Στον παροξυσμό της αδικίας

Ian Buruma, Έτος Μηδέν. Μια ιστορία του 1945, μετάφραση Γιάννης Αβραμίδης, Θύραθεν, Θεσσαλονίκη 2018, σελ. 360 Όλοι οι πόλεμοι είναι άδικοι κι όσο πιο πολυαίμακτοι τόσο πιο άδικοι. Το χειρότερο, όμως, είναι ότι η αδικία κορυφώνεται την ώρα της λύτρωσης που φέρνει η λήξη τους. Παρά την περίφημη ρήση από την εποχή της προτεσταντικής Μεταρρύθμισης: Fiat justitia, et pereat mundus –ας επικρατήσει δικαιοσύνη, ακόμη κι αν καταστραφεί ο κόσμος–, η καταστροφή του κόσμου σίγουρα δεν οδηγεί στο βασίλειο του δικαίου. Το βιβλίο του Μπουρούμα θα μπορούσε να το δει κανείς σαν αναλυτικό κατάλογο των αδικιών που ακολούθησαν την λήξη του πιο αιματηρού πολέμου απ’ όλους, του Δεύτερου Παγκόσμιου. Έναν αναλυτικό κατάλογο ανθρώπων που τιμωρήθηκαν ενώ δεν ήταν ένοχοι κι εγκληματιών που όχι μόνο έμειναν ατιμώρητοι, μα αναρριχήθηκαν και σε επιφανείς θέσεις των μεταπολεμικών κοινωνιών. Ο Ίαν Μπουρούμα είναι Ολλανδός συγγραφέας και ιστορικός. Διδάσκει στο Bard College της Νέας Υόρκης και υπήρξε επιφανής αρθρογράφος για χρόνια στην New York Review of Books[1], με μεγάλο μέρος των άρθρων και των βιβλίων του να εστιάζονται στην κουλτούρα της Ασίας, ιδίως της Κίνας και της Ιαπωνίας του 20ού αιώνα. Έχει και στο παρελθόν παρουσιάσει έργα σχετικά με την μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο περίοδο, όπως το The Wages of Guilt: Memories of War in Germany and in Japan (1994), αλλά το Έτος Μηδέν (γραμμένο το 2013) είναι το πληρέστερο με αυτό το θέμα, από κάθε άποψη: και ως προς την λεπτομερή παρουσίαση των απότοκων του πολέμου σε όλη την υφήλιο, αλλά και ως προς την ποιότητα γραφής. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η δομή του βιβλίου. Χωρισμένο σε τρία μέρη με τρία κεφάλαια το καθένα, κάνει εννέα φορές τον γύρο της γης, κατά κάποιο τρόπο, εξετάζοντας, για κάθε χωριστή ήπειρο και χώρα: ποιες ήταν οι αντιδράσεις αγαλλίασης με το τέλος του πολέμου (στον πρώτο γύρο), ποιες οι συνθήκες άμεσης επιβίωσης των θυμάτων όλων των πλευρών (στον δεύτερο γύρο), ποιες οι απαιτήσεις εκδίκησης (στον τρίτο γύρο) κ.ο.κ., μέχρι ποια ήταν τα μέτρα εκδημοκρατισμού στις κοινωνίες των υπαιτίων του πολέμου (στον όγδοο γύρο) και ποια τα οράματα κάθε λαού για τα χρόνια που θα ακολουθούσαν (στον ένατο και τελευταίο γύρο). Γεννημένος το 1951, παιδί της μεταπολεμικής ευφορίας και του τότε άλματος γεννήσεων, ο Μπουρούμα χρησιμοποιεί ως αφηγηματικό ειρμό, από τον πρόλογο ως το τέλος, την προσωπική εμπειρία του πατέρα του. Ενός γιου προτεστάντη πάστορα, τον οποίο ο πόλεμος βρήκε δεκαοκτάχρονο σε χωριό της ανατολικής Ολλανδίας κι οι Γερμανοί τον επιστράτευσαν το 1942 σε καταναγκαστική εργασία για την πολεμική βιομηχανία τους στο Βερολίνο. Έζησε έτσι τους τελευταίους μήνες του 1944 και τους πρώτους του 