Πλωτίνος: ο μεγάλος άγνωστος της ελληνικής φιλοσοφίας

Πλωτίνου, Εννεάδες, Εισαγωγή, αρχαίο κείμενο, μετάφραση, σχόλια: Παύλος Καλλιγάς, Κέντρον Εκδόσεως Έργων Ελλήνων Συγγραφέων της Ακαδημίας Αθηνών (Βιβλιοθήκη Α. Μανούση), Αθήναι 1994-2018, σελ. 382, 398, 642, 678, 460, 970. Πορφυρίου, Περί του Πλωτίνου βίου και της τάξεως των βιβλίων αυτού, Εισαγωγή, αρχαίο κείμενο, μετάφραση, σχόλια: Παύλος Καλλιγάς, Κέντρον Εκδόσεως Έργων Ελλήνων Συγγραφέων της Ακαδημίας Αθηνών (Βιβλιοθήκη Α. Μανούση), Αθήναι 1991, 21998, σελ. xiv+248. «Ο Πλωτίνος είναι το τρίτο ορόσημο της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας μετά τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη»,[1] γράφει ο Βασίλης Κάλφας στη δική του παρουσίαση αυτού που δικαίως αποκαλεί «εκδοτικό άθλο»: τη δημοσίευση της έκτης Εννεάδος του Πλωτίνου (204/5-270 μ.Χ.), σε μετάφραση και με σχόλια του Παύλου Καλλιγά, με την οποία ολοκληρώνεται ένα μνημειώδες έργο,[2] το μεγαλύτερο που έχουν να επιδείξουν δύο αιώνες αρχαιοελληνικής φιλολογίας στη νεότερη Ελλάδα.[3] Ο Παύλος Καλλιγάς έδωσε σε εμάς και στις επόμενες γενιές μια κριτική έκδοση των πενήντα τεσσάρων πραγματειών του Πλωτίνου ‒μοιρασμένων σε έξι «εννεάδες» από τον Πορφύριο (περ. 234-305 μ.Χ.), ο οποίος υπήρξε μαθητής του[4]‒, μεταφρασμένων στη γλώσσα μας με έξοχη μαεστρία και εμπλουτισμένων με εύστοχες εισαγωγές και καίρια διαφωτιστικά σχόλια, τα οποία διερευνούν συγχρονικά και διαχρονικά τα φιλοσοφικά ερεθίσματα του λυκοπολίτη φιλοσόφου. Η ολοκλήρωση του έργου αναμφίβολα αποτελεί άθλο και μείζον εκδοτικό γεγονός· ο Πλωτίνος εντούτοις παραμένει για τους περισσότερους ήσσων φιλόσοφος. Στο έργο του, ωστόσο, συνευρίσκονται ο βαθύς φιλοσοφικός στοχασμός με τη σπάνια γνώση και αξιοποίηση σύνολης της ελληνικής φιλοσοφικής παράδοσης (από τον Ηράκλειτο και τον Παρμενίδη μέχρι τον περιπατητικό εξηγητή Αλέξανδρο Αφροδισιέα), ώστε η φιλοσοφία του να έχει κάτι μοναδικό: αφενός μας αυτοπροτείνεται ως κατά βάση εξηγητική φιλοσοφία,[5] στην οποία συντίθενται και επιλύονται θεμελιώδη προβλήματα της πλατωνικής και της αριστοτελικής φιλοσοφίας, αφετέρου μας προτείνει μια νέα μεταφυσική, η οποία μας διανοίγει τον δρόμο προς την πληρέστερη κατανόηση της διδασκαλίας τόσο του Πλάτωνα όσο και του Αριστοτέλη, ακόμη και αν θεωρούμε ότι ο Πλωτίνος ενίοτε την παρερμηνεύει. Από τον εκδότη των Εννεάδων και φιλόσοφο Πορφύριο μαθαίνουμε ότι η φιλοσοφική ανησυχία του νεαρού Πλωτίνου ικανοποιήθηκε όταν, αφού περιπλανήθηκε στην Αλεξάνδρεια συχνάζοντας στα ακροατήρια διαφόρων φιλοσόφων, άκουσε τον Αμμώνιο Σακκά.[6] Για τη φιλοσοφία του Αμμωνίου Σακκά γνωρίζουμε ελάχιστα (ο ίδιος φέρεται να μην έγραψε τίποτε), τόσα όμως ώστε να μπορούμε να συμπεράνουμε ότι η διδασκαλία του υπήρξε καθοριστική για τη φιλοσοφική ιδιοσυγκρασία του Πλωτίνου. Ο Αμμώνιος καταδίκαζε την ανταγωνιστική άσκηση της φιλοσοφίας κατά την πλατωνική ή την περιπατητική αἵρεσιν και αναζητούσε τη βαθύτερη ενότητα που διαπερνούσε την παλαιά φιλοσοφία: επιχειρούσε να κατανοήσει τον Πλάτωνα με τη βοήθεια του Αριστοτέλη και το αντίστροφο, αναδεικνύοντας τη συμφωνία τους «ἐν τοῖς ἐπικαίροις τε καὶ ἀναγκαιοτάτοις τῶν δογμάτων».