Ο Εαυτός

1. Υπάρχει άραγε άλλη πνευματική οντότητα τόσο παράξενη όσο ο εαυτός; Εντελώς αυταπόδεικτος από τη μια, αλλά και προκλητικά απροσδιόριστος από την άλλη. Ξυπνάμε το πρωί και τον φοράμε, ή μας φοράει αυτός, σαν ένα ζευγάρι παλιά, άνετα παπούτσια. Ή, πιο σωστά, ξυπνάμε και τα παπούτσια είναι ήδη φορεμένα στα πόδια μας. Μερικοί ξυπνούν φορώντας πολύ στενάχωρα παπούτσια. Κάποιοι λίγοι δυστυχείς, παθολογικές περιπτώσεις, ξυπνούν για να βρεθούν ξυπόλητοι σ’ έναν τρομακτικά οικείο θάλαμο βασανιστηρίων. Ούτε στον ύπνο δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από τον εαυτό, γιατί στα όνειρά μας είναι μάρτυρας ή μέτοχος, πολλές φορές και τα δύο ταυτόχρονα. Παρ’ όλα αυτά, μας είναι δύσκολο να τον προσδιορίσουμε. Οι φιλόσοφοι, φυσικά, το κάνουν. Το να τον περιγράψουμε δε, να τον «επικοινωνήσουμε» σε άλλους εαυτούς –εαυτούς στους οποίους εξ ορισμού είναι αδύνατον να εισδύσουμε– είναι έργο περίπλοκο, που δεν ολοκληρώνεται ποτέ. Μ’ αυτό το έργο, η λογοτεχνία μας άρχισε να ασχολείται μεθοδικά, διεξοδικά και συνειδητά μόλις πρόσφατα, και συγκεκριμένα κατά την πρώιμη νεωτερικότητα – σε γενικές γραμμές δηλαδή, κατά τον δέκατο έκτο αιώνα. Αυτή τη θέση θα υποστηρίξω αργότερα. Και με το «μας», αναφέρομαι σε μια γενική ευρωκεντρική προσέγγιση, που έχει τις ρίζες της στον ελληνορωμαϊκό κόσμο. Μπορεί να θέλουμε να ταυτίσουμε τον εαυτό με την ίδια τη συνείδηση, ξέρουμε όμως ότι η ταύτιση αυτή δεν είναι απόλυτη: δεν είναι διαθέσιμα στη συνείδησή μας όλα τα κομμάτια του εαυτού όλες τις χρονικές στιγμές. Η συνείδηση, φυσικά, συνεπάγεται επίγνωση του εαυτού, και η εαυτότητα είναι o αποδέκτης όλων όσων προσφέρει η συνείδηση, δεν είναι όμως ο εαυτός – ή μάλλον δεν είναι όλος ο εαυτός, δεν είναι ο εαυτός καθαυτός. Δεν είναι, βέβαια, ούτε ο χαρακτήρας, ο οποίος έχει μια τριτοπρόσωπη διάσταση ‒χρήσιμη για να περιγράφουμε τους άλλους ή για να κατανοούμε και να προβλέπουμε τη συμπεριφορά τους‒ αλλά στερείται της βιωματικής, υποκειμενικής διάστασης της εαυτότητας. Υπάρχουν αρκετά παρεμφερή συνώνυμα: καρδιά, ψυχή, νους, ατομικότητα. Περισσότερο ίσως προσεγγίζει η ιδιαίτερη έννοια της λέξης «ζωή» ‒ όπως στη φράση «εσωτερική ζωή». Τη ζωή σου ξαναρχίζεις όταν ξυπνάς ‒ και όχι μόνο την εξωτερική της εκδήλωση στη δουλειά ή στις σχέσεις σου με τους άλλους· είναι κι αυτό που υποχρεωτικά ζεις μέσα σου. Τον εαυτό ως βιωμένη ζωή μνημονεύει ο Τζέιμς Φέντον σ’ ένα γνωστό του ποίημα. Απαρηγόρητος, ο αφηγητής του ποιήματος δηλώνει στον πρώτο στίχο: «Πήρα τη ζωή μου και την πέταξα στον κάδο». Αργότερα βρίσκει στον ίδιο κάδο τη ζωή κάποιου άλλου, μουσκεμένη, την παίρνει στο σπίτι του, τη στεγνώνει στη σόμπα. «Τη δοκίμασα. Μου πήγαινε γάντι». Ο δυστυχισμένος αφηγητής εγκαταλείπει τον παλιό του εαυτό και παίρνει περιχαρής έναν καινούριο. Όσοι από μας είναι ελάχιστα ικανοποιημένοι από τη ζωή ίσως διαμαρτυρηθούν – μακάρι να ξεφορτωνόμασταν τόσο εύκολα τον εαυτό μας. Ωστόσο, ούτε η ζωή όπως την εννοεί ο Φέντον ταυτίζεται με τον εαυτό. Τη ζωή μας μπορούμε να την αλλάξουμε· και ο εαυτός μας μεταλλάσσεται με το πέρασμα του χρόνου, έχει όμως κάτι που δεν χάνεται ποτέ, κάτι από το οποίο είναι αδύνατο να ξεφύγεις. Τα ψυχαγωγικά ναρκωτικά, μαζί και το αλκοόλ, σου δίνουν τη δυνατότητα προσωρινά να αποδράσεις, αλλά ο παλιός σου εαυτός, αυτός που είχες πριν πας στον κάδο, θα είναι εκεί και θα σε περιμένει όταν επιστρέψεις. Παρ’ όλο δε που ζούμε καθημερινά μέσα στα όρια της εαυτότητας, πράγμα αυτονόητο, η εαυτότητα βγαίνει από τα δικά της όρια για να δοκιμαστεί. Σκεφτείτε τη γλώσσα μας, όλες αυτές τις λέξεις που περιστρέφονται γύρω από τον εαυτό: φιλαυτία, αυτοαμφισβήτηση, αυταρέσκεια, αυταπάρνηση, αυτοκυριαρχία· η λίστα είναι μεγάλη και μόνον εαυτοί θα μπορούσαν να την έχουν συντάξει. Όταν ο Μπομπ Ντύλαν τραγουδά στην αγαπημένη του που τον εγκαταλείπει «Θα με αναγκάσεις να μιλήσω αυστηρά στον εαυτό μου», ξέρουμε τι εννοεί. Ξέρουμε επίσης ότι αυτός που θα μιλήσει, θα είναι υποχρεωτικά κι αυτός που θα ακούσει. Ένας νευροεπιστήμονας θα σας πει –με την αυτοπεποίθηση που θεωρούνταν άλλοτε αποκλειστικό δικαίωμα των ιερέων– ότι ο εαυτός δεν εντοπίζεται σε κάποιο συγκεκριμένο σημείο του εγκεφάλου, όπως εντοπιζόταν η επίφυση στην περιγραφή της ψυχής του Καρτέσιου. Δεν υπάρχει κάποιο κουλουριασμένο ανθρωπάριο[1] σε εγρήγορση. Ο εαυτός, αντιθέτως, βρίσκεται στον εγκέφαλο παντού και πουθενά, απλωμένος σε εκτεταμένα σύνθετα νευρωνικά δίκτυα. Είναι όμως τεκμηριωμένο ότι τυχόν τραυματισμοί στον προμετωπιαίο φλοιό μπορούν να προκαλέσουν ριζικές αλλαγές στην υποκειμενική αντίληψη του εαυτού. Κακώσεις που θέτουν σε κίνδυνο ή σχεδόν εξαλείφουν την αυτοβιογραφική μνήμη, διαταράσσουν σε μεγάλο βαθμό τις δομές της εαυτότητας, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο χρόνος, η μνήμη και η συνέχεια αποτελούν απαραίτητα συστατικά της έννοιας του εαυτού. Ερχόμαστε τώρα σ’ ένα άλλο αμφιλεγόμενο ζήτημα. Η άποψη ότι ο εαυτός είναι μια μορφή αφήγησης, μια εκτυλισσόμενη ιστορία που διηγούμαστε εμείς στον εαυτό μας, συνιστά πλέον την σύγχρονη ορθοδοξία. Κανείς δεν έχει γράψει πιο εμπεριστατωμένα γι’ αυτό, ούτε έχει συγκεντρώσει πιο σχολαστικά τις κειμενικές πηγές των επονομαζόμενων «αφηγηματοκρατών», όσο ο φιλόσοφος Γκέιλεν Στρώσον, παρ’ όλο που παραμένει βαθιά σκεπτικός αναφορικά με τους ισχυρισμούς, ή τουλάχιστον με την υπόθεση, ότι ισχύουν για όλους. Όπως αναφέρει, η άποψη ότι είμαστε το βιβλίο που γράφουμε εμείς οι ίδιοι έχει αρκετούς σθεναρούς, ευφραδείς υποστηρικτές, τόσο από τον χώρο των ανθρωπιστικών επιστημών όσο και της ψυχοθεραπείας. Ιδού μερικοί από τους «αφηγηματοκράτες» του Στρώσον: «Καθένας από μας κατασκευάζει και ζει ένα “αφήγημα”… αυτό το αφήγημα είμαστε εμείς…» λέει ο [νευρολόγος] Όλιβερ Σακς. «Ο εαυτός είναι μια ιστορία που ξαναγράφεται στο διηνεκές» γράφει ο [ψυχολόγος] Τζερόμ Μπρούνερ στο έργο του The Remembered Self [Ο εαυτός που θυμάμαι]. Και από άλλες λόγιες πηγές: ένα άτομο «δημιουργεί την ταυτότητά του συνθέτοντας ένα αυτοβιογραφικό αφήγημα»· είμαστε όλοι «δεξιοτέχνες μυθιστοριογράφοι»· «ο κεντρικός φανταστικός χαρακτήρας αυτής της αυτοβιογραφίας είναι ο εαυτός». Ένα από τα ελκυστικά στοιχεία της θεωρίας αυτής είναι ότι μας αποδίδει έναν κολακευτικά υψηλό βαθμό αυτενέργειας. Μας ενδυναμώνει η αίσθηση ότι είμαστε οι δικές μας συνειδητές κατασκευές. H Αμερικανίδα συγγραφέας Μαίρη ΜακΚάρθυ έγραψε: «…τελικά, αρχίζεις κατά κάποιο τρόπο να φτιάχνεις και να επιλέγεις τον εαυτό που θέλεις εσύ». Η Ζερμέν Γκρηρ προχωρά ακόμα περισσότερο: «τα ανθρώπινα πλάσματα έχουν το αναφαίρετο δικαίωμα να επινοούν τον εαυτό τους». Όπως είναι φυσικό, η αντίληψη ότι ο εαυτός είναι, για κάθε άνθρωπο, ένα εγγενές συγγραφικό δημιούργημα, βρίσκει απήχηση στους μυθιστοριογράφους. Θα μας ακούσετε στα πάνελ λογοτεχνικών φεστιβάλ να υποστηρίζουμε ότι είμαστε όλοι, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, πλάσματα