1945 σε ένα Βερολίνο που το πρωί βομβαρδιζόταν από τα αμερικανικά αεροπλάνα, το βράδυ από τα εγγλέζικα, ενώ στο ενδιάμεσο σφυροκοπούνταν από τους σοβιετικούς πυραύλους Κατιούσα – τα «όργανα του Στάλιν», όπως τους ονόμασε η πολεμική αργκό. Το πώς επέζησε ο πατέρας Μπουρούμα είναι ένα μικρό θαύμα (από εκείνα που ίσως να επιφυλάσσει ο Ύψιστος για τους γιους ιερέων). Αλλά όλη η αμέσως επόμενη περίοδος της ζωής του, μέχρι την επιστροφή του στην Ολλανδία, το τι αντιμετώπισε εκεί, πώς κατάφερε να ξαναρχίσει τις σπουδές του στη Νομική, τις οποίες είχε διακόψει η επιστράτευση, και πώς κατέληξε σ’ έναν ευτυχή γάμο, προϊόν του οποίου και ο Ίαν Μπουρούμα, συνιστούν ευκαιρίες σποραδικών αναφορών σε όλα τα κεφάλαια του βιβλίου. Αναφορών οι οποίες συνδέουν μεταξύ τους, με μια διακριτική αφηγηματική συνοχή, τις απείρως πιο δύσκολες δοκιμασίες άλλων που, παντού στον κόσμο, είχαν ζήσει το 1945 και είχαν επίσης επιβιώσει. Το 1945 αποτελεί χρονιά τομή, όχι μόνο επειδή την 7η Μαΐου υπογράφεται η άνευ όρων παράδοση των Γερμανών.[2] Αποτελεί τομή, πρωτίστως, επειδή ο κόσμος δεν μπορούσε πλέον να επανέλθει στις κοινωνικές ιεραρχίες και στα συστήματα αξιών που είχαν διατηρηθεί ακόμη και μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, στην ομιχλώδη ατμόσφαιρα και στις επισφαλείς ισορροπίες του μεσοπολέμου. Ένα χαρακτηριστικό δείγμα έρχεται από την Αγγλία, όπου στις πρώτες εκλογές, δυο μήνες μετά τη νίκη, οι Βρετανοί καταψηφίζουν τον πατέρα της – τον Ουίνστον Τσώρτσιλ. Πολωνία, Ουγγαρία, Τσεχοσλοβακία και μέρος της Γερμανίας περιέρχονται στη σοβιετική επικράτεια κι ο κομμουνισμός, περιβεβλημένος τον μανδύα του αντιφασισμού (με τα 25 τουλάχιστον εκατομμύρια νεκρών της ΕΣΣΔ), αντιμετωπίζεται από τον υπόλοιπο κόσμο ως μια βιώσιμη εναλλακτική. Ακόμη πιο δραματικές είναι οι αλλαγές στην Ασία, όπου Ινδονήσιοι, Βιετναμέζοι, Μαλαισιανοί, Κινέζοι, Ινδοί και άλλοι συνειδητοποιούν ότι η παντοδυναμία του δυτικού αποίκου δεν είναι ακλόνητη. Κάτι ανάλογο θα συμβεί και στην Αφρική, ιδίως στην Αλγερία, λίγο αργότερα, ενώ στην ίδια τη Δύση, Βρετανίδες ή Αμερικανίδες, που είχαν με πολλούς τρόπους βρει πρόσβαση στην οικονομική ανεξαρτησία και στη χειραφέτηση, δεν έχουν καμιά διάθεση να επιστρέψουν στο νοικοκυριό, όπως πριν. «Χειραφέτηση» είναι ίσως η λέξη κλειδί για το τέλος του 1945. Αν έχεις μόλις σωθεί –και με τι τίμημα– από την απόλυτη υποδούλωση, εύλογα αναπτύσσεις αμέσως μια δυσανεξία απέναντι σε οποιεσδήποτε, λιγότερο ή περισσότερο ήπιες, μορφές υποδούλωσης. Μολονότι στα χρόνια που ακολούθησαν ο κόσμος παρέμεινε κατάστικτος με επιμέρους σφαγές (στον κινέζικο εμφύλιο, ως την άνοδο του Μάο, στην Κορέα, στο Βιετνάμ, στην Αλγερία ή αλλού, και στα θερμά επεισόδια του «Ψυχρού Πολέμου», αρχής γενομένης από τον ελληνικό εμφύλιο), η