[7] Όταν ο Πλωτίνος θα ξεκινούσε αργότερα τη δική του διδασκαλία στη Ρώμη, θα διάβαζε ο ίδιος αριστοτελικά και πλατωνικά χωρία μαζί με τις ερμηνείες των εξηγητών των δύο φιλοσόφων, τις οποίες θα ξεπερνούσε σε βάθος και ενόραση. Πάνω σε αυτή τη μέθοδο άρθρωσε τη διδασκαλία του, ενώ σε ηλικία πενήντα ετών άρχισε να καταγράφει ο ίδιος την εξηγητική φιλοσοφία του υπό τη μορφή πραγματειών. Τα γραπτά του δημοσίευσε συνολικά ο Πορφύριος μετά τον θάνατο του φιλοσόφου, οργανώνοντάς τα σε έξι σύνολα εννέα πραγματειών (εξ ου και η ονομασία «Εννεάδες»), τα οποία διέταξε θεματικά: την πρώτη Εννεάδα με την ηθική θεματολογία της ακολουθούν η δεύτερη και η τρίτη Εννεάδα, οι οποίες διερευνούν ζητήματα σχετικά με τη φύση και την κοσμολογία, ενώ στις υπόλοιπες τρεις αναπτύσσονται προβληματισμοί και δίνονται λύσεις σχετικά με τις «τρεις αρχικές υποστάσεις», όπως τις ονομάζει ο Πλωτίνος,[8] δηλαδή τις τρεις θεμελιακές πραγματικότητες οι οποίες συγκροτούν και εξηγούν το σύνολο του αισθητού και του νοητού κόσμου: την Ψυχή (Εννεάς Δ΄), τον Νου (Εννεάς Ε΄) και τελικά την πρώτη και απόλυτη αρχή, δηλαδή το Εν ή Αγαθό (Εννεάς ΣΤ΄), το οποίο βρίσκεται επέκεινα του Νου ή «ἐπέκεινα τῆς οὐσίας», όπως λέγεται στο βιβλίο ΣΤ΄ της πλατωνικής Πολιτείας.[9] Πράγματι, το σύνολο σχεδόν του έργου του Πλωτίνου μπορεί να διαβαστεί ως μια ανασύνθεση της πλατωνικής φιλοσοφίας με συχνή και στοχευμένη χρήση σιωπηλών παραθεμάτων από τους πλατωνικούς διαλόγους και παράλληλη αξιοποίηση του αριστοτελικού εννοιολογικού οπλοστασίου, όπως αυτό διαμορφώνεται κυρίως στα Μετά τα φυσικά και στην πραγματεία Περί ψυχής (αλλά και αλλού, όπως στις πραγματείες Κατηγορίες, Φυσική ακρόασις και Περί ουρανού). Ο συγκερασμός αυτός είναι περισσότερο έκδηλος και φιλοσοφικά καίριος στη διδασκαλία του Πλωτίνου για τον νοῦν, τη δεύτερη από τις τρεις αρχικές υποστάσεις, στην οποία θα ήθελα να εστιάσω παραδειγματικά εδώ, προτού αναφερθώ κεφαλαιωδώς στην τύχη του πλωτινικού έργου κατά τη νεότερη και σύγχρονη εποχή. Ο Νους εμφανίζεται σε πολλούς πλατωνικούς διαλόγους ως κύριος του σύμπαντος,[10] ως η αρετή ή δύναμη ή ιδέα η οποία γεννά την ευταξία που συνέχει τον κόσμο. Για τον Πλάτωνα (αλλά και για τον Αριστοτέλη) τα σώματα δεν βρίσκονται σκορπισμένα στον χώρο χωρίς σχέδιο και οι κινήσεις τους δεν επιτελούνται τυχαία στο χάος: τα πάντα, από τους απλανείς αστέρες και τους πλανήτες μέχρι τα έμβια όντα που κολυμπούν στο νερό ή πατούν τη γη, βρίσκονται εκεί όπου είναι το βέλτιστο γι’ αυτά να βρίσκονται και κινούνται με τον βέλτιστο γι’ αυτά τρόπο – χάρη στην ευταξία την οποία εγγυάται ο Νους. Στον Τίμαιο, τον κατεξοχήν φυσικό διάλογο του Πλάτωνα, ο υποσελήνιος κόσμος των αενάως και ευτάκτως γεννωμένων και φθειρομένων όντων παρουσιάζεται ως «δημιουργία» των άλυτων περιοδικών κινήσεων που εκτελούν οι «θεοί θεών» (41a 7): πρόκειται για δευτερεύοντες θεούς, δηλαδή για τα ουράνια σώματα και τις θεϊκές ψυχές τους, οι οποίοι, σύμφωνα με τον εἰκότα μῦθον (29d 3), δηλαδή την ευλογοφανή διήγηση, του Τιμαίου, έχουν προηγουμένως δημιουργηθεί από τον Δημιουργό. Ο τελευταίος καθιστά το προκοσμικό χάος «κόσμον» καθώς θεάται αυτό που ο Τίμαιος ονομάζει «ὃ ἔστιν ζῷον» (39e 8) και που οι Πλατωνικοί μετά τον Αριστοτέλη αποκαλούν «αὐτοζῷον»: τις αληθώς ζώσες πλατωνικές Ιδέες ή, με τα λόγια του Τιμαίου, το «Παράδειγμα». Η ζωή και η κίνηση που παρατηρούμε καταρχήν στον υπερσελήνιο και έπειτα στον υποσελήνιο κόσμο ανάγεται τελικά στην αληθινή ζωή του πρωτευόντως θεϊκού Παραδείγματος ή Όντος, το οποίο εμπεριέχει κατά «παραδειγματικό» (δηλαδή υποδειγματικό) τρόπο το σύνολο των όντων που γνωρίζουμε ως ανήκοντα στο γίγνεσθαι. «O σοφιστής Πορφύριος». Χαλκογραφία από τον Αντρέ Τεβέ, 1584. Η δογματική ανάγνωση του Τιμαίου, κεντρικού για τη δογματική συγκρότηση της φιλοσοφίας του Πλάτωνα, έδωσε γένεση σε αυτό που οι νεότεροι ιστορικοί της φιλοσοφίας έχουν ονομάσει «μέσο πλατωνισμό» – κατ’ αντιδιαστολή με τον νεοπλατωνισμό, ο οποίος για τους ίδιους ιστορικούς ξεκινά με τον Πλωτίνο. Σύμφωνα με τους λεγόμενους μεσοπλατωνικούς φιλοσόφους, όπως ήταν μεταξύ άλλων ο Νουμήνιος (2ος αι. μ.