 1965 με θέμα: «Η αισθηματική εκπαίδευση του Γκυστάβ Φλωμπέρ». [10] Α. Ζέρβας, «Το ανοητολόγιο του Φλωμπέρ στη δημοκρατία των μεταφράσεων», περ. Αντί, τεύχος 227, 18.3.1983, σ. 45, απάντηση στο τεύχος 229, σ. 40. [11] Νέα Εστία, τεύχος 1296, 1.7.1981, σ. 840. [12] «Φλωμπέρ και Κανάρης», εφημ. Εμπρός, αρ. φύλλου 5208, 23.7.1911, σ. 1. [13] Α. Μαρουδής, «Ο Φλωμπέρ στην Ελλάδα», εφημ. Μακεδονία, αρ. φύλλου 315, 20.7.1912, σ. 1. [14] Σύμφωνα με τα λεγόμενα του Παναγιώτη Πούλου, «Η μεταφραστική εργασία του Παύλου Ζάννα», περ. Μετάφραση, τεύχος 1997, σ. 109. [15] Gustave Flaubert, Το ταξίδι στην Ελλάδα. Δεκέμβριος 1850 - Φεβρουάριος 1851, πρόλογος Κ.Θ. Δημαράς, μετάφραση Παύλος Ζάννας, Ολκός, Αθήνα 1989, σ. 12.

Το μεταφραστικό ταξίδι του Φλωμπέρ στην Ελλάδα

Σύνδεση