μεταξύ 1946-1950 μαζική εκτίναξη των γεννήσεων εξασφάλισε δύο τουλάχιστον μεταπολεμικές γενιές ανθρώπων που έζησαν μέσα σε μια αναπτυξιακή ευφορία: κατακόρυφη αύξηση των καταναλωτικών αγαθών, τεράστια διεύρυνση της πρόσβασης σε πανεπιστημιακές σπουδές, Ηνωμένα Έθνη, αμερικανική δημοκρατία, ιαπωνικός πασιφισμός, Ευρωπαϊκή Ένωση, ευμάρεια των μεσοστρωμάτων και σοσιαλδημοκρατικό κράτος πρόνοιας σε πολλές χώρες. Μπορεί ο μεταμοντερνισμός των ημερών μας να θέτει σε αμφισβήτηση κάθε αισιόδοξη εμπιστοσύνη στην πρόοδο, στον ορθολογισμό και στη διατήρηση της ειρήνης, γεννώντας νοσταλγίες ολοκληρωτισμών, το στοιχείο της χειραφέτησης που ακολούθησε το 1945 παραμένει, ωστόσο, ένα κεκτημένο. Εκεί, ακριβώς, το βιβλίο του Μπουρούμα θέτει το κρίσιμο πρόβλημα. Η πιο μεγάλη κατάκτηση της ειρηνόφιλης αισιοδοξίας του 1945, η προοπτική μιας ενιαίας Ευρώπης, σήμαινε την ανάγκη να ξαναβρεί η Γερμανία τον χαρακτήρα σύγχρονου, δημοκρατικού, κράτους (και να μη μετατραπεί σε αποκλειστικά αγροτική χώρα, όπως πρότεινε ο αμερικανός υπουργός Χένρι Μοργκεντάου). Κι αυτό, μοιραία, μπορούσε να προωθηθεί με το να στελεχωθούν οι κρατικές υπηρεσίες, οι ιδιωτικές επιχειρήσεις, η βιομηχανία και προπάντων η εκπαίδευση με εκατοντάδες χιλιάδες ναζιστικά καθάρματα, αφού οι μη χιτλερικοί Γερμανοί ήταν ελάχιστοι και πολύ δυσανίχνευτοι. Μια εφάμιλλα φρικτή αδικία συντελέστηκε και στην Ιαπωνία, όπου, για να υπάρξει μεταπολεμικό κράτος, παρέμεινε στον θρόνο του ο Χιροχίτο, καίτοι απολύτως υπεύθυνος για τις θηριωδίες των στρατευμάτων του στην Κίνα, πριν την έναρξη του πολέμου, και σε όλες τις περιοχές ιαπωνικής κατοχής κατά τη διάρκειά του. Όταν, μάλιστα, ο δήμαρχος του Ναγκασάκι δήλωσε ότι ο αυτοκράτορας έφερε κάποια ευθύνη για τα πρόσφατα δεινά της χώρας, δολοφονήθηκε πάραυτα από πιστούς οπαδούς του Χιροχίτο. Αυτή, θα έλεγα, είναι η σκοτεινή πλευρά της ευφορίας του 1945, την οποία πολύ μεθοδικά καταγράφει το βιβλίο του Μπουρούμα. Ο κατάλογος των αδικιών, παρά την αναλυτικότητά του, δίνει μόνο μια αόριστη ιδέα για το τι σήμαινε να είσαι π.χ. ένα νεαρό κορίτσι στη Γερμανία ή στην Ιαπωνία του 1945. Αριστοκρατικής ή πληβειακής καταγωγής εξίσου, οι νεαρές Γερμανίδες εκδίδονταν στα αυτοσχέδια μπουρδέλα των ερειπίων για τα στρατεύματα των νικητών, κυρίως τους Αμερικανούς.[3] Το ίδιο και οι νεαρές Γιαπωνέζες, με εξαίρεση εκείνες που μετά την ήττα της Ιαπωνίας διατάχθηκαν να ανατιναχτούν με χειροβομβίδες ή να πηδήξουν από γκρεμούς για να σωθούν από τα βασανιστήρια στα οποία θα τις υπέβαλλαν οι Αμερικανοί, όπως ισχυρίζονταν τα στελέχη της αυτοκρατορικής κυβέρνησης. Πολλά από τα οποία, όμως, φρόντισαν να υπηρετήσουν ευπειθώς τους νικητές και να κάνουν την τύχη τους στη νέα κατάσταση, ενίοτε και ως προαγωγοί. (Αντίθετα με την ιστορία της Μαντάμ Μπατερφλάι, πρώτα διάφορες δύστυχες «Τσο-Τσο-Σαν» έκαναν χαρακίρι κι έπειτα οι γιαπωνέζες άρχισαν να γεννούν τα παιδιά των «Πίνκερτον».) Η Ιαπωνία διατηρεί ίσως τα σκήπτρα ως προς τις μεταπολεμικές αδικίες. Δεν είχε, βέβαια, κάτι αντίστοιχο με ναζιστικό κόμμα ή έναν Χίτλερ. Αντ’ αυτών, όμως, ξεχείλιζε από φεουδαλικό αυταρχισμό, υπερεθνικισμό και μιλιταρισμό. Και πολύ λίγο η ήττα περιόρισε αυτές τις ιδιότητες. Υπουργοί του νέου κράτους έγιναν αμέσως στρατιωτικοί αξιωματούχοι που, όταν η ήττα βρισκόταν προ των θυρών, δεν είχαν κανένα πρόβλημα να λύσουν προβλήματα σίτισης διά του κανιβαλισμού! Βάζοντας τους στρατιώτες τους να μετατρέψουν σε φαγώσιμο τις κινέζες αιχμάλωτες που μέχρι τότε χρησιμοποιούσαν σαν σκλάβες του σεξ. Αποκορύφωμα ατιμωρησίας υπήρξε σίγουρα ο στρατηγός Οκαμούρα Γιασούγκι, που πέθανε ήσυχος στο κρεβάτι του το 1966, όντας υπεύθυνος για μια δεύτερη σφαγή στην πόλη Ναγκίγκ το 1942, μετά από εκείνη του 1937, όταν εφάρμοσε στους Κινέζους τη γνωστή ως «Τρία όλα» πολιτική του («σκοτώστε τους όλους, κάψτε τα όλα, λεηλατήστε τα όλα»), με θανατώσεις χιλιάδων αμάχων με φρικώδεις τρόπους. Στην ίδια «κορυφή» και ο επικεφαλής του Υπουργείου Πολεμοφοδίων Κίσι Νομπουσούκε, υπεύθυνος για χιλιάδες θύματα καταναγκαστικής εργασίας στη Μαντσουρία, στον οποίο δεν απαγγέλθηκαν ποτέ κατηγορίες για εγκλήματα πολέμου. Έφτασε μάλιστα να γίνει πρωθυπουργός της Ιαπωνίας μεταξύ 1957-1960, για να πεθάνει εν δόξη και τιμή στα ενενήντα ένα του, το 1987. Με τον ίδιο τον Χιροχίτο να πεθαίνει ως λατρευτός αυτοκράτωρ το 1989, επίσης στα ενενήντα του, τίποτε από τα παραπάνω δεν αποτελεί έκπληξη. Νεαρή Ολλανδέζα καλωσορίζει στρατιώτες της Βέρμαχτ όταν μπήκαν στο Άμστερνταμ τον Μάιο 1940. Ασφαλώς, ούτε η Γερμανία βρίσκεται πίσω σε τέτοιες αδικίες. Αμέτρητοι πρώην ναζί απέκτησαν στη μαύρη αγορά έγγραφα που ξέπλεναν το παρελθόν τους, πιστοποιώντας ότι όλοι τους υπήρξαν αντιχιτλερικοί αντιστασιακοί, κρατούμενοι σε στρατόπεδα συγκέντρωσης. Κι ακόμη, επιχειρηματίες που έβγαλαν εκατομμύρια από τη λεηλασία εβραϊκών περιουσιών ή τραπεζίτες που συσσώρευσαν χρυσάφι από τα δόντια δολοφονημένων Εβραίων, αλλά φρόντισαν να μη γίνουν μέλη του ναζιστικού κόμματος, έμειναν ανέξοδα στο απυρόβλητο. Όσο για κάποιους που καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης, δεν άργησαν να βρεθούν στο τιμόνι της ταχείας γερμανικής ανοικοδόμησης, ως ειδικοί διαφόρων τομέων, έχοντας εκτίσει μικρό μέρος τής έτσι κι αλλιώς ασήμαντης ποινής τους. Μπορεί μερικά από τα κορυφαία καθάρματα να εκτελέστηκαν μετά τη δίκη της Νυρεμβέργης, άλλοι όμως, όπως ο αγαπημένος αρχιτέκτων του Χίτλερ Άλμπερτ Σπέερ και υπεύθυνος για χιλιάδες θανάτους αιχμαλώτων εργατών στην πολεμική βιομηχανία, την έβγαλαν με είκοσι χρόνια φυλακής, για να καταστούν σεβαστά (ενίοτε και θαυμαστά) μέλη της γερμανικής κοινωνίας στη δεκαετία του 1960.