Χ.), η γνήσια διδασκαλία του Πλάτωνα ορίζει τρεις αρχές, την ύλη και δύο θεούς: τον Δημιουργό και το Παράδειγμα. Ο πρώτος θεός, δηλαδή το Παράδειγμα, παριστάνεται έτσι να βρίσκεται έξω από τον δεύτερο θεό, δηλαδή τον Δημιουργό, ο οποίος διαμορφώνει την ύλη (κυριολεκτικά: της δίνει μορφή) καθώς θεάται τον αμετάβλητο πρώτο θεό.[11] Η κατά γράμμα ερμηνεία του Τιμαίου καταλήγει έτσι σε μια επεισοδιακή σύλληψη όπως αυτή του Νουμηνίου, η οποία δεν ικανοποιούσε τον Πλωτίνο. Ο τελευταίος εντόπιζε σε αυτήν το εξής κυρίαρχο πρόβλημα: αν το Παράδειγμα, δηλαδή οι πλατωνικές Ιδέες, βρίσκεται έξω από τον Δημιουργό (ο οποίος, όντας διαφορετικός από τις Ιδέες, εξισώνεται εντέλει με την κοσμική Ψυχή),[12] τίποτε δεν εγγυάται ότι ο Δημιουργός δεν θα παύσει κάποια στιγμή να το θεάται, ώστε τελικά το «ωραίο σύμπαν» (28a 8: καλὸν πᾶν) να μην παράγεται αιωνίως, όπως λέει ο Πλάτων. Για τον Πλωτίνο, η μεσοπλατωνική διδασκαλία παρερμηνεύει την ευλογοφανή διήγηση του Τιμαίου και ανοίγει την πόρτα για την αποδοχή της διδασκαλίας των Γνωστικών, ιουδαιοχριστιανών φιλοσοφούντων με μεγάλη κινητικότητα στη Μεσόγειο τον 3ο αι. μ.Χ., σύμφωνα με τους οποίους ο αισθητός κόσμος είναι ένας κακός κόσμος, δημιουργημένος από έναν κατώτερο θεό. Για τον Πλωτίνο και τον Πλάτωνα, ωστόσο, ο κόσμος δεν μπορεί παρά να είναι «καλός», ακριβώς επειδή παράγεται από έναν αιωνίως αγαθό Δημιουργό· και ο τελευταίος είναι τέτοιος ακριβώς επειδή δεν είναι διαφορετικός από τις αμετάβλητες Ιδέες, οι οποίες είναι αιωνίως στραμμένες προς το Αγαθό καθαυτό, την «τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέαν», όπως λέει ο Πλάτων,[13] ή «τἀγαθόν», όπως λέει ο Πλωτίνος επιμένοντας στην απόλυτη απλότητά του.[14] Σε ένα μεγάλο μέρος της πέμπτης Εννεάδος (αλλά και σε συγκεκριμένα χωρία της τρίτης, της τέταρτης και της έκτης Εννεάδος) ο Πλωτίνος επιδιώκει να αποκαταστήσει έμμεσα τη γνήσια διδασκαλία του Πλάτωνα, σύμφωνα με την οποία ο Δημιουργός του Τιμαίου ή ο Νους του Φιλήβου (ή του Πολιτικού) δεν είναι διαφορετικός αλλά ταυτόσημος με τις Ιδέες, δηλαδή τα Νοητά τα οποία θεάται.[15] Πώς όμως ο Πλωτίνος φτάνει σε μια τέτοια σύλληψη, την οποία δεν φαίνεται να υποστηρίζει ο εικώς μύθος του Τιμαίου; Μέσω του Αριστοτέλη. Ο Πλωτίνος μας προτείνει μια ανανεωμένη πλατωνική νοολογία, η οποία θα παρέμενε ασύλληπτη χωρίς την αντίστοιχη διδασκαλία του σταγειρίτη φιλοσόφου. Όπως διδάσκει ο τελευταίος στην πραγματεία Περί ψυχής, όταν ένα ον είναι άυλο –φερ’ ειπείν, όχι το δέντρο αλλά ένα επιστημονικό θεώρημα– η γνώση αυτού του όντος είναι ταυτόσημη με την ουσία του· με αντίστροφη διατύπωση: το χ είναι η γνώση του χ, όταν το χ είναι άυλο.[16] Άυλος για τον Αριστοτέλη είναι ο ενεργεία ή ποιητικός νους, για τον οποίο γίνεται λόγος στο Περί ψυχής, ή η «νόησις νοήσεως», για την οποία γίνεται λόγος στο βιβλίο Λάμβδα των Μετά τα φυσικά.