που διηγούνται ιστορίες, ότι γεννιόμαστε μέσα από τα γραπτά μας, ότι χωρίς αυτές τις αυτοαφηγήσεις βιώνουμε τον πνευματικό θάνατο και την αναπόφευκτη διάλυση της ανθρώπινης φύσης μας. Ας μην ξεχνάμε όμως ότι οι μυθιστοριογράφοι πληρώνονται για να επινοούν. Εκτός αυτού, θα ακούσετε πολλούς διαφορετικούς επαγγελματίες –γενετιστές, αρχιτέκτονες, φυσικούς, πολεοδόμους– να λένε ότι οι δικές τους επαγγελματικές επιλογές αφορούν τις βασικές, τις ουσιαστικές ανάγκες των ανθρώπων. Όλοι μας θέλουμε να πιστεύουμε ότι δεν είμαστε μόνο σημαντικοί, αλλά και απαραίτητοι. Και οι συγγραφείς, όπως είναι φυσικό, υπεραμύνονται αυτού. Προσωπικά, για πολύ καιρό συμμετείχα σ’ αυτά τα πάνελ ως ένας ενοχικός, χλιαρός αφηγηματοκράτης. Ένιωθα ότι έπρεπε να είμαι περισσότερο «φιλαράκι», να είμαι πιο ενθουσιώδης. Δύο ήταν οι αιτίες της αμηχανίας μου: πρώτον, δεν πίστευα στην ελεύθερη βούληση, που θεωρείται απαραίτητη για να γράψει κανείς ή να κατασκευάσει έναν εαυτό. Δεν επέλεξα εγώ τα παιδικά μου χρόνια, δεν επέλεξα τα γονίδιά μου, δεν επέλεξα τον εαυτό τον οποίον κατέληξα να έχω. Παράλληλα, αποδεχόμουν ευχαρίστως την ελεύθερη βούληση ως μια απαραίτητη ψευδαίσθηση: είμαστε «κάτοχοι» μιας συνείδησης, και άρα είμαστε υπεύθυνοι γι’ αυτήν. Δεύτερον, δεν θυμάμαι και πολλά πράγματα, ανά πάσα στιγμή. Παιδικά χρόνια, εφηβεία, αρχές ενηλικίωσης – απλώς θραύσματα μνήμης, όχι στη σωστή αλληλουχία, διαθέσιμα μόνο με προσπάθεια ή ως απάντηση σε πολύ συγκεκριμένες ερωτήσεις, και σίγουρα όχι μέρη κάποιας καθημερινά βιωμένης «ιστορίας». Πάντα ένιωθα ένα αίσθημα ταπεινοφροσύνης μπροστά στα μυθιστορήματα του Σολ Μπέλοου ή του Τζον Άπνταϊκ. Άλλο ένα εξαιρετικό παράδειγμα είναι ο Ντίκενς. Τα μυθιστορήματά τους βρίθουν από υλικό, κύριους και δευτερεύοντες χαρακτήρες, μυρωδιές, φωνές, τοποθεσίες παρμένες από την πρότερη ζωή τους – μια πλούσια συλλογή από εμπειρίες, τις οποίες μπορούσαν να ανακαλούν αβίαστα και να μετατρέπουν σε μυθιστόρημα. Ιμπερέ Καμάργου, Άτιτλο, 1993, Ίδρυμα Ιμπερέ Καμάργου, Πόρτο Αλέγρε. Σε αντίθεση με τον Άπνταϊκ, εγώ δεν θυμάμαι ούτε όλα τα τραγουδάκια που έλεγαν τα κορίτσια στο προαύλιο παίζοντας σκοινάκι, ούτε το όνομα της ζαχαροπλάστισσας, ούτε τη μυρωδιά της αναπνοής τού πρώτου οδοντίατρου που μου εξέτασε τα δόντια. Με δεδομένες αυτές τις ανεπάρκειές μου, ένιωσα ανακούφιση, έως και απελευθέρωση, όταν διάβασα τον Στρώσον, και μάλιστα όταν διάβασα την αναφορά του στα λόγια του Μπιλ Μπλάτνερ: «Δεν είμαστε κείμενα. Οι προσωπικές μας ιστορίες δεν είναι αφηγήσεις. Η ζωή δεν είναι λογοτεχνία». Όπως γράφει ο Στρώσον, «Κάποιος έπρεπε να το πει». Ο ίδιος ο Στρώσον, τουλάχιστον, δεν βιώνει τον εαυτό του ως μια ιστορία ιδίας κατασκευής, αλλά ως κάτι που αποτελείται από αποσπασματικά επεισόδια, αρκετά συγκεχυμένα, που ορίζονται από ξεχωριστές στιγμές, σε μια ακολουθία από διαδοχικά παρόντα. Διατείνεται ότι γνωρίζει το παρελθόν του «σε βαθμό εξαιρετικά ικανοποιητικό», αλλά δεν πιστεύει ότι ένα αυτοβιογραφικό αφήγημα παίζει «κάποιον σημαντικό ρόλο στο πώς βιών[ει] τον κόσμο». Επικαλείται το «απέραντο χάος της ζωής» του Χένρι Τζέιμς. Ο Στρώσον δεν αμφισβητεί την εκδοχή των αφηγηματοκρατών για την εσωτερική τους ζωή (αν και διερωτάται κατά πόσο οι υπέρμαχοί της παρουσιάζουν τις εμπειρίες τους με ακρίβεια). Απλά θέλει να πει ότι δεν σκέφτονται όλοι έτσι, ούτε κι αυτός. Προτιμά να μας χωρίσει, με τον καθιερωμένο, παραδοσιακό τρόπο, σε δύο είδη – «σ’ αυτούς που έχουν έντονο το συναίσθημα της πατρότητας των σκέψεών τους, και σ’ αυτούς που, όπως εγώ, δεν έχουν το συναίσθημα αυτό και νιώθουν ότι οι σκέψεις τους είναι πράγματα που απλώς συμβαίνουν». Για το στρατόπεδο των μη-αφηγηματοκρατών, αποδεικνύεται, για μια ακόμη φορά, ένας καλός αρχειοφύλακας εύστοχων ρήσεων. Να μία του Έμερσον: «Καθώς η μοίρα μάς μεταφέρει στο μονοπάτι της ζωής, δείχνουμε τόσο σοβαροί και ξέρουμε τόσο λίγα όσα ένα μωρό, που το μεταφέρουν στον δρόμο με την καλαθούνα του». Παρά τη γερή του μνήμη, ο Τζον Άπνταϊκ γράφει ότι «Στη ζωή μου και στην τέχνη μου εγώ προσωπικά έχω μόνιμα την εντύπωση ότι βρίσκομαι στο ξεκίνημα».[2] Ο Στρώσον μνημονεύει εκ νέου τον Άπνταϊκ, αυτή τη φορά από ένα άλλο δοκίμιο, όπου εκφράζει τη λύπη του για την ανεπάρκεια της βιογραφίας ως λογοτεχνικού είδους. «Δεν μπορεί να αποδώσει τη μυστηριώδη αθωότητα που συνοδεύει, στον διαρκή ενεστώτα της ζωής, τον εαυτό που μοιάζει ότι είναι ο πραγματικός». Ο Στρώσον δεν μπορεί να αντισταθεί (ποιος μπορεί άλλωστε) στο δημοφιλές χωρίο από το δοκίμιο της Βιρτζίνια Γουλφ με τίτλο «Η νεωτερική πεζογραφία»: «Η ζωή δεν είναι μια σειρά φαναράκια συμμετρικά τοποθετημένα· είναι μια φωτεινή άλως, ένα ημιδιαφανές περίβλημα που μας περικλείει από τις απαρχές της συνείδησης έως το τέλος μας».[3] Αυτό που λείπει από πολλές περιγραφές τού τι συγκροτεί έναν εαυτό είναι η σωματική του υπόσταση. Δεν είμαστε εγκέφαλοι σε τρυβλία Petri. Η εμπειρία τού να είσαι ένας εαυτός είναι επίσης η εμπειρία τού να έχεις ένα σώμα με όλα τα γνώριμα στοιχεία του, την ανάπτυξη και τη φθορά του, τις ενοχλήσεις και τις ηδονές του. Αυτός ο πόνος στο σαγόνι όταν τρως παγωτό, η κρεατοελιά στο γόνατο που σε συνοδεύει από παιδί, το δάχτυλο του ποδιού που σε ενοχλεί όποτε περπατάς πάνω από λίγα μίλια, η ανατριχίλα στη ραχοκοκαλιά όταν ακούς ένα συγκεκριμένο μουσικό κομμάτι. Ή, πιο απλά και ουσιαστικά, η αίσθηση ότι βρίσκεσαι απλώς μέσα σ’ ένα σώμα – ο τωρινός του προσανατολισμός, η διάταξη των άκρων σου. Ο Άπνταϊκ είναι καλός σ’ αυτά, όπως και σε όλες τις μικρολεπτομέρειες, στο μικρό αποτύπωμα της ύπαρξης. Γράφει στο δοκίμιό του Ένας εαυτός για πάντα: «Όταν κοιτάζω ψηλά τον άδειο γαλανό ουρανό ή ξεκουράζω το βλέμμα μου πάνω σε μια λαμπερή χιονισμένη επιφάνεια, βλέπω σχεδόν πάντα ένα σχέδιο που το προκαλούν κάποιες ατέλειες της όρασης ‒ κάτι στίγματα που αιωρούνται σαν παγωμένα μικρόβια στον υαλοειδή του ματιού μου και βρίσκονται μόνιμα, αν και κατά κανόνα περνούν απαρατήρητα, μέσα στο οπτικό μου πεδίο».[4] Μετά, κάθε τόσο και από το πουθενά, του έρχονται στον νου αποσπάσματα από παλιά τραγούδια, ξεκάρφωτα στιχάκια: «Σαν θα ’ρθει η δική μου ώρα / θα με μάθει όλη η χώρα». Όταν βάζει την υπογραφή του, το χέρι του συνήθως κολλάει στην κορυφή του «d». Στην παλάμη του έχει ένα σημάδι, που δημιουργήθηκε πριν από πολύ καιρό, όταν πήγαινε στο Γυμνάσιο και τρυπήθηκε κατά λάθος μ’ ένα μολύβι. Όταν πλησιάζει στη μύτη του την πρώτη άρθρωση του δείκτη του αριστερού του χεριού, του έρχεται μια ελαφριά άσχημη οσμή, όσο κι αν πλένει τα χέρια του. Αυτό του προκαλεί μια κάποια ευχαρίστηση. Οι σκέψεις που κάνει στον ξύπνιο του είναι αρκετά παράξενες: μήπως τα νύχια του θέλουν κόψιμο; Γιατί λύνεται κάθε τόσο το κορδόνι του παπουτσιού του; Αγωνίες που επανέρχονται με νέα μορφή, θολές αναμνήσεις ‒ όλα αυτά τα στοιχεία συνθέτουν τον εσώτατο εαυτό του, τα θεμέλια κάτω από τη λίγο-πολύ αποδεκτή, όπως λέει ο ίδιος, κοινωνική, σεξουαλική και επαγγελματική του δράση. Αυτές είναι οι πολύ προσωπικές λεπτομέρειες, που ορίζουν το πώς αντιλαμβάνεται ένας άνθρωπος τη σωματική υπόσταση του εαυτού του. Στο ίδιο δοκίμιο, ο Άπνταϊκ αναλογίζεται την αιωνιότητα και τι θα σήμαινε αν ο συγκεκριμένος εαυτός, με όλες τις ιδιαιτερότητές του, υφίστατο για πάντα, «παραπάνω κι από το ίδιο το σύμπαν». Ομολογεί λοιπόν, (αυτός, ένας πιστός), ότι εδώ υπάρχει κάτι το παράδοξο για μας που ζούμε σε συνθήκες διαρκούς μεταβολής. Η μνεία, τώρα, της μεταβολής με κάνει να σκεφτώ δύο αντιθετικά στοιχεία της εαυτότητας – το συνεχές και το παροδικό. Αυτός που ως γνωστόν συνέδεσε την ταυτότητα, μια αίσθηση της εαυτότητας, με τη συνέχεια στον χρόνο, ήταν ο Τζον Λοκ: «για να βρεθεί σε τι συνίσταται η προσωπική ταυτότητα, πρέπει να εξετάσουμε τι δηλώνει ο όρος πρόσωπο ‒ πιστεύω ότι δηλώνει ένα σκεπτόμενο ευφυές ον, που έχει λογική και αναστοχασμό, και που μπορεί να θεωρήσει τον εαυτό του ως τον εαυτό του, το ίδιο σκεπτόμενο πράγμα, σε διαφορετικές χρονικές στιγμές και τόπους… είναι τώρα ο ίδιος εαυτός που ήταν τότε, και [η πράξη τελέστηκε] από τον ίδιο εαυτό που τώρα την αναστοχάζεται…». Αυτό είναι το γνωστό παράδοξο του εαυτού – αναγνωρίζουμε ότι αλλάζουμε με το πέρασμα του χρόνου, ότι ο πεντάχρονος εαυτός μας, ο δεκατετράχρονος εαυτός μας, ήταν εντελώς διαφορετικοί από τον τωρινό μας εαυτό, ωστόσο εκείνο το πεντάχρονο και το δεκατετράχρονο έχουν αξιώσεις από μας, από τις οποίες δεν μπορούμε να απαλλαγούμε. Όπως το αντιλαμβάνεται ο Άπνταϊκ, «γερνάμε, αφήνοντας ξοπίσω μας τα απομεινάρια όλων αυτών των αμετάκλητα πεθαμένων εαυτών». Προσωπικά θα διαφωνούσα – ποτέ δεν είναι εντελώς νεκροί, έστω κι αν δεν μπορούμε να τους ανακτήσουμε, ποτέ δεν τους αφήνουμε πίσω μας, ακόμη κι αν τους έχουμε ξεχάσει. Ένα λεπτό, αδιόρατο νήμα αιτιότητας, συνέπειας και τυχαιότητας μας συνδέει με τους πρότερους εαυτούς μας. Κάθε μέρα, κάθε ώρα και κάθε δευτερόλεπτο, κάθε χτύπος της καρδιάς, οδηγούν σαν σκαλοπάτια από το νήπιο στην ηλικιωμένη γυναίκα. Ένας άντρας δικάζεται ακόμα για τον φόνο που διέπραξε τριάντα χρόνια πριν. Αυτός ο παλιός εαυτός μάς ανήκει, και παραμένουμε υπεύθυνοι για όλες του τις πράξεις. Αλλιώς, το ποινικό σύστημα θα κατέρρεε. Γι’ αυτό και στις δημόσιες εκδηλώσεις, ένας συγγραφέας είναι υποχρεωμένος να απαντήσει σε ερωτήσεις για κάποιο διήγημα ή μυθιστόρημα που έγραψε πριν από πενήντα χρόνια. Είναι προφανές ότι εξακολουθεί να έχει αυτή την υποχρέωση, μια που δεν διαμαρτύρεται διόλου όταν καταφτάνει κάθε τόσο η αμοιβή του για τα συγγραφικά δικαιώματα του βιβλίου. Όμως αυτό δεν τον απαλλάσσει από το να νιώθει ένας απατεώνας, ένας που προσποιείται κάποιον άλλο. Αυτό τo βιβλίο δεν αποτελεί προϊόν του τωρινού του εαυτού. Οι προτάσεις του μοιάζουν ξένες, το θέμα του προκαλεί έκπληξη· θα μπορούσαν εύκολα να ήταν έργα κάποιου άλλου. Εξού και η αντιπάθεια του Φίλιπ Λάρκιν για τις δημόσιες εμφανίσεις, στις οποίες, όπως έχει πει, «παριστάνω πως είμαι ο εαυτός μου». Ζαν Ντυμπυφέ, Μορφή με καπέλο, περ. 1952, Μουσείο Χάμμερ, Λος Άντζελες. Και φτάνει η στιγμή, σ’ αυτή τη σύντομη μελέτη για τα όσα συνθέτουν την εαυτότητα, που ερχόμαστε αντιμέτωποι με το πιο προφανές, το πιο αναπόσπαστο στοιχείο της – τον διαρκώς παρόντα στοχαστή ή αποδέκτη σκέψεων, που χαίρεται και πονάει, που ονειρεύεται και επιθυμεί· με τα λόγια του Λοκ «εκείνο το σκεπτόμενο, με συνείδηση, ον… που είναι ικανό για ευτυχία και δυστυχία, και άρα νοιάζεται για τον εαυτό του, τόσο όσο εκτείνεται η συνείδησή του». Την οθόνη στην οποία καταλήγουν τα αισθητηριακά δεδομένα, τον πυρήνα της ταυτότητας, αυτόν για λογαριασμό του οποίου κοκκινίζουμε, για τον οποίον νιώθουμε περηφάνια ή ντροπή, ή, από το ίδιο δοκίμιο της Γουλφ, αυτόν που «δέχεται μυριάδες εντυπώσεις, ασήμαντες, υπέροχες, φευγαλέες ή χαραγμένες με τη σαφήνεια μιας ατσάλινης ακίδας. Έρχονται από κάθε κατεύθυνση, ένας ακατάπαυστος καταιονισμός αναρίθμητων ατόμων, τα οποία, καθώς πέφτουν… παίρνουν τη μορφή της ζωής της Δευτέρας ή της Τρίτης…». Πώς μπορούμε να συνθέσουμε όλα αυτά τα στοιχεία του εαυτού; Σκεφτείτε ότι είναι Δευτέρα πρωί και πηγαίνετε με τα πόδια από το σπίτι σας στη δουλειά. Σκεφτείτε την αίσθηση του πεζοδρομίου κάτω από τις σόλες σας, τον οικείο βηματισμό σας, την ευχάριστη επαφή με τον δροσερό αέρα του Οκτωβρίου. Γνώριμοι ήχοι και εικόνες της ώρας αιχμής. Σκέψεις αποσπασματικές, πέρα από το πώς προσλαμβάνετε συνήθως την κυκλοφοριακή κίνηση και τους περαστικούς. Αυτές οι σκόρπιες σκέψεις μοιάζουν να εμφανίζονται αυτόβουλα, φαίνεται όμως ότι τις έχετε κατά κάποιο τρόπο υπό έλεγχο. Η σκέψη ενός στόχου που δεν έχει ολοκληρωθεί, η αόριστη προσμονή μιας φιλικής επίσκεψης, μια ερωτική ανάμνηση, μια επιθυμία, μια φιλοδοξία, εμφανίζονται σαν τα στίγματα στον υαλοειδή του Άπνταϊκ· αστραπιαία, σας περνά από το μυαλό η χτεσινοβραδινή αϋπνία, η γλώσσα σας περιεργάζεται ένα δόντι και σκέφτεστε τον οδοντίατρο. Διάχυτες ανάμεσα σε όλη αυτή τη νοερή πραγματικότητα, που διατηρείται ακριβώς κάτω από το επίπεδο της σκέψης, βρίσκονται οι άμεσες προθέσεις σας – να φτάσετε στη δουλειά στην ώρα σας, τι πρέπει να κάνετε μόλις φτάσετε στη δουλειά. Μια ανυπότακτη φωνή, ένας άλλος εαυτός, σας λέει, όπως έχει κάνει επανειλημμένα στο παρελθόν, ότι είναι ώρα να τα βροντήξετε. Σπάσε τα δεσμά όσο είσαι ακόμα νέος! Μα δεν μπορείς, λέει ο εαυτός που σε πηγαίνει στη δουλειά. Έχεις υποχρεώσεις. Ίσως συναντήσεις μια παλιά σου φίλη στον δρόμο και σταματήσεις για να τα πείτε. Αυτόματα, προσπαθείς να διαβάσεις το μυαλό της μέσα από τις εκφράσεις του προσώπου της, τις χειρονομίες της, τη στάση του σώματός της, το περιεχόμενο αυτών που λέει, τον τόνο με τον οποίον μιλάει. Το σημαντικό είναι πως, καθώς κουβεντιάζετε, βλέπεις τoν εαυτό σου να αντανακλάται πίσω σε σένα. Αντιστοίχως, το ίδιο συμβαίνει και σ’ εκείνην. Αυτός ο εαυτός που τον θεωρείς τόσο ιδιωτικό, παίρνει τη μορφή του, όψεις της αυταξίας του, και από τους άλλους. 