[4] Σ’ ένα αντίστροφο είδος αδικίας διέπρεψε η Γαλλία. Δεν ήταν διόλου λίγοι εκεί όσοι έσπευσαν να γίνουν ήρωες της τελευταίας στιγμής, να στεφθούν με δάφνες «αντιστασιακών» και να εκβιάζουν στη συνέχεια, με πλαστές ή αληθινές κατηγορίες «συνεργασίας με τον κατακτητή», διάφορους ευκατάστατους. Στο ίδιο πνεύμα, μ’ έναν ιδιότυπο νόμο περί εθνικής αναξιότητας (indignité nationale), βρέθηκαν να καταδικάζονται επισήμως σε θάνατο ή να διαπομπεύονται αισχρά, γυναίκες που είχαν κοιμηθεί με Γερμανούς (συχνά για να σωθούν από την πείνα). Δεν έλειψαν βέβαια και οι εκτελέσεις στελεχών του καθεστώτος του Βισύ και συνεργατών της Γκεστάπο. Με πολύ συνοπτικές διαδικασίες, όμως, οι οποίες επέτρεψαν να υπάρξουν αρκετοί με μικρή σχέση με τους ναζί ανάμεσα στους τέσσερις με πέντε χιλιάδες εκτελεσμένους, ενώ στα πλήθη που μαίνονταν γι’ αυτές τις τιμωρίες είχαν σίγουρα ξεγλιστρήσει πολύ αμεσότεροι συνεργάτες. Μεταξύ των κορυφαίων αδικιών, βέβαια, πρέπει να καταγραφεί η περίπτωση πολλών Εβραίων της Πολωνίας, από το ελάχιστο ποσοστό όσων κατάφεραν να επιβιώσουν και να επιστρέψουν στους τόπους τους. Όπου, αντί να ξαναβρούν τις περιουσίες τους, εκδιώχθηκαν κακήν κακώς ή και δολοφονήθηκαν από καθολικούς Πολωνούς που είχαν φροντίσει να ιδιοποιηθούν αυτές τις περιουσίες. Κάτι αντίστοιχο, ευτυχώς χωρίς δολοφονίες, συνέβη και με Εβραίους της Θεσσαλονίκης ή των Ιωαννίνων, οι οποίοι κατάφεραν να επιζήσουν του Ολοκαυτώματος αλλά δεν είδαν ποτέ να τους επιστρέφονται οι περιουσίες τους από τους ευσεβείς ορθοδόξους που τις είχαν οικειοποιηθεί. Ανάλογες αδικίες, του ενός ή του άλλου είδους, διαπράχθηκαν και σε πολλές άλλες χώρες. Στην Ουγγαρία, μολονότι μέχρι το 1944 προστατεύτηκαν οι Ουγγροεβραίοι, όταν πια τέλειωνε ο πόλεμος ανέλαβε την κυβέρνηση ο Φέρεντς Σάλασι, αρχηγός του κόμματος «Σταυρωτά Βέλη», με αποτέλεσμα να μαζευτούν και να εξοντωθούν τάχιστα κάπου τετρακόσιες χιλιάδες Ουγγροεβραίοι. Αλλά τα λαϊκά δικαστήρια που μετά τη σοβιετικοποίηση της χώρας ανέλαβαν την τιμωρία των εγκληματιών πολέμου στόχευαν, πρωτίστως, πολιτικούς αντιπάλους κάθε προέλευσης, όχι μόνο συνεργάτες των ναζί. Παρόμοια παιχνίδια παίχτηκαν στο Βέλγιο και στην Ολλανδία, ενώ η Ελλάδα είναι αντιπροσωπευτική για αμφίπλευρη κατάχρηση της δικαιοσύνης, στη διάρκεια του εμφυλίου που είχε ξεκινήσει πριν το τέλος του πολέμου. Κομμουνιστές της αντίστασης εκτελούσαν αστούς που ήταν επίσης αντιστασιακοί αλλά δεν ήταν φιλοσοβιετικοί, ενώ ο εθνικός στρατός καλωσόρισε στις τάξεις του συνεργάτες των ναζί, που ήταν όμως πρόθυμοι να πολεμήσουν τους κομμουνιστές. Στο τέλος των σχετικών δικών, η αναλογία δωσίλογων και αγωνιστών του ΕΛΑΣ στις φυλακές ήταν ένα προς δέκα (βλ. σ. 206). Κάπως έτσι διέπρεψε, παντού, η