[17] Πρόκειται για την αυθύπαρκτη γνώση ή «επιστήμη» του αγαθού, η οποία δρα πάνω στη γνωσιακή δύναμη της ψυχής των ουρανίων σωμάτων, δηλαδή στον δυνάμει ή παθητικό νου τους, τον οποίο ενεργοποιεί με ένα διαρκές και αμετάβλητο νόημα. Ενώ η ψυχή, νοώντας τα νοητά, αποκτά νοήματα που είναι διαφορετικά από την ουσία της –όπως λέει ο Πλωτίνος, η ψυχή γίνεται «ένα» με τα νοητά μέσω «οικείωσης» (ἓν ἄμφω οἰκειώσει)– ο ποιητικός νους ή νόησις νοήσεως είναι νοούμενο που είναι συνάμα και νοούν, δηλαδή υποκείμενο νόησης που νοεί τον εαυτό του: το υποκείμενο και το αντικείμενο της νόησης ταυτίζονται και αίρεται έτσι κάθε δυνατότητα να τεθεί εν αργία η αιτιακή δράση του αγαθού Νου. Όπως λέει ο Πλωτίνος παραθέτοντας σιωπηρά τον Αριστοτέλη, η δεύτερη αρχική υπόσταση, την οποία δεν είχαν κατανοήσει σωστά οι προγενέστεροι Πλατωνικοί, είναι ο «νοῦς τὰ πράγματα»,[18] κατ’ αντιδιαστολή προς τον «νου των πραγμάτων», δηλαδή τα μη αυθύπαρκτα νοήματα της ψυχής (όπως οι αισθήσεις ή αισθητηριακές αντιλήψεις δεν είναι αυθύπαρκτες αλλά είναι αντιλήψεις των αισθητών πραγμάτων). Ενώ οι νοούσες θεϊκές ψυχές ταυτίζονται με τα νοητά καθώς τα «οικειώνονται», τα νοούντα εντός του (ποιητικού) νου ταυτίζονται με τα νοούμενα ουσιωδώς (ἓν ἄμφω οὐσίᾳ).[19] Ο Πλωτίνος συλλαμβάνει έτσι τον Νου ως μία ενιαία διττότητα (νους/νοητά, νοούν/νοούμενο, εν/πολλά), η οποία οφείλει ασφαλώς την ενότητά της σε μια ακόμη ανώτερη αρχή: το πλατωνικό Εν, το οποίο δεν κατάφερε να αναγνωρίσει ο Αριστοτέλης επειδή επέμεινε στην απλότητα του Νου. Το Παράδειγμα προς το οποίο αιωνίως βλέπει ο Δημιουργός στον πλατωνικό Τίμαιο ερμηνεύεται από τον Πλωτίνο –σε αντίθεση με την ερμηνεία των μεσοπλατωνικών φιλοσόφων– ως ένας συνολικός νους, ο οποίος είναι ταυτόσημος με τα νοούντα και νοούμενα που βρίσκονται εντός του. Πώς όμως είναι δυνατό και συλληπτό σε ένα πλήθος νοητών οντοτήτων καθετί να είναι «ταυτόχρονα» και νοούν και νοούμενο και κάθε μέρος του όλου, δηλαδή κάθε νοούν και νοούμενο, να είναι ίσο με το όλον, δηλαδή τον νοῦν ως σύνολο;[20] Πράγματι, ο Αριστοτέλης φαίνεται να συνέλαβε τον Νου ως μια αμερή νοητική θέαση, επειδή θεώρησε ότι η εισαγωγή οποιασδήποτε δομής σε αυτόν συνεισάγει ένα στοιχείο δυνητικότητας που διαλύει εντέλει την ευταξία του κόσμου: αν ο Νους αποτελεί όλον που το συναποτελούν μέρη, τότε αυτά γίνονται ενεργεία νοούμενα και νοούντα διαδοχικά, ώστε το όλον να μην είναι ενεργεία νους αιωνίως και ως εκ τούτου να μην κινεί αιωνίως τον κόσμο. Όμως για τον Πλωτίνο ο Νους είναι –όπως αρέσκεται να επαναλαμβάνει– «ποικίλος»: είναι ο νοητός κόσμος των πλατωνικών Ιδεών. Παρά το γεγονός ότι επικρίνει έμμεσα τον Αριστοτέλη επειδή έθεσε τον Νου ως κάτι απλό,[21] ο Πλωτίνος καταφεύγει εκ νέου σιωπηρά στην αριστοτελική εννοιολογία προκειμένου να ανασυγκροτήσει τη συνθετότητα του πλατωνικού νοητού κόσμου. Στη δεύτερη πραγματεία της έκτης Εννεάδος («Περὶ τῶν γενῶν τοῦ ὄντος»), ο Πλωτίνος υποστηρίζει ότι κάθε μέρος του Νου, δηλαδή κάθε νοητό ή Ιδέα, είναι ενεργεία αυτό που είναι και δυνάμει το σύνολο, ενώ το σύνολο είναι ενεργεία όλα τα μέρη μαζί και δυνάμει το καθένα ξεχωριστά.[22] Ο Νους εμφανίζεται έτσι ως ένα σύμπλεγμα αλληλοσυνδεόμενων θεωρημάτων, στο οποίο οποιοδήποτε θεώρημα είναι ισοδύναμο με σύνολη τη θεωρία (αφού από ένα θεώρημα μπορεί να ανασυγκροτηθεί ένα άλλο θεώρημα και τελικά σύνολη η θεωρία). Καθώς οι νοούσες θεϊκές ψυχές βρίσκονται εν χρόνω, αδυνατούν να θεωρήσουν σύνολη τη θεωρία· θεωρούν κάθε φορά ένα διαφορετικό θεώρημα, δηλαδή ένα μέρος του Νου, και εκτελούν έτσι τις διαφορετικές σταθερές κινήσεις τους, οι οποίες συγκροτούν τον ποικίλο υπερσελήνιο και υποσελήνιο κόσμο. Η «ποικιλία» αυτή προϋπάρχει κατ’ αιτίαν στον ενιαίο Νου, δηλαδή στην «θεωρίαν ζῶσαν»,[23] όπου κάθε Νοητό ή αληθινό Ον, και ως μέρος και ως σύνολο, συνδέεται με την αυτονόησή του όπως η δύναμη με την ενέργεια. Η αιτιακή ποικιλότητα του πλατωνικού κόσμου των Ιδεών και ο τρόπος