2. Ο σύγχρονος, ανατομικά, ανθρώπινος εγκέφαλος, με όλο το γνωσιακό μεγαλείο που τον διακρίνει, πορεύεται στον πλανήτη μας εδώ και 200 χιλιάδες χρόνια, ίσως πολύ λιγότερα. Από κρανιακά κατάγματα και τραύματα σε άλλα οστά, γνωρίζουμε ότι η ζωή των πρώτων ανθρώπων ήταν βίαιη. Το προσδόκιμο ζωής ήταν μικρότερο από 25 χρόνια. Δεν έχουμε όμως τη δυνατότητα να μάθουμε πολλά για τις ιδιωτικές εμπειρίες όλης αυτής της σωρείας νεκρών που κείτονται πίσω μας, εκτός βέβαια από τα όσα κάποια συγκεκριμένα άτομα θέλησαν να καταγράψουν. Για να γίνει αυτό, έπρεπε να περιμένουμε να εφευρεθούν τρόποι πολιτισμικής μετάδοσης, έπρεπε να περιμένουμε την ανακάλυψη της γραφής πριν από σχεδόν πεντέμισι χιλιάδες χρόνια. Οι πρώτοι συγγραφείς δεν ένιωθαν έντονη την ανάγκη να καταγράψουν ιδιωτικές εμπειρίες. Η αποκρυπτογράφηση των αρχαιότερων κειμένων που διαθέτουμε –Σουμέριων, Βαβυλώνιων, αρχαίων Αιγυπτίων‒ αποκαλύπτει αστικά δίκαια, ύμνους σε θεούς, ήρωες και βασιλιάδες, ιεροτελεστίες, εμπορικούς υπολογισμούς, αστρονομικές παρατηρήσεις, πλημμύρες, ξηρασίες, συγκομιδές και πολέμους. Η σφηνοειδής γραφή δεν μας προσφέρει ούτε μια στιγμή υποκειμενικότητας. Δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα για την εσωτερική ζωή των αρχαίων Αιγυπτίων. Προχωρώντας στην κλασική αρχαιότητα, αντικρίζουμε ένα πνευματικό τοπίο όπου η απεικόνιση του ιδιωτικού εαυτού μπορεί να περιγραφεί ως φωτεινά, απομακρυσμένα μεταξύ τους σημεία, έτσι όπως θα αντίκριζε κανείς σήμερα την ύπαιθρο από μια βουνοκορφή – μεμονωμένα, ασύνδετα σημεία φωτός, που αντιπροσωπεύουν στιγμές απεικόνισης της υποκειμενικότητας, της ενδόμυχης ανθρώπινης αλήθειας. Αυτές οι στιγμές ξεχωρίζουν μπροστά σ’ ένα φόντο γεμάτο ήρωες πολεμιστές, τους άθλους και τους φοβερούς αντιπάλους τους, ηθικά πρότυπα, άνδρες και γυναίκες που τα βάζουν με τη μοίρα τους, όνειρα, κατάρες, χρησμούς, οργισμένους θεούς και σπουδαία ζητήματα σαν αυτά που πραγματεύεται η Ορέστεια, όπως η εκδίκηση ενάντια στη δικαιοσύνη των νόμων. Προτείνω ένα ευχάριστο παιχνίδι που μπορούν να παίξουν όλοι οι σοβαροί αναγνώστες, γιατί πολλοί από μας έχουμε σίγουρα τα δικά μας παραδείγματα τέτοιων ανθρώπινων στιγμών στην αρχαία λογοτεχνία – μια παρατήρηση, μια στιχομυθία, μια συναισθηματική αλήθεια, που κάνουν άλμα στον χρόνο και μας αποδεικνύουν την ύπαρξη μιας εσωτερικής, συνεχούς ανθρώπινης φύσης, πάνω και πέρα από τα όρια των ιστορικών, των τεχνολογικών συνθηκών. Αυτή είναι η αγαπημένη μου – η πρώτη σ’ ένα τρίπτυχο συγκρούσεων ανάμεσα στα δύο φύλα, που θα σας παρουσιάσω απόψε. Στην Ιθάκη, η Πηνελόπη περιμένει είκοσι χρόνια την επιστροφή του αγαπημένου της Οδυσσέα. Τη νύχτα της επιστροφής του, κατεβαίνει στη μεγάλη αίθουσα και βλέπει μια φιγούρα καθισμένη δίπλα στη φωτιά. Μα είναι όντως αυτός; Τη μια στιγμή στον όψη τον διέκρινε, το πρόσωπο επίμονα κοιτάζοντας, την άλλη πάλι καθόλου δεν τον αναγνώριζε με τα κουρέλια που φορούσε.[5] Στη συνέχεια, το περίφημο τέχνασμα του κρεβατιού. Η Πηνελόπη δίνει εντολή να μεταφέρουν το νυφικό κρεβάτι έξω από τη συζυγική κάμαρα. Μόνο ο Οδυσσέας, που έχει λαξεύσει ο ίδιος το κρεβάτι στον κορμό μιας αρχαίας, βαθιά ριζωμένης ελιάς, ξέρει ότι είναι αδύνατον να μετακινηθεί. Κι έτσι αποδεικνύει στην Πηνελόπη, προς μεγάλη της ικανοποίηση, ότι είναι πράγματι αυτός που ισχυρίζεται. Τώρα όμως στενοχωριέται που η Πηνελόπη δεν τον αναγνώρισε. Εκείνη, μετανιωμένη, ορμά και τυλίγει τα χέρια της γύρω από το λαιμό του. «Μη μου θυμώνεις, Οδυσσέα, μια και στ’ άλλα πάνω απ’ όλους τους ανθρώπους εσύ είσαι συνετός. (…) Την ώρα αυτή μη μου οργίζεσαι γι’ αυτό και μη θυμώνεις ότι εσένα έτσι δεν υποδέχθηκα μ’ αγάπη μόλις σε είδα. Πάντοτε η καρδιά μου τρόμαζε στα προσφιλή μου στήθη Μήπως και κάποιος από τους θνητούς με τα λεγόμενά του μ’ εξαπατήσει φτάνοντας εδώ...[6] Φυσικά, το ζευγάρι μονοιάζει. Εμείς όμως έχουμε παρακολουθήσει από κοντά, σχεδόν εκ των ένδον, τη δυναμική ενός συζυγικού καβγά, μια μικρή ένδειξη παρεξήγησης και αγωνίας, και μετά τη λύση του. Δεν πρόκειται για κάποια εμβριθή απεικόνιση εαυτού, αλλά παίρνουμε μια ιδέα. Παρά το χάσμα των 2.700 ετών, αυτό το απόσπασμα μας μεταφέρει τη συναισθηματική ζωή, μια υποκειμενική πραγματικότητα, την οποία ενστικτωδώς κατανοούμε. Τέτοια φωτεινά σημεία, στιγμές αποκάλυψης της υποκειμενικότητας, υπάρχουν διάσπαρτα στους προ-νεωτερικούς αιώνες. Μην αφήσετε κανέναν θεωρητικό να σας πει ότι δεν υπήρχαν εαυτοί πριν από τον 18ο αιώνα. Εκτός από τον Όμηρο, τους βλέπουμε φευγαλέα στον Πλάτωνα, τον Μάρκο Αυρήλιο, τον Βιργίλιο, τον Κάτουλο, τον Λουκρήτιο και τον Δάντη. Ένα δείγμα υπαρκτού εαυτού βρίσκουμε στο Βιβλίο του μαξιλαριού της Σέι Σόναγγον[7], του 10ου-11ου αιώνα, όπου η αφηγήτρια, νιώθοντας ένα είδος λογοτεχνικής προσβολής, σχολιάζει: «Συμβαίνει κιόλας καμιά φορά, να στείλεις σε κάποιον ένα ποίημα που σου αρέσει πολύ, και να μην λάβεις ως απάντηση άλλο». Ο Τσώσερ και ο Πετράρχης μας δίνουν μια έντονη γεύση υποκειμενικής ζωής, το ίδιο και άλλοι, αμέτρητοι ποιητές. Ωστόσο, πρόκειται μόνο για στιγμές, δυο-τρεις ξεχωριστές αράδες που βγάζουν στο προσκήνιο την εσωτερική ζωή. Ο εαυτός ήταν παρών, ξεκάθαρα, αλλά δεν θεωρούνταν ακόμα θέμα κατάλληλο για διεξοδική διερεύνηση, δεν θεωρούνταν ακόμα θέμα κατάλληλο για λογοτεχνία. Με μια φράση, θα μπορούσαμε να περιγράψουμε την ιστορία της λογοτεχνίας ως τη συνεχή διεύρυνση του αποδεκτού προς ανάλυση θέματος. Για να βρούμε μια εμπεριστατωμένη διερεύνηση του εαυτού, πρέπει να περιμένουμε ως την πρώιμη νεωτερική εποχή. Όπως τον Μάιο, που βλέπεις ένα λιβάδι γεμάτο κλειστές μαργαρίτες και παρατηρείς ότι μία έχει ανθίσει πλήρως πριν από όλες τις άλλες, έτσι και στην ιστορία του πολιτισμού υπάρχουν κάποιοι άνθρωποι που τολμούν και ανοίγουν νέους δρόμους πολύ πριν από τους συγχρόνους τους. Κι αυτό με οδηγεί στον Μονταίνιο. Ο Μονταίνιος δραστηριοποιούνταν από τα μέσα ως τα τέλη του δέκατου έκτου αιώνα. Ήταν αδιαμφισβήτητα από τους πρώτους που θεώρησαν ως σοβαρό θέμα τον εαυτό τους, ένα θέμα για το οποίο έπρεπε να επινοήσει το κατάλληλο λογοτεχνικό είδος, ήτοι το στοχαστικό, χωρίς οριστικό τέλος, δοκίμιο. Ο στόχος του ήταν εντελώς συνειδητός. Ήξερε τι ήθελε. Οι σύγχρονοί του μπορεί να τον θεώρησαν εγωπαθή όταν δήλωσε ότι «Το θέμα του βιβλίου μου είμαι εγώ ο ίδιος». Ο σύγχρονος αναγνώστης έχει εξαρχής περισσότερη κατανόηση. «Όλοι οι άνθρωποι κοιτάζουν ό,τι βρίσκεται μπροστά τους· εγώ κοιτάζω μέσα μου, καρφώνω και απασχολώ την κρίση μου εκεί… δεν έχω να με απασχολεί κανένας άλλος εκτός από τον εαυτό μου· τον εαυτό μου παρατηρώ αδιάκοπα, τον εαυτό μου ελέγχω, τον εαυτό μου γεύομαι… εγώ κυλιέμαι στον εαυτό μου τον ίδιο».[8] Διαβάζοντας τα Δοκίμια, βλέπουμε έναν άνθρωπο που, ολομόναχος, επινοεί μία από τις βασικές συνθήκες της νεωτερικότητας. Στο δοκίμιό του Περί των βιβλίων υποστηρίζει το δικαίωμά του να μιλά για πράγματα που βρίσκονται εκτός της δικαιοδοσίας του. Μ’ αυτόν τον τρόπο, αποκαλύπτει περισσότερα για τον εαυτό του, παρά για το υπό συζήτηση θέμα: «Και έτσι, η γνώμη που εκφράζω γι’ αυτά [για τα βιβλία], είναι την ίδια στιγμή η αποκάλυψη του μέτρου της ματιάς μου και όχι το μέτρο των πραγμάτων». Και ποιος είναι ο εαυτός που αναδύεται; Γενναιόδωρος, ανεκτικός, ανοιχτόμυαλος, δύσπιστος απέναντι στη θεωρία (αρκετά περίεργο για Γάλλο) και σκεπτικός απέναντι στο ιατρικό επάγγελμα, τις αυθεντίες γενικά, τη θεολογία και τον θρησκευτικό ενθουσιασμό, την έκσταση και τα οράματα. Απεχθάνεται τη βία και αντιπαθεί τον ρατσισμό ‒ πρωτοποριακό για την εποχή του. Είναι εμπειριστής, χαίρεται τη φιλία, έχει χαλαρή στάση και διάθεση, απολαμβάνει τη ζωή και την ανθρώπινη ποικιλότητα. Προτιμά τη φυσική τάξη των πραγμάτων. «Είμαστε ένα ανομοιογενές υφαντό» λέει. «Το σπουδαιότερο πράγμα στον κόσμο είναι να ξέρεις πώς να ανήκεις στον εαυτό σου». Τα Δοκίμια συγκαταλέγονται