μεταπολεμική «δικαιοσύνη». Με γερμανούς σχεδιαστές φονικών πυραύλων και ιάπωνες ειδικούς του βακτηριολογικού πολέμου να κάνουν καριέρα στην Αμερική ή, αντίστροφα, Πολωνούς που είχαν πολεμήσει τους ναζί να εκτελούνται στη Μόσχα (σε μια επάνοδο στην πολιτική της σφαγής του Κατύν το 1940, όσο διαρκούσε το σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ), για να παρεμποδιστεί κάθε απαγκίστρωση της Πολωνίας από την ΕΣΣΔ. Δυστυχώς, οι άμεσα ή και έμμεσα υπεύθυνοι για την κτηνώδη εξόντωση του εβραϊκού λαού στην Ουκρανία, τη Λευκορωσία και τα κράτη της Βαλτικής, όπως και οι άμεσα ή έμμεσα υπεύθυνοι για μαζικές εξοντώσεις μεταξύ δεκάδων άλλων λαών, δεν ήταν μερικές εκατοντάδες ή μερικές χιλιάδες άτομα, μόνο. Ήταν εκατομμύρια. Κι όπως ορθά επισημαίνει ο Μπουρούμα, «δεν μπορείς να δικάσεις εκατομμύρια ανθρώπους» (σ. 231). Η απόλυτη δικαιοσύνη είναι σίγουρα ουτοπικό ιδεώδες και ο ζήλος για την απόδοσή της συνέτεινε, συχνά, στο να αυξηθούν οι αδικίες. Το πλήθος των αδικιών έφτασε τελικά στο ύψος του ίδιου του πολέμου που προηγήθηκε: έγινε αποτρόπαιο. Ωστόσο, η συγκρότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης στάθηκε απότοκο των συνθηκών και των αδικιών που παροξύνθηκαν το 1945. Η καχυποψία που κυκλοφορούσε στα συνθήματα του Μάη του ’68 –«μην εμπιστεύεσαι κανέναν πάνω από 20 χρονών»– ήταν εν μέρει σωστή. Άτομα άνω των είκοσι έθεσαν όμως, πολύ πριν το 1968, τα θεμέλια μιας Ευρώπης ενωμένης και ειρηνικής επί τρία τέταρτα του αιώνα, πλέον. Για πρώτη φορά στην ιστορία της.[5] [1] Διαδέχθηκε τον Ρόμπερτ Μπ. Σίλβερς στην διεύθυνση του New York Review of Books την περίοδο 2017-2018. [2] Με την πλήρη παύση της σύρραξης στις 2 Σεπτεμβρίου, ως γνωστόν, μετά και την παράδοση της Ιαπωνίας. [3] Δεδομένου ότι οι Σοβιετικοί έμειναν διαβόητοι για τους μαζικούς βιασμούς Γερμανίδων κάθε ηλικίας, αμέσως μετά την κατάκτηση του Βερολίνου, με πλήρη έγκριση της ανώτερης στρατιωτικής διοίκησης. (Πβ. Ανώνυμη, Μια γυναίκα στο Βερολίνο. Ημερολογιακές σημειώσεις από τις 20 Απριλίου έως τις 22 Ιουνίου 1945, εισαγωγή: Antony Beevor, επίλογος: Hans Magnus Enzensberger, μτφρ. Πελαγία Τσινάρη, Κέδρος, Αθήνα 2007). [4] Βλ. σχετικά σχόλια στην αυτοβιογραφία του Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι, Η ζωή μου, μτφρ. Αλέξανδρος Κυπριώτης, Ίνδικτος, Αθήνα 2001, σ. 410-412. [5] Τα πέντε εκατομμύρια νεκρών στους ναπολεόντειους πολέμους, για να μην πάμε πιο πίσω, τα άλλα εκατομμύρια στους ενδιάμεσους πολέμους του 19ου αιώνα (όπως της Κριμαίας), τα σχεδόν είκοσι εκατομμύρια του Πρώτου Παγκόσμιου και τα πενήντα του Δεύτερου, κάτι πρέπει να δίδαξαν σε μια ήπειρο όπου, επί αιώνες, κανείς δεν προλάβαινε να φτάσει στα τριάντα του χωρίς να γνωρίσει μία τουλάχιστον πολεμική σύρραξη.

Στον παροξυσμό της αδικίας

Σύνδεση