ύπαρξής του ως όλου και μέρους, όπου το μέρος είναι ίσο με το όλον, και ως όντος και νοούντος, όπου νοούν και ον είναι το ίδιο πράγμα, εξηγούνται από τον Πλωτίνο με βάση την αριστοτελική οντολογική διάκριση μεταξύ δυνάμει και ενεργείᾳ, αλλά και τα πέντε «μέγιστα γένη» (ὄν, κίνησις, στάσις, ταὐτόν, ἕτερον) του πλατωνικού Σοφιστή: το ον αποτελεί στάση και είναι νοητό δυνάμει, ενώ η ενεργεία νόησή του αποτελεί κίνηση· η κίνηση και η στάση είναι έτσι έτερες για κάθε Ιδέα (η οποία είναι και νοούν και νοούμενο) αλλά συνάμα ανήκουν στην ταυτή Ιδέα, δηλαδή σε κάθε αληθινό Ον. Πλάτων και Αριστοτέλης συμφωνούν, λοιπόν, «ἐν τοῖς ἐπικαίροις τε καὶ ἀναγκαιοτάτοις τῶν δογμάτων», εν προκειμένω στη διδασκαλία τους για τον Νου, όπως θα ήθελε ο Αμμώνιος Σακκάς; Πλείστοι σύγχρονοι μελετητές θα απαντούσαν αρνητικά. Εντούτοις, οι ίδιοι μελετητές θα διεύρυναν το δικό τους πεδίο κατανόησης της αρχαίας φιλοσοφίας, αν μελετούσαν το έργο του Πλωτίνου, με τον οποίο το ελληνικό μεταφυσικό κοσμοείδωλο φτάνει στην κορύφωσή του, ώστε να φωτίζει αναδρομικά τόσο την πλατωνική όσο και την αριστοτελική σκέψη. Ιστορικά τουλάχιστον αυτό συνέβη. Παρότι ύστεροι Νεοπλατωνικοί, όπως ο Ιάμβλιχος (περ. 245-325), ο Πρόκλος (412-485) και ο Δαμάσκιος (περ. 458-540), επέμειναν περισσότερο απ’ ό,τι ο Πλωτίνος στις διακρίσεις εντός του νοητού κόσμου, μετά τον Πλωτίνο κανείς δεν επέστρεψε στη διδασκαλία των μεσοπλατωνικών ή προγενέστερων πλατωνικών φιλοσόφων. Ολόκληρος ο λεγόμενος Νεοπλατωνισμός, συμπεριλαμβανομένων και των επεκτάσεών του στη βυζαντινή φιλοσοφία και τη φιλοσοφία της Αναγέννησης, θεμελιώνεται πάνω στη διάκριση των τριών αρχικών υποστάσεων και την πλωτινική νοολογία. Ο Πλατωνικός διάδοχος στην Αθήνα Συριανός (πεθ. 437) και ο φιλόσοφος Αμμώνιος Ερμείου (περ. 440-515) στην Αλεξάνδρεια αποκαλούν τον Πλωτίνο «θεῖον»· πρόκειται για χαρακτηρισμό που αποδίδεται σχεδόν αποκλειστικά στον Πυθαγόρα και στον Πλάτωνα – ο Αριστοτέλης χαρακτηρίζεται «δαιμόνιος».[24] Ο Πλωτίνος, θα έλεγα για να παραφράσω τον Βασίλη Κάλφα, είναι το τρίτο ορόσημο της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας μαζί με τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη. Τα άπαντα του Πλωτίνου τυπώθηκαν για πρώτη φορά στα λατινικά στη Φλωρεντία το 1492 (ανατυπώσεις: Βασιλεία 1580 και 1615), σε μετάφραση και με εκτενή υπομνηματισμό του Μαρσίλιο Φιτσίνο (Marsilio Ficino, 1433-1499), ο οποίος είχε προηγουμένως μεταφράσει τους πλατωνικούς διαλόγους. Η μεταφυσική του Πλωτίνου βρίσκεται πίσω από τη διάκριση των τεσσάρων αρχικών υποστάσεων που προτείνει ο ίδιος ο Φιτσίνο: Θεός, Αγγελικός Νους, Λογική Ψυχή, Ποιότητα (της ύλης). Ο Ρενέ Ντεκάρτ, ο οποίος έχει λάβει στη σύγχρονη φιλοσοφική συνείδηση τον ρόλο του εκκινητή της νεότερης φιλοσοφίας, επιχείρησε να θεμελιώσει τη μηχανιστική φυσική του και να ανατρέψει έτσι τον αριστοτελικό υλομορφισμό των Σχολαστικών επί τη βάσει της μεταφυσικής του Αυγουστίνου για την Ψυχή και τον Νου· είναι έτσι έμμεσα επηρεασμένος από τον Πλωτίνο. Ωστόσο, τον δέκατο όγδοο αιώνα ο Πλωτίνος εμφανίζεται ως φιλόσοφος τρίτης γραμμής. Ο αυτοκράτωρ Γαλλιήνος (253-268 μ.