στα πιο λαμπρά ορόσημα στην ιστορία της αυτοπροσωπογραφίας. Ο Μονταίνιος ανακάλυψε έναν νέο τρόπο οπτικής, έναν νέο τρόπο να βλέπει κανείς τον εαυτό του, και παρ’ όλο που η αναγνώριση δεν ήρθε αμέσως, μετά απ’ αυτόν δεν υπήρχε γυρισμός. Σάρα Λούκας, Αυτοπροσωπογραφία με κρανίο, 1997, Πινακοθήκη Tate. Αναρωτιέται κανείς αν αυτά τα δοκίμια διαβάζονταν στο πρωτότυπο. Ίσως να είχαν κάνει αίσθηση στο άλλο πρόωρα ανθισμένο λουλούδι μου, τον Σαίξπηρ. Αν έγραφε κάποιος μια εκτενή ιστορία της έκφρασης της υποκειμενικής ζωής στη λογοτεχνία, θα έπρεπε να αφιερώσει ένα μεγάλο κεφάλαιο στο εκπληκτικό μυστήριο του Άμλετ, ο οποίος αναδύεται από το σκοτάδι ως ο πιο πλήρης, ο πιο έξυπνος, αντιφατικός, αδιαπέραστος, πλήρως ρεαλιστικός, ο πιο ιδιαίτερος χαρακτήρας απ’ όλους τους φανταστικούς εαυτούς που επινοήθηκαν ποτέ. Υπάρχουν στοιχεία του Μονταίνιου, ακόμα και άμεσοι αντίλαλοι, στην περίφημη ομολογία του Άμλετ ‒σε πρόζα‒ στη Δεύτερη Πράξη, Σκηνή 2: «Προσφάτως, χωρίς όμως να ξέρω το λόγο, έχω χάσει το κέφι μου κι έχω παραιτηθεί εντελώς από κάθε συνηθισμένη μου ασχολία».[9] Εδώ ένας άντρας παραδέχεται ότι έχει πέσει σε κατάθλιψη, και δεν ξέρει το γιατί. Ακόμα και στην αναφορά αυτής της υποτιθέμενης άγνοιας μπροστά στον Ρόζενκραντζ και τον Γκίλντενστερν, στη φράση «χωρίς όμως να ξέρω το λόγο», διαισθάνεται κανείς ότι η αρχαία εύνοια του Αριστοτέλη και του Γαληνού, οι αβάσιμες πεποιθήσεις τους, οι αναπόδεικτες γνώσεις τους, αρχίζουν να υποχωρούν μπροστά σε μια νέα, χαρακτηριστικά νεωτερική μορφή αυτοαμφισβήτησης. Σε σημαντικό μέρος του, ο Άμλετ πρέπει να παρουσιάζει μια αυτοπροσωπογραφία, γιατί δεν είναι δυνατόν να συνθέσει κάποιος μια τόσο περίπλοκη συνείδηση δίχως να κοιτάξει επίμονα στον καθρέπτη της εαυτότητας. Πριν από το 1600 δεν υπάρχει άλλος φανταστικός εαυτός που να μπορεί να συγκριθεί μ’ αυτόν τον φωτεινό, ανυπέρβλητο νου. Ακόμα και τη δεκαετία του 1580, οι άλλοι θεατρικοί συγγραφείς εκτός του Σαίξπηρ δημιουργούσαν χαρακτήρες που εξακολουθούσαν να κυριαρχούνται από ένα μόνο σοβαρό ηθικό ελάττωμα ή προσόν. Η επιβλητική μορφή του Άμλετ βρίσκεται στην αρχή μιας μακράς παράδοσης από σύνθετους, πολυεπίπεδους χαρακτήρες, τους οποίους δεν μπορούμε ποτέ να περιγράψουμε με απόλυτη ακρίβεια. Όπως συμβαίνει και με τους πραγματικούς ανθρώπους, μπορούμε να έχουμε διαφορετικές απόψεις γι’ αυτούς. Αυτός ο βαθμός αδιαπερατότητας μοιάζει να εξασφαλίζει την επιβίωσή τους στον χρόνο. Ελίζαμπεθ Μπένετ, Μαντάμ Μποβαρύ, Άννα Καρένινα, Στήβεν Ντένταλους – όλοι έχουμε τις λίστες μας. 3. Μέχρι στιγμής δεν έχω κάνει διάκριση ανάμεσα στην αυτοπροσωπογραφία και την προσωπογραφία ενός εαυτού. Δηλαδή, ανάμεσα στην αυτοπροσωπογραφία ενός υπαρκτού προσώπου, ζώντος ή ιστορικού, και στην προσωπογραφία ενός επινοημένου, πλαστού εαυτού που φαντάστηκε ένας αφηγητής, όπως είναι για παράδειγμα ένας χαρακτήρας σε μυθιστόρημα ή θεατρικό έργο. Τόσο η αυτοπροσωπογραφία όσο και η φανταστική προσωπογραφία, μας παρουσιάζουν μια συνεχή, ιδιωτικά βιωμένη οντότητα, σαν αυτή την οποία προανέφερα· ένα μοναδικό νοερό άτομο· ένα κέντρο επίγνωσης και ταυτότητας, το «εγώ» που βιώνει πόνο, νιώθει συναισθήματα, έχει αναμνήσεις, κρίση, αυτενέργεια. Ορισμένες αυθεντίες υποστηρίζουν ότι αυτού του είδους η εαυτότητα αποτελεί σε μεγάλο βαθμό επινόηση, ένα πολιτισμικό προϊόν, καθορισμένο από τον χρόνο και τις ιστορικές συνθήκες. Μια από τις πιο παραστατικές εκφράσεις τής συγκεκριμένης θεωρίας βρίσκουμε στον Πολιτισμό της Αναγέννησης στην Ιταλία του Τζέικομπ Μπούρκχαρντ, και σ’ αυτό το διάσημο, δικαίως, απόσπασμα. Ο Μπούρκχαρντ αναφέρεται πρώτα στη μεσαιωνική νοοτροπία: «... και οι δύο πλευρές της συνείδησης –η στραμμένη προς τον κόσμο και προς το εσωτερικό του ίδιου του ανθρώπου– κείτονταν ονειροπολώντας ή μισοκοιμισμένες κάτω από ένα κοινό πέπλο. Το πέπλο ήταν υφασμένο από πίστη, παιδική δειλία και παραφροσύνη… ο άνθρωπος όμως αναγνώριζε τον εαυτό του μόνον ως φυλή, λαό, παράταξη, συντεχνία, οικογένεια ή σε οποιαδήποτε άλλη μορφή του κοινού όλου. Το πέπλο αυτό παρασύρεται από τους ανέμους για πρώτη φορά στην Ιταλία. Αφυπνίζεται μια αντικειμενική αντιμετώπιση και διαχείριση του κράτους και του συνόλου των κοσμικών υποθέσεων γενικότερα. Παράλληλα όμως εγείρεται γεμάτο δύναμη το υποκειμενικό, ο άνθρωπος γίνεται πνευματικό άτομο και αναγνωρίζει τον εαυτό του ως τέτοιο... Όμως με την εκπνοή του 13ου αιώνα η Ιταλία αρχίζει να βρίθει προσωπικοτήτων. Αίρεται εδώ πλήρως ο αφορισμός του ατομικισμού.»[10] Σ’ αυτή τη θεωρία για την εαυτότητα ως πολιτιστικό δημιούργημα, αντίκειται η άποψη ότι ο εαυτός υπήρχε ανέκαθεν ως κάποιο βαθμό, ακριβώς έτσι όπως τον περιγράφει ο Λοκ – ο εαυτός ως το αναπόφευκτο βιολογικό προϊόν, όπως και η ίδια η συνείδηση, μιας συγκεκριμένης νευρωνικής δραστηριότητας του προμετωπιαίου φλοιού. Ακόμα κι ένα σκυλί είναι ο αποδέκτης του δικού του πόνου, της δικής του χαράς. Το πιθανότερο είναι ότι η αυτεπίγνωση του ανθρώπου υπήρχε ανέκαθεν κατά μήκος ενός φάσματος· οι πολιτισμοί, και ειδικά οι τέχνες τους, έχουν αναλάβει τον κρίσιμο ρόλο να μας προωθούν κατά μήκος αυτού του φάσματος, αθροιστικά, αυξητικά. Η ιστορία μάς δείχνει ότι υπάρχουν επίσης περιστάσεις που μας μετακινούν προς την αντίθετη κατεύθυνση, προς τα πίσω. Οι πρώτες που μας έρχονται στον νου είναι ο πόλεμος και η πείνα. Τίποτα δεν περιορίζει το μυαλό όσο ο φόβος ή η πείνα. Ανέκαθεν υπήρχαν εαυτοί – αλλά η ουσία είναι μία: ο πολιτισμός είναι αυτός που δημιουργεί τις συνθήκες στις οποίες ο εαυτός μπορεί να γίνει θέμα στη λογοτεχνία μας. Μια ολοκληρωμένη αυτοπροσωπογραφία, ή προσωπογραφία ενός φανταστικού εαυτού, δεν μας παρουσιάζει μια εξιδανικευμένη μορφή, έναν τύπο ανθρώπου ή ένα ηθικό πρότυπο που θα πρέπει να αποτελεί παράδειγμα για μας, ή που, αν το μιμηθούμε, μπορούμε να ελπίζουμε στον Παράδεισο, αλλά ένα άτομο που αντιπροσωπεύει αποκλειστικά και μόνο τον εαυτό του, έναν άνθρωπο όπως πρέπει να είναι κάθε άνθρωπος στον κόσμο, με τα ελαττώματα και τις αρετές του. Ο συγγραφέας που προσπαθεί να εμβαθύνει, θα πρέπει επίσης να μπορεί να αποστασιοποιείται, ακόμα και να διατηρεί αμφιβολίες. Η γλώσσα μιας τέτοιας προσωπογραφίας έχει να επιτελέσει δύσκολο έργο: να παρουσιάσει με πειστικό τρόπο μια εσωτερική κατάσταση και, ιδανικά, να δείξει την αλλαγή μέσα από τον χρόνο και τις περιστάσεις, μέσα από μεταβαλλόμενα συναισθήματα. Βιώνουμε αβίαστα τα qualia[11] του καθημερινού βίου μας, αλλά δεν μπορούμε εύκολα να τα μεταφέρουμε στο χαρτί. Για να γίνει αυτό, πρέπει να εφευρεθούν τα κατάλληλα λογοτεχνικά μέσα· αντιστρόφως, η αυτοέκφραση συμβάλλει στην ανάπτυξη των λογοτεχνικών ειδών. Το ηρωικό έπος δεν μας εξυπηρετεί. Τότε τι; Το προσωπικό γράμμα, το ημερολόγιο, τα απομνημονεύματα, η εξομολόγηση, ακόμα και το ημερολόγιο καταστρώματος, και τελικά το μυθιστόρημα. Αρκετά όμως ασχοληθήκαμε μ’ αυτό το «απόσταγμα γενικεύσεων», για να χρησιμοποιήσω την έκφραση του Ναμπόκοφ. Ακολουθεί δεύτερος συζυγικός καβγάς. Είναι 9 Ιανουαρίου του 1663, πρωί, και ο Σάμιουελ Πέπις δεν έχει σηκωθεί ακόμα απ’ το κρεβάτι του, αν και η ώρα είναι περασμένη – παράξενο γι’ αυτόν. Συνήθως πηγαίνει στο γραφείο του, που βρίσκεται πολύ κοντά στο σπίτι του, από τις τέσσερις τα ξημερώματα. Όμως το προηγούμενο βράδυ είχε πάει στο θέατρο με τη γυναίκα του, την Ελίζαμπεθ, και μετά είχαν αναγκαστεί να περιμένουν σχεδόν μια ολόκληρη ώρα ώσπου να βρουν άμαξα για να γυρίσουν. Ξυπνάει λοιπόν ο Πέπις και βλέπει τη γυναίκα του να στέκεται μπροστά του πολύ αναστατωμένη. Πριν από δύο μήνες τού είχε γράψει ένα γράμμα, όπου του έλεγε πόσο δυστυχισμένη ένιωθε στον γάμο τους. Ένιωθε μόνη και παραγκωνισμένη. Αλλά ο Πέπις έκαψε το γράμμα χωρίς καν να το διαβάσει. Η Ελίζαμπεθ έχει ένα αντίγραφο και «Το διάβασε επιτόπου, και ήταν τόσο καυστικό, το είχε γράψει στα αγγλικά, και τα πιο πολλά ήταν αλήθεια, για τη μοναξιά που ένιωθε στη ζωή της και για το πόσο δυσάρεστη της ήταν». Η πρώτη έγνοια του Πέπις είναι μην τυχόν και πέσει το γράμμα στα χέρια κάποιου τρίτου – «τι εξευτελισμός θα ήταν για μένα, τι ντροπή, αν το έβρισκε κανείς». Και συνεχίζει – «Εκνευρίστηκα, και την παρακάλεσα και μετά τη διέταξα να το σκίσει. Όταν με παρακάλεσε να την απαλλάξω από την απαίτησή μου αυτή, της το άρπαξα δια της βίας και το έσκισα, και της άρπαξα όλο τον πάκο με τα χαρτιά που κρατούσε, και πήδηξα από το κρεβάτι με τη φανέλα μου και τα ’χωσα στην τσέπη της βράκας μου ώστε να μην μπορεί να μου τα πάρει, και αφού φόρεσα τις κάλτσες, τη βράκα και τη ρόμπα μου, τα έβγαλα ένα-ένα και τα έσκισα όλα μπροστά στη μούρη της, αν και η αλήθεια είναι ότι δεν το έκανα ελαφρά τη καρδία, εκείνη να κλαίει και να με ικετεύει να σταματήσω, αλλά με είχαν πιάσει τόσα νεύρα και τόση ταραχή βλέποντας τα ερωτικά γράμματα που της είχα γράψει….». Η Κλερ Τόμαλιν τονίζει αυτή τη σκηνή στην εξαιρετική της βιογραφία του Πέπις. Ένα από τα επιγράμματα που επέλεξε να βάλει στην αρχή του βιβλίου είναι η άποψη του Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον, που μιλά γι’ «αυτή την απερίσκεπτη ‒παραλίγο να πω βλακώδη– ειλικρίνεια, που το καθιστά πραγματικό θαύμα ανάμεσα στα βιβλία των ανθρώπων. Είτε φέρθηκε κακά είτε καλά, ο Πέπις δεν έπαψε στιγμή να είναι ο απαράμιλλος εαυτός του». «O απαράμιλλος εαυτός» είναι ο εύστοχος υπότιτλος του βιβλίου της Τόμαλιν.[12] Σ’ αυτή τη σκηνή, καθοριστική στιγμή για τον γάμο τους, ο Πέπις βγάζει όλο του τον θυμό, τη σκληρότητα, την ανούσια έγνοια του για τη φήμη του, τη βία του και μετά τη μετάνοιά του («και η αλήθεια είναι ότι στενοχωρήθηκα που έσκισα όλα αυτά τα δύστυχα ερωτικά γράμματα, που της είχα γράψει από τη θάλασσα και όχι μόνο»)· εκτός αυτού, δείχνει απόλυτη κατανόηση για τη δυστυχία της Ελίζαμπεθ, τη λυπάται και αναγνωρίζει ότι δικαιολογημένα παραπονιέται. Ούτε καν ο φίλος του ο Τζον Έβελιν, επίσης χρονικογράφος, δεν κατάφερε ν’ αγγίξει με τέτοιο τρόπο τα οικογενειακά ζητήματα. Να λοιπόν άλλη μια περίπτωση λογοτεχνίας, που αναπτύσσεται χάρη στο θέμα της. Ο Πέπις ήταν όντως ο απαράμιλλος εαυτός. Η ωριμότητά του, το πεδίο δράσης του, οι διασυνδέσεις του στα υψηλότερα πολιτικά και κοινωνικά στρώματα, η επίγνωσή του για την επικαιρότητα, τον καθιστούν ως τον χρονικογράφο όχι μόνο της εποχής του αλλά και του ενδόμυχου ανθρώπου, προικισμένο με την ικανότητα της κλινικής αποστασιοποίησης. Ο Πέπις μπορεί να θεωρηθεί ίσως ένα είδος επιστήμονα του εαυτού. Έγραφε την εποχή που ιδρύθηκε η Βασιλική Εταιρεία (ο ίδιος ήταν μέλος από το 1665 και είχε πολλούς φίλους επιστήμονες). Ο κύκλος του δεν ήταν μόνον αυτός της Παλινόρθωσης αλλά και του Αγγλικού Διαφωτισμού, μια συναρπαστική εποχή όπου το μεγαλύτερο μέρος της παγκόσμιας επιστημονικής κοινότητας ήταν συγκεντρωμένο στο τρίγωνο που σχημάτιζαν η Οξφόρδη, το Κέιμπριτζ και το Λονδίνο. Η αντικειμενικότητα ήταν ένας νέος όρος που άρχιζε να τίθεται σε χρήση. Μπορούσε να εφαρμοστεί στην εξέταση του εαυτού. 4. Προχωράμε άλλα εκατό χρόνια για να εντοπίσουμε την τρίτη αντιπαράθεση άνδρα και γυναίκας, αυτή τη φορά σε συνθήκες που προκαλούν αμηχανία. Βρισκόμαστε στο έτος 1763. Ένας νεαρός άνδρας, ο Τζέιμς Μπόσγουελ, ούτε 22 ετών που, κατά προσωπική του ομολογία, του άρεσε να μπερμπαντεύει στο Λονδίνο, ξυπνά νιώθοντας ένα κάψιμο στο πιο τρυφερό κομμάτι του ανδρισμού του. Έχει βλεννόρροια, και κατηγορεί την ερωμένη του, τη Λουίζα, ηθοποιό, ότι τον κόλλησε. Όλο το πρωί κάνει πικρόχολες σκέψεις… «Ποιος; Εγώ! Που είχα τόσο ασφαλείς και καθωσπρέπει εξωσυζυγικές σχέσεις με φινετσάτες γυναίκες, να πέσω στα δίχτυα μιας πόρνης; Δηλαδή τώρα θα κρεβατωθώ, βδομάδες ολόκληρες, με φριχτούς πόνους σε πλήρη περιορισμό… το φτωχό μου το πουλί, θα πρέπει να μου το στραγγίξουν… Και μετά, δεν θα μπορώ να κάνω έρωτα ούτε με τη Λαίδη Μίραμπελ, ούτε και με καμιά άλλη κοσμική κυρία;». Ωστόσο μόλις πρόσφατα είχε καυχηθεί στην ίδια τη Λαίδη Μίραμπελ ότι «τρέχει πάνω κάτω στην πόλη, καλπάζοντας σαν άγριο πουλάρι». Η Λουίζα του, που στo πρώτο τους ραντεβού, σύμφωνα με την υπέροχη περιγραφή του Μπόσγουελ, τον είχε βοηθήσει με τόσο γλυκό τρόπο να ξεπεράσει μια φάση ανικανότητας λόγω κατάθλιψης, είχε πει στον Μπόσγουελ ότι δεν μπορούσε να φανταστεί τη ζωή της χωρίς αυτόν. Αντιμετωπίζει τη Λουίζα ακριβώς όπως το έχει προετοιμάσει και διατυπώσει στο ημερολόγιό του – ψυχρά και ευγενικά. Η συζήτηση εκτυλίσσεται σαν θεατρικό έργο. (Λουίζα: Αγαπημένε μου Κύριε! Ελπίζω να είστε καλά σήμερα. Μπόσγουελ: Υπερβολικά καλά, σας ευχαριστώ). Κάποια στιγμή, φτάνει στο θέμα του. Έντρομη εκείνη, του λέει ότι τους τελευταίους έξι μήνες δεν έχει πάει με άλλον άνδρα εκτός απ’ αυτόν. Είχε προσβληθεί παλιότερα από τη νόσο, αλλά εδώ και δεκαπέντε μήνες ήταν καθαρή. Εκείνος σηκώνεται από την καρέκλα του βάζοντας τέλος στη συνάντησή τους με τα λόγια «Κυρία μου, ο πιο πιστός σας δούλος». Στο σπίτι, εξομολογείται στο ημερολόγιό του: «Κατά τη διάρκεια όλης αυτής της συζήτησης, φέρθηκα με αντρίκια ψυχραιμία, με μια ευγένεια και μια αξιοπρέπεια που δεν θα μπορούσαν παρά να εμπνεύσουν δέος… έτσι, τελείωσε η παράνομη σχέση μου με την όμορφη Λουίζα, για την οποία καμάρωνα τόσο πολύ, και από την οποία προσδοκούσα τουλάχιστον έναν χειμώνα ασφαλούς συνουσίας. Είναι όντως πολύ σκληρό». Λίγο αργότερα της γράφει ένα οργισμένο, αρκετά μοχθηρό γράμμα ζητώντας της χρήματα για τα έξοδα του χειρουργού. «Σκέφτηκα ωστόσο ότι η αναφορά στα χρήματα δεν ήταν και τόσο ευγενική. Αν όμως τα πάρω, (πράγμα που δεν είναι πιθανό), πραγματικά θα με εξυπηρετήσουν». Εκείνη όντως του τα στέλνει. Στο τέλος, ο Μπόσγουελ παρηγορεί τον εαυτό του λέγοντας ότι «η Λουίζα ήταν απλώς μια μεταβατική φάση, ώσπου να γίνω κι εγώ “της αριστοκρατίας”… μια κοσμική κυρία είναι το μόνο κατάλληλο αντικείμενο για έναν άνδρα σαν εμένα». Πρόκειται για μια εξαιρετικά αποκαλυπτική και ενοχοποιητική προσωπογραφία, γραμμένη από έναν φιλόδοξο νεαρό. Χρησιμοποιεί τις όποιες διασυνδέσεις διαθέτει για να διοριστεί στον Στρατό. Αλλά δεν θέλει να γίνει στρατιώτης· θέλει να αποκτήσει όνομα στο Λονδίνο ως τζέντλεμαν και κοσμικός. Θέλει λοιπόν ένα τάγμα (τους Φρουρούς), που είναι απίθανο να σταλεί στο εξωτερικό. Μισεί την ιδέα να κοιμάται σε σκηνή, σε άβολο κρεβάτι. Αυτό που είναι αξιοσημείωτο με το Ημερολόγιο του Μπόσγουελ είναι ότι παρουσιάζει μια ιδιαιτέρως ανεπτυγμένη αντίληψη του εαυτού – όχι ευγενούς, ηρωικού, αξιοθαύμαστου, αλλά με ελαττώματα, παραδόπιστου. Το παράδοξο είναι η απόσταση που επιτυγχάνει να πάρει στην αυτοπροσωπογραφία του, προκειμένου να μας δείξει έναν άνδρα που εξαπατά τον ίδιο του τον εαυτό. Είμαστε λοιπόν οι τυχεροί καρπωτές της απόφασης που πήρε ο Τζέιμς Μπόσγουελ, το 1762, να γράψει «την ιστορία του μυαλού [τ]ου». Παρουσιάζει τον εαυτό του με διάφορους τρόπους ‒ έξυπνο, ευχάριστο στην παρέα, διαβασμένο για την ηλικία του, καλόκαρδο με τους ζητιάνους, αλλά και τεμπέλη, παραπονιάρη, αδίστακτο όταν τον βολεύει, κομπορρήμονα και υποκριτή, κόλακα και αλαζόνα, καταθλιπτικό, ενίοτε σκληρό, άλλοτε ψεύτη και μπερμπάντη, έναν άνθρωπο που έχει απόλυτη επίγνωση του τι σημαίνει κύρος και τάξη, που επιθυμεί απεγνωσμένα την κοινωνική θέση ενός τζέντλεμαν. Γράφει ωραία, η μνήμη του είναι παραγωγική, το βλέμμα του διακρίνει τη λεπτομέρεια· η ροή του λόγου του είναι εξαιρετική, το ίδιο και η αποστασιοποίησή του. Παρά το νεαρό της ηλικίας του, είναι έτοιμος να μας δείξει κάθε πλευρά της προσωπικότητάς του. Μας δίνει έναν εαυτό. Την εποχή που έγραφε ο Μπόσγουελ, είχαν προηγηθεί κι άλλοι στο είδος, όχι όμως πολλοί. Στα μέσα του 18ου αιώνα, το μυθιστόρημα, που υπήρξε το όχημα για την ανάπτυξη της ιδέας του εαυτού, άρχιζε πια να καθιερώνεται ως λογοτεχνικό είδος. Η Τζέιν Όστιν απείχε μόνο μια γενιά, ενώ μια γενιά αργότερα εμφανίζεται ο Φλωμπέρ. 5. Το μυθιστόρημα, όπως αναπτυσσόταν τον δέκατο όγδοο αιώνα και με τo αναγνωστικό κοινό του να αυξάνεται, φαίνεται ότι είχε κατανοήσει πλήρως, ήδη από τα πρώτα του βήματα, το πώς απεικονίζεται το υποκειμενικό. Η Κλαρίσα του Σάμιουελ Ρίτσαρντσον, που κυκλοφόρησε το 1748 με έκταση σχεδόν ένα εκατομμύριο λέξεις, έχει χαρακτηριστεί από ορισμένους ως η πρώτη εκτεταμένη απεικόνιση συνείδησης στην ιστορία της λογοτεχνίας. Θα ήταν κάτι τέτοιο εφικτό χωρίς τον Μονταίνιο και τον Σαίξπηρ; Είναι σχεδόν βέβαιο, γιατί οι παράγοντες που συνέβαλαν στην εμφάνιση του μυθιστορήματος ήταν πολλοί. Εντούτοις, ένας από τους σπουδαιότερους κριτικούς και αναλυτές του Σαίξπηρ στην ιστορία, ο Σάμιουελ Τζόνσον, εγκωμίασε την Κλαρίσα ως «το πρώτο βιβλίο στον κόσμο που φαίνεται να γνωρίζει σε βάθος την ανθρώπινη καρδιά». Στην πρώιμη ωριμότητά του, το αγγλικό μυθιστόρημα αρεσκόταν να δείχνει «ρεαλιστικό» ‒ η αληθινή περιγραφή, τα γράμματα που ήρθαν στο φως, τα απομνημονεύματα ενός ναυαγού που επιβίωσε μόνος σ’ ένα ερημονήσι, η επινόηση της φράσης «το έτος 176-, στην πόλη του Λ-». Δεν πέρασε πολύς καιρός, και νά το να διακωμωδεί και να ανατρέπει τον τρόπο με τον οποίον παρουσίαζε την πραγματικότητα ως τότε, στην ξέφρενη κωμωδία του Τρίστραμ Σάντι[13]. Εμφανίστηκε ωστόσο άλλο ένα τέχνασμα, χάρη στο οποίο η πράξη της ανάγνωσης ενός μυθιστορήματος έμοιαζε με την ίδια τη σκέψη. Ήταν ένα μέσον που θόλωνε τα όρια ανάμεσα σε μια αντικειμενική περιγραφή και σ’ ένα υποκειμενικό συναίσθημα. Μια τριτοπρόσωπη αφήγηση μπορούσε, όποτε εξυπηρετούσε τον συγγραφέα, να χρωματιστεί με τα συναισθήματα ενός χαρακτήρα. Κι αυτός ο χαρακτήρας μπορούσε να γίνει το επίκεντρο της συνείδησης, χωρίς να είναι αναγκαστικά εγκλωβισμένος μέσα σ’ ένα πρώτο πρόσωπο. Ο όρος «ελεύθερος πλάγιος λόγος» επινοήθηκε για να περιγράψει τις μυθοπλαστικές τεχνικές του Φλωμπέρ, αλλά τελειοποιείται με το έργο της Τζέιν Όστιν. Από τότε, ενσωματώθηκε πλήρως στην τέχνη της μυθιστοριογραφίας και περνά σχεδόν απαρατήρητος από τον μέσο αναγνώστη. Ο εαυτός υπάρχει διάχυτος σε όλο το φυσικό ή το κοινωνικό τοπίο του μυθιστορήματος. Κάντιντο Πορτινάρι, Μνήμη από την παιδική μου ηλικία, 1957, Πρότζεκτ Πορτινάρι, Ρίο ντε Τζανέιρο. Μέχρι στιγμής έχω παραλείψει οποιαδήποτε αναφορά στη θρησκεία. Εν συντομία, δύο απόψεις υπό συζήτηση. Πρώτον, υπάρχει μια ευρέως διαδεδομένη αντίληψη ότι το μόνο που προώθησε την επίγνωση του εαυτού ήταν η κοινωνία με κάποιο θεϊκό ον. Δεύτερον, ότι η ανάπτυξη του μυθιστορήματος και των υποκειμενικών ανησυχιών του όφειλαν πολλά στον προτεσταντισμό. Θα πρέπει και οι δύο απόψεις να έχουν κάποια βάση, έστω και μόνο επειδή τις επεσήμαναν πολλοί σοβαροί στοχαστές. Προσωπικά, τις αντιμετωπίζω με κάποιον σκεπτικισμό. Πριν από τον Μονταίνιο, ο χριστιανισμός είχε στη διάθεσή του πάνω από δεκαπέντε αιώνες για να καλλιεργήσει μια αίσθηση ενισχυμένης ατομικότητας. Τα αποτελέσματα ήταν φτωχά, κι αυτός ήταν βέβαια ο στόχος. Στη γραπτή χριστιανική παράδοση των θρησκευτικών στοχασμών για τα θεία, η ειλικρινής πρόθεση δεν ήταν να ανυψωθεί η εαυτότητα αλλά να αφανιστεί μπροστά σε μια ανώτερη παρουσία. Η ταπεινοφροσύνη απαιτεί αυτοπεριορισμό. Όταν κάποιος νιώθει δέος μπροστά στην παρουσία ενός παντοδύναμου όντος, είναι δύσκολο, ή μάλλον περιττό να στοχάζεται τον εαυτό του. Διαβάζοντας τις Εξομολογήσεις του Αγίου Αυγουστίνου ή τις Αποκαλύψεις Θείου Έρωτος της Αγίας Ιουλιανής του Νόργουιτς, έχει κανείς την εντύπωση ότι η εμμονή με την αμαρτία και την ανάγκη προσηλυτισμού των άλλων θάβουν τον εαυτό. Αυτοπαραίτηση, αυταπάρνηση ‒ το ζητούμενο είναι, χωρίς αμφιβολία, η απομάκρυνση από την ενασχόληση με την προσωπική ταυτότητα. Τα θρησκευτικά ποιήματα του Τζορτζ Χέρμπερτ, από τα ωραιότερα στην αγγλική υμνογραφία, δεν μας οδηγούν προς έναν εαυτό, όχι περισσότερο απ’ όσο μας οδηγεί ο Χαμένος Παράδεισος του Μίλτον. Ξέρουμε πολύ λιγότερα πράγματα για τον αφηγητή των ποιημάτων του Χέρμπερτ απ’ όσα ξέρουμε για τον Μονταίνιο, την Άννα Καρένινα, τον Πέπις ή τον Μπόσγουελ. Κι αυτό δεν ήταν ποτέ το ζητούμενο. Τα ποιήματα του Χέρμπερτ μοιάζουν περισσότερο με προσευχές ‒ θρησκευτική ευλάβεια, συνυφασμένη με εκπληκτική ευφυΐα και ανυπέρβλητη ποιητική τέχνη. Υπήρξε μια ευκαιρία που, αν την είχαμε εκμεταλλευτεί, ίσως να είχε αλλάξει ριζικά την πορεία της δυτικής πνευματικής παράδοσης. Όπως έγραψε ο Φλωμπέρ στη Μαντάμ Ροζέ ντε Ζενέτ: «Όταν δεν υπήρχαν πια οι θεοί και δεν υπήρχε ακόμη ο Χριστός, υπήρξε μια μοναδική στιγμή, ανάμεσα στον Κικέρωνα και στον Μάρκο Αυρήλιο, στην οποία υπήρχε μόνον ο άνθρωπος. Πουθενά αλλού δεν μπορώ να βρω αυτό το μεγαλείο…». Όταν το έγραψε αυτό είχε στο μυαλό του τον Λουκρήτιο. Ο πρώιμος χριστιανισμός τηρούσε μια στάση φονικής μισαλλοδοξίας απέναντι στην ελεύθερη αναζήτηση που αντιπροσώπευε ο Λουκρήτιος, κατά τον πρώτο αιώνα προ Χριστού. Το σύμπαν του Λουκρήτιου δεν περιλάμβανε Θεό παρηγορητή, ούτε προορισμό του ανθρώπου, ούτε αθανασία, ούτε νοήματα πέρα απ’ αυτά που μπορούν να αντιληφθούν οι θνητοί. Η δική του παράδοση, προερχόμενη από τον Δημόκριτο και τον Επίκουρο, παρέμενε κρυμμένη από την κοινή θέα επί αιώνες. Ο χριστιανισμός, με την έμφαση που έδινε στο μαρτύριο και τη θυσία αντί για την ευημερία του εαυτού και των άλλων, στην τυφλή πίστη αντί για τη σκεπτικιστική έρευνα, ήταν, από την οπτική του Λουκρήτιου, μια παραλυτική εκτροπή. Η επίδρασή του άρχισε να χαλαρώνει τον δέκατο έβδομο αιώνα, παρά τη δολοφονική μανία του Τριακονταετούς Πολέμου για λόγους θεολογικών διαφορών. («Μόνο η θρησκεία», έγραψε ο Λουκρήτιος στο De Rerum Natura για μια άλλη διαμάχη, «μπορούσε να προξενήσει τέτοιο κακό»). Η αργή ανάπτυξη του εμπορίου και της εξειδίκευσης, που τόσο ωραία περιγράφει ο Άνταμ Σμιθ, ξαλάφρωσε την ανθρωπότητα από το βάρος της διαρκούς εργασίας και πρόσφερε την πολυτέλεια της μοναχικότητας, τουλάχιστον σε λίγους προνομιούχους. Το γεγονός ότι οι αριθμοί τους –οι αριθμοί μας– αυξήθηκαν τόσο πολύ με το πέρασμα των αιώνων είναι λόγος εορτασμού. Μόνο στην πολυτέλεια της μοναχικότητας μπορεί κανείς να αφεθεί στην ανακάλυψη του εαυτού του, σ’ αυτό που ο Φλωμπέρ αποκάλεσε στην ίδια επιστολή, αναφερόμενος στον Λουκρήτιο, «σταθερότητα του στοχαστικού βλέμματος». Όμως τέτοια μοναχικότητα δεν μπορεί να υπάρξει, και άρα ούτε ιδιωτικότητα, παρουσία ενός ζηλιάρη Θεού. Μ’ αυτό φυσικά δεν εννοώ ότι οι θρησκευόμενοι άνθρωποι έχουν λιγότερο εαυτό από τους άλλους – υποστηρίζω μάλλον, ότι η λογοτεχνική παράδοση των θρησκευτικών στοχασμών και των δημοσιευμένων κηρυγμάτων, που ήταν τόσο δημοφιλή κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, αμφισβήτησαν την ανάδυση και την άνθιση ενός εαυτού σαν αυτόν που αντιπροσώπευαν ο Πέπις και ο Μπόσγουελ – δύο άνδρες, πρέπει να ομολογήσω, όχι ιδιαίτερης ταπεινοφροσύνης. Όσο για τα περί προτεσταντισμού, o χαρακτηριστικός πλουραλισμός του μυθιστορήματος, η κατανόηση, η ευθυμία και η ελευθερία του, η αισθητική του δυσκολία να ενσωματώσει έναν από μηχανής θεό μέσα σε αληθοφανείς αφηγήσεις, το καθιστούν πάνω απ’ όλα κοσμικό είδος. O Γκράχαμ Γκρην, για παράδειγμα, δείχνει πολύ αδύναμος (κάποιοι θα έλεγαν, εξαιρετικά παράλογος), όταν επιτρέπει στον Θεό να πάρει τον έλεγχο της ιστορίας του, όπως στο Τέλος μιας σχέσης. Ο Μονταίνιος έζησε ευτυχής μια επικούρεια ζωή στο καταφύγιο που του προσέφερε ο καθολικισμός του. Μισούσε τις θεολογικές έρευνες. Αν ψάξει κανείς στα θεατρικά έργα του Σαίξπηρ, σε σύνολο καμιά τριανταπενταριά, αναζητώντας κάποια σαφή και ρητή επιδοκιμασία συγκεκριμένου χριστιανικού δόγματος, θα δυσκολευτεί πάρα πολύ – το ίδιο ισχύει και για αναφορές στον Ιησού, ή έστω στην Παναγία. Ο Πέπις και ο Μπόσγουελ έζησαν σε ένα πλαίσιο συμβατικού αγγλικανισμού, οι δοξασίες του οποίου όμως δεν επηρέασαν σχεδόν καθόλου τη σκέψη τους, και σίγουρα όχι τη συμπεριφορά τους. Αυτές, οι πρόωρα ανθισμένες μαργαρίτες μου, ήταν στην ουσία πνεύματα κοσμικά. Και οι τέσσερις, μπορώ να πω, ήταν ειδήμονες της ευζωίας. Μόνο στην προχριστιανική ή στη νεώτερη εποχή θα μπορούσαν να έχουν υπάρξει. Σήμερα, στα πνευματικά φρούρια της Δύσης, είμαστε κατά κύριο λόγο άθεοι· και είτε μας αρέσει είτε όχι, έχουμε φτάσει να είμαστε, κυρίως μέσα από διάφορες μορφές φιλοσοφικού υλισμού, οι κληρονόμοι της παράδοσης του Δημόκριτου, του Επίκουρου και του Λουκρήτιου. Ακόμα κι αυτοί που αδιαφορούν πλήρως για την επιστήμη, έχουν υιοθετήσει μεγαλύτερο μέρος της κοσμοθεωρίας της απ’ όσο τολμούν να παραδεχτούν. Θα έλεγα ότι ο δέκατος έβδομος και οι αρχές του δέκατου όγδοου αιώνα, όταν επιστήμη και φιλοσοφία ταυτίζονταν, ήταν η εποχή όπου αργά και αποφασιστικά αλλάξαμε πορεία. Από τότε, η αυτεπίγνωση έχει εξαπλωθεί, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει επίσης αυξηθεί. Δεν έχουμε κάνει ιδιαίτερα μεγάλη πρόοδο στο έργο του «γνώθι σεαυτόν». Μπορεί να έχουμε συλλογική αυτεπίγνωση, αλλά παραμένουμε αβοήθητοι μπροστά στα γεγονότα που εμπνέουμε συλλογικά. Κι αυτό, παρά την τεχνολογία μας και τον περιορισμό των προκαταλήψεών μας. Ωστόσο, η λογοτεχνία μας, για να επιστρέψω στον Μπομπ Ντύλαν, εξακολουθεί να είναι η διαδικασία μέσω της οποίας «μιλάμε αυστηρά στον εαυτό μας». Ακόμα κι όταν ταυτίζουμε τον εγκέφαλο με τον νου, μας εντυπωσιάζει το γεγονός ότι ένας εαυτός μπορεί να αναδυθεί από κάτι που είναι απλώς ύλη και να απεικονίσει εαυτόν, ότι ο εαυτός δεν είναι η αιτία της σκέψης αλλά το προϊόν της. Στην ευρωπαϊκή Δύση, τουλάχιστον, πολλοί έχουμε επιστρέψει σ’ αυτόν τον χώρο που όρισε ο Φλωμπέρ – μετά τον θάνατο των Ρωμαίων θεών και πριν από την έλευση του Χριστού. Μας λείπει ένας παρηγορητικός θεός, αλλά νιώθουμε επίσης απαλλαγμένοι από τις εντολές του. Η εποχή μας είναι πιο σκληρή αλλά πιο ενδιαφέρουσα. Μπορεί να συρρέουμε μαζικά σε τουριστικά αξιοθέατα όπως ο Παρθενώνας, με τα κινητά ανά χείρας, και να βγάζουμε selfies· στο πλαίσιο του σύγχρονου κινήματος περί πολιτικής της ταυτότητας και σεξουαλικού προσανατολισμού, θα πρέπει να φερθούμε με αβροφροσύνη και να αφήσουμε τους ανθρώπους να είναι αυτοί που θέλουν, όπως θέλουν – εντέλει όμως, είμαστε όλοι μόνοι απέναντι στο ζήτημα του εαυτού, του δικού μας εαυτού, καθώς ερχόμαστε αντιμέτωποι, όπως ο Άμλετ, μ’ αυτή την «πεμπτουσία σκόνης». © 2019 Ian McEwan — Μετάφραση-σημειώσεις: Μιράντα Λεωνίδου Επιμέλεια: Αντώνης Χατζημωυσής Σημείωση: Το παραπάνω δοκίμιο είναι το επανεπεξεργασμένο για την ARB κείμενο της διάλεξης «Ο Εαυτός στη Λογοτεχνία» την οποία έδωσε ο συγγραφέας τον περασμένο Οκτώβριο στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδος, στο πλαίσιο των διαλέξεων Kimon Friar. [1] Με τη λέξη ανθρωπάριο αποδίδεται ο όρος homunculus, που δηλώνει είτε τον ελάχιστο δυνατό φορέα νοητικής δράσης, είτε σημείο του εγκεφαλικού φλοιού, που εποπτεύει ειδικές κινητικές και αισθητηριακές λειτουργίες. [2] Τζων Άπνταϊκ, Αναζητώντας τον εαυτό μου, μτφρ. Σταύρος Παπασταύρου, Καστανιώτη, Αθήνα 1995. [3] Βιρτζίνια Γουλφ, Γράμμα σε έναν νέο ποιητή, «Η νεωτερική πεζογραφία», μτφρ. Θωμάς Σκάσσης, Πατάκη, Αθήνα 2015. [4] Τζων Άπνταϊκ, Αναζητώντας τον εαυτό μου, ό.π. [5] Ομήρου Οδύσσεια, ψ 94-95, μετάφραση Μανόλης Κ. Χατζηγιακουμής. [6] Ομήρου Οδύσσεια, ό.π., ψ 209-216. [7] Σέι Σόναγγον, Το βιβλίο του μαξιλαριού, μτφρ. Κατερίνα Παπανικολάου, Σωκράτης Λ. Σκαρτσής, Καστανιώτη, Αθήνα 2004. [8] Μισέλ ντε Μονταίνι, Δοκίμια, Βιβλίο Δεύτερο, μτφρ. Φίλιππος Δρακονταειδής, Εστίας, Αθήνα 2005. [9] Ουίλλιαμ Σαίξπηρ, Άμλετ, μτφρ. Δ. Καψάλης, Gutenberg, Αθήνα 2015. [10] Jacob Burckhardt, Ο πολιτισμός της Αναγέννησης στην Ιταλία, μτφρ. Μ. Τοπάλη, Νεφέλη, Αθήνα 1997. [11] qualia (εν. quale) = μια ποιότητα ή ιδιότητα όπως γίνεται αντιληπτή ή βιώνεται προσωπικά από κάποιον. [12] Claire Tomalin, Samuel Pepys: The Unequalled Self, Alfred A. Knopf, Νέα Υόρκη 2002. [13] Πρόκειται για το μυθιστόρημα του Στερν Λώρενς, Η ζωή και οι απόψεις του Τρίστραμ Σάντι, κυρίου από σόι (μτφρ. Έφη Καλλιφατίδη, Gutenberg, Αθήνα 1999).

Σύνδεση