Χ.) υπήρξε προσωπικός φίλος του Πλωτίνου. Η φιλία αυτή οπωσδήποτε ενθάρρυνε τον Πλωτίνο στο να σχεδιάσει την αναβίωση μιας ερειπωμένης πόλης που υπήρχε παλαιότερα στην περιοχή της Καμπανίας, η οποία θα διοικούνταν με βάση τους «Νόμους» του Πλάτωνα και θα ονομαζόταν «Πλατωνόπολις». Το σχέδιο ματαιώθηκε εξαιτίας αντιδράσεων που προκλήθηκαν από την πλευρά των συμβούλων του αυτοκράτορα. (Η εικονιζόμενη προτομή βρίσκεται στο Παλαιό Μουσείο Βερολίνου). Καθοριστικό υπήρξε εδώ το έργο Historia Critica Philosophiae (1742-1744) του ευαγγελικoύ θεολόγου Γιόχανν Γιάκομπ Μπρούκερ (Johann Jakob Brucker, 1696-1770), όπου ο φιλόσοφος παρουσιάζεται απλώς ως αλεξανδρινός πλατωνιστής, ο οποίος ολοκλήρωσε το εκλεκτικό σύστημα του δασκάλου του Αμμωνίου Σακκά. Ο ευσεβιστής Μπρούκερ βλέπει τον Πλωτίνο ως μυστικιστή και «φανατικό», φορέα στοιχείων ανατολικής φιλοσοφίας, ενώ παρομοιάζει τις Εννεάδες με «μολυσμένη πηγή από την οποία αντλήθηκαν τα θολά νερά που διαπότισαν τις έδρες που κατείχαν πολύ ανώτεροι [από τον Αμμώνιο και τον Πλωτίνο] φιλόσοφοι, ακόμη και το καθαρό ρεύμα της χριστιανοσύνης».[25] Παρότι απαλλαγμένος από τον πιετισμό του Μπρούκερ, ο μεγάλος γερμανός ιστορικός της φιλοσοφίας Βίλχελμ Γκότλημπ Τέννεμανν (Wilhelm Gottlieb Tennemann, 1761-1819) επεξέτεινε την ερμηνευτική γραμμή του συμπατριώτη του. Στην ενδεκάτομη Ιστορία της φιλοσοφίας (1798-1819) ο Τέννεμανν θεματοποιεί την «ενθεαστική φιλοσοφία των αλεξανδρινών Νεοπλατωνικών», ενώ είναι αυτός που επινόησε τον όρο «Νεοπλατωνισμός» προκειμένου να περιγράψει τη «ενθεαστική μανία» («neuplatonische Schwärmerei») αυτόκλητων πλατωνικών φιλοσόφων, οι οποίοι παράλλαξαν ριζικά την ορθολογική διδασκαλία του Πλάτωνα, ώστε «το φιλοσοφείν να χάνει όλο και περισσότερο τον αυθεντικό χαρακτήρα του και να γίνεται όργανο του πνεύματος της εποχής, δηλαδή της δεισιδαιμονίας και της ενθεαστικότητας».[26] Παρά την αναβάθμιση του Νεοπλατωνισμού από τον Χέγκελ, ο οποίος στις Διαλέξεις του για την ιστορία της φιλοσοφίας διαβλέπει στη φιλοσοφία του Πλωτίνου και του Πρόκλου τη διαλεκτική ολοκλήρωση της πλατωνικής φιλοσοφίας διαμέσου του Αριστοτέλη (για τον Χέγκελ, ο Νεοπλατωνισμός θα μπορούσε να ονομαστεί και Νεοαριστοτελισμός), η θεώρηση της φιλοσοφίας του Πλωτίνου και των Νεοπλατωνικών ως παρεκκλίνουσας ελληνικής φιλοσοφίας εδραιώθηκε τον δέκατο ένατο αιώνα μέσω του επιβλητικού έργου του ακαδημαϊκού ιστορικού της φιλοσοφίας Έντουαρτ Τσέλλερ (Eduard Zeller, 1814-1908), ώστε να περάσει στον εικοστό αιώνα. Η αναβίωση της μελέτης των Εννεάδων και η ανάδειξη της αξίας του Πλωτίνου ως μεγάλου φιλοσόφου ξεκίνησε τον εικοστό αιώνα στη Γαλλία.[27] Ο φιλόσοφος Ανρί Μπερξόν (Henri Bergson, 1859-1941) είδε στο πλωτινικό βίωμα της «ένωσης» του φιλοσόφου με τον Νου και στη συνέχεια με το Εν τον πρόδρομο της δικής του φιλοσοφικής μεθόδου της εποπτείας (intuition), της μόνης που εγγυάται απόλυτη και όχι σχετική γνώση. O μαθητής του Μπερξόν Εμίλ Μπρεγιέ (Émile Bréhier, 1876-1952) εξέδωσε τις Εννεάδες με γαλλική μετάφραση και σχόλια για την περίφημη συλλογή Budé (1924-1938), δίνοντας έτσι το έναυσμα για μια εμβριθέστερη μελέτη, η οποία αποκατέστησε το γράμμα και το πνεύμα της φιλοσοφίας του Πλωτίνου εντός και εκτός Γαλλίας. Ο Richard Harder στη Γερμανία (Plotins Schriften, 1930-1937), ο Vincenzo Cilento στην Ιταλία (Plotino, Enneadi, 1946-1949), ο Arthur Hilary Armstrong στη Μεγάλη Βρετανία (Plotinus, Enneads, 1968-1988) και ο Jesús Igal στην Ισπανία (Plotino, Enéadas, 1982-1998) είναι ίσως οι πιο σημαντικοί από τους εκλεκτούς Πλατωνιστές που αφιερώθηκαν στη μελέτη και έκδοση του συνολικού έργου του Πλωτίνου – μετά τον Φιτσίνο και τον Μπρεγιέ και πριν τον Παύλο Καλλιγά. [1] Εφημερίδα των Συντακτών, 13 Ιανουαρίου 2019. [2] Πλωτίνου Εννεάδες, αρχαίο κείμενο, μετάφραση, σχόλια: Παύλος Καλλιγάς, Ακαδημία Αθηνών (Βιβλιοθήκη Α. Μανούση), Αθήνα 1994-2018. Το έργο εγκαινιάστηκε με την έκδοση το 1991 της βιοεργογραφίας του Πλωτίνου από τον Πορφύριο: Πορφυρίου, Περί του Πλωτίνου βίου και της τάξεως των βιβλίων αυτού, εισαγωγή, αρχαίο κείμενο, μετάφραση, σχόλια: Παύλος Καλλιγάς. [3] Αρκεί να υπολογίσει κανείς ότι η οκτάτομη έκδοση (συναριθμουμένων του Περί του Πλωτίνου βίου και των δύο ημιτόμων της έκτης Εννεάδος) αριθμεί συνολικά 3795 σελίδες. Για την εκτίμηση της ακτινοβολίας του έργου ας μου επιτραπεί να αποτυπώσω εδώ μια προσωπική μαρτυρία: όταν ξεκινούσα το 2001 στο Παρίσι τις διδακτορικές μου σπουδές στο πεδίο του νεοπλατωνισμού, με είχε εντυπωσιάσει και εμψυχώσει το γεγονός ότι οι «εκκολαπτόμενοι» γαλλόφωνοι πλωτινιστές μάθαιναν νέα ελληνικά προκειμένου να είναι σε θέση να διαβάζουν τη μετάφραση και τα σχόλια του Καλλιγά. Η έκδοση των πρώτων τριών Εννεάδων μεταφράστηκε πρόσφατα στα αγγλικά: P. Kalligas, The Enneads of Plotinus: A Commentary (Volume 1: Enneads I–III), Princeton University Press, Πρίνστον 2014. [4] Ο Καλλιγάς υιοθετεί στην έκδοσή του το αρχαίο κείμενο των Εννεάδων, όπως αυτό αποκαταστάθηκε από τους Paul Henry και Hans-Rudolf Schwyzer (μείζων έκδοση, Παρίσι/Βρυξέλλες, 1951-1973· ελάσσων έκδοση, Οξφόρδη, 1964-1982). Εντούτοις, η έκδοσή του πόρρω απέχει από το να αποτελεί μια απλή ανατύπωση του κειμένου των ξένων εκδοτών, όπως κατά κανόνα συμβαίνει με τις νεοελληνικές μεταφράσεις που συνοδεύουν κάποιο αρχαίο ελληνικό κείμενο. Εδώ το αρχαίο κείμενο ακολουθείται από επιλεκτικό και επιτετμημένο αλλά ουσιαστικό κριτικό υπόμνημα, ενώ σε αρκετές περιπτώσεις ο Καλλιγάς αποκαθιστά το προβληματικό αρχαίο κείμενο με δικές του εύστοχες εικασίες. [5] Βλ. χαρακτηριστικά Εννεάδες, Ε΄ 1, 8.10-18 (αυτό και τα επόμενα χωρία παρατίθενται σε μετάφραση του Π. Καλλιγά): «Οι διδασκαλίες αυτές επομένως δεν είναι καινούργιες ούτε τωρινές, αλλά έχουν διατυπωθεί από παλιά, όχι πολύ αναλυτικά· και όσα λέμε τώρα αποτελούν ερμηνεία εκείνων η οποία, βασιζόμενη στα γραπτά του ίδιου του Πλάτωνα, καταδεικνύει πως οι απόψεις αυτές είναι παλαιές. Μια παρόμοια άποψη άγγιξε παλαιότερα και ο Παρμενίδης, όταν συνταύτισε το Ον και τον Νου. Δίδασκε ότι το Ον δεν συμπεριλαμβάνεται στα αισθητά, λέγοντας «η νόηση και το είναι είναι το ίδιο» (καὶ εἶναι τοὺς λόγους τούσδε μὴ καινοὺς μηδὲ νῦν, ἀλλὰ πάλαι μὲν εἰρῆσθαι μὴ ἀναπεπταμένως, τοὺς δὲ νῦν λόγους ἐξηγητὰς ἐκείνων γεγονέναι μαρτυρίοις πιστωσαμένους τὰς δόξας ταύτας παλαιὰς εἶναι τοῖς αὐτοῦ τοῦ Πλάτωνος γράμμασιν. Ἥπτετο μὲν οὖν καὶ Παρμενίδης πρότερον τῆς τοιαύτης δόξης καθόσον εἰς ταὐτὸ συνῆγεν ὂν καὶ νοῦν, καὶ τὸ ὂν οὐκ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἐτίθετο «τὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστί τε καὶ εἶναι» λέγων). [6] «Τοῦτον ἐζἠτουν» φέρεται να είπε ο Πλωτίνος, όταν άκουσε τη διδασκαλία του Αμμωνίου (Πορφύριος, Περί του Πλωτίνου βίου, 3, 13). [7] Τις πληροφορίες αυτές αντλούμε κυρίως από τον κώδικα 214 της Βιβλιοθήκης του Φωτίου. [8] Πβ. τον τίτλο της πρώτης πραγματείας της πέμπτης Εννεάδος, δέκατης κατά τη χρονολογική τάξη συγγραφής των πραγματειών του Πλωτίνου: «Περί των τριών αρχικών υποστάσεων». [9] Πβ. Πλάτων, Πολιτεία, 509b 8-10: οὐκ οὐσίας ὄντος τοῦ ἀγαθοῦ, ἀλλ’ ἔτι ἐπέκεινα τῆς οὐσίας πρεσβείᾳ καὶ δυνάμει ὑπερέχοντος. [10] Βλ. χαρακτηριστικά στον Φίληβο, 28c 7-8: ὡς νοῦς ἐστι βασιλεὺς ἡμῖν οὐρανοῦ τε καὶ γῆς. [11] Πβ. Πλάτων, Τίμαιος, 28a 6-7: ὁ δημιουργὸς πρὸς τὸ κατὰ ταὐτὰ ἔχον βλέπων ἀεί… [12] Η ταύτιση του Δημιουργού του Τιμαίου με την κοσμική Ψυχή υπήρξε επικρατούσα ερμηνεία και για πολλούς πλατωνιστές του 20ού αιώνα (αρχής γενομένης με το καθοριστικό έργο του Francis Cornford, Plato’s Cosmology: the Timaeus of Plato, 1937). Για μια αντίθετη –και πειστικότερη κατά τον γράφοντα– ερμηνεία, βλ. Στήβεν Μενν, Ο Πλάτων για τον Θεό ως Νου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2015. [13] Πολιτεία, ΣΤ΄, 505a 2. [14] Η κράση του οριστικού άρθρου με το ουσιαστικοποιημένο επίθετο –την οποία βλέπουμε συχνά και στον Αριστοτέλη– σκοπό έχει να συλλάβει λεκτικά την άπιαστη απλότητα του Ενός· βλ. Εννεάδες, ΣΤ΄ 7, 38. [15] Πβ. τον χαρακτηριστικό τίτλο της πέμπτης πραγματείας της πέμπτης Εννεάδος «Ὅτι οὐκ ἔξω τοῦ νοητοῦ τὰ νοητὰ καὶ περὶ τἀγαθοῦ». [16] Ενώ η γνώση του δέντρου δεν είναι το ίδιο πράγμα με το δέντρο. Πβ. Αριστοτέλης, Περί ψυχής, Γ 4. Η διδασκαλία του Αριστοτέλη ίσως γίνεται πιο εύκολα κατανοητή από τον σύγχρονο αναγνώστη, αν αυτός σκεφτεί κάποια μαθηματική οντότητα όπως το πυθαγόρειο θεώρημα: το πυθαγόρειο θεώρημα δεν είναι τίποτε διαφορετικό από τη γνώση του πυθαγορείου θεωρήματος, με άλλα λόγια η ουσία του δεν είναι διαφορετική από τη γνώση του. [17] Βλ. Αριστοτέλης, Περί ψυχής, Γ 5· Μετά τα φυσικά, Λ 9, 1074b 34. [18] Εννεάδες, Ε΄ 4, 2.45-46. Πβ. Αριστοτέλης, Περί ψυχής, Γ 7, 431b 17: ὅλως δὲ ὁ νοῦς ἐστιν, ὁ κατ’ ἐνέργειαν, τὰ πράγματα. [19] Εννεάδες, Γ΄ 8, 8.6-8. [20] Την αντινομία εκφράζει σε πολλά χωρία και ο ίδιος ο Πλωτίνος, π.χ. Εννεάδες, Ε΄ 9, 6.8-9: «Ο Νους είναι όλα μαζί, και πάλι όχι μαζί, μια και το καθετί αποτελεί μια δύναμη ιδιαίτερη» (ὁ νοῦς ἐστιν ὁμοῦ πάντα καὶ αὖ οὐχ ὁμοῦ, ὅτι ἕκαστον δύναμις ἰδία). [21] Πβ. ενδεικτικά Εννεάδες, Ε΄ 4, 2.9-10: «Γι’ αυτό [ο Νους] δεν είναι απλός, αλλά πολλαπλός, παρουσιάζει μια συνθετότητα –νοητή βέβαια– και βλέπει πιο πολλά αντικείμενα» (διὸ οὐχ ἁπλοῦς, ἀλλὰ πολλά, σύνθεσίν τε ἐμφαίνων, νοητὴν μέντοι, καὶ πολλὰ ὁρῶν ἤδη). [22] Βλ. κυρίως Εννεάδες, ΣΤ΄ 2, 20.10-23: «Το ίδιο πρέπει να πούμε και για τον νου: αλλιώς είναι ο συνολικός Νους, αυτός που προηγείται από τα επιμέρους ενεργεία όντα, δηλαδή τους καθέκαστον νόες, και αλλιώς οι επιμέρους οι οποίοι συναπαρτίζονται απ’ όλα. Ο Νους που βρίσκεται πάνω απ’ όλους είναι χορηγός των επιμέρους, συνιστά δυνατότητα γι’ αυτούς και περιλαμβάνει στην καθολικότητά του εκείνους. Εκείνοι πάλι, ενώ είναι επιμέρους, εμπεριέχουν τον καθολικό, όπως η επιμέρους γνώση την καθολική γνώση. Και υπάρχει και ο μεγάλος Νους καθαυτόν, και οι καθέκαστον, που είναι επίσης καθαυτοί. Οι επιμέρους εμπεριέχονται στον συνολικό, αλλά και ο συνολικός στους επιμέρους, όντας ο καθένας τους και καθαυτός και μέσα στον άλλον, και εκείνος επίσης και καθαυτός και μέσα σε εκείνους. Όλοι ενυπάρχουν δυνάμει σ’ εκείνον ο οποίος υπάρχει καθαυτόν και είναι ενεργεία όλα συνάμα, ενώ δυνάμει καθένα ξεχωριστά. Αυτοί πάλι είναι ενεργεία αυτό που είναι, αλλά δυνάμει το σύνολο» (οὕτω δὴ ἄλλως μὲν νοῦν τὸν ξύμπαντα εἰπεῖν εἶναι, τὸν πρὸ τῶν καθέκαστον ἐνεργείᾳ ὄντων, ἄλλως δὲ νοῦς ἑκάστους, τοὺς μὲν ἐν μέρει ἐκ πάντων πληρωθέντας, τὸν δ’ ἐπὶ πᾶσι νοῦν χορηγὸν μὲν τοῖς καθέκαστα, δύναμιν δὲ αὐτῶν εἶναι καὶ ἔχειν ἐν τῷ καθόλου ἐκείνους, ἐκείνους τε αὖ ἐν αὐτοῖς ἐν μέρει οὖσιν ἔχειν τὸν καθόλου, ὡς ἡ τὶς ἐπιστήμη τὴν ἐπιστήμην. Καὶ εἶναι καὶ καθ’ αὑτὸν τὸν μέγαν νοῦν καὶ ἑκάστους αὖ ἐν αὐτοῖς ὄντας, καὶ ἐμπεριέχεσθαι αὖ τοὺς ἐν μέρει τῷ ὅλῳ καὶ τὸν ὅλον τοῖς ἐν μέρει, ἑκάστους ἐφ’ ἑαυτῶν καὶ ἐν ἄλλῳ καὶ ἐφ’ ἑαυτοῦ ἐκεῖνον καὶ ἐν ἐκείνοις, καὶ ἐν ἐκείνῳ μὲν πάντας ἐφ’ ἑαυτοῦ ὄντι δυνάμει, ἐνεργείᾳ ὄντι τὰ πάντα ἅμα, δυνάμει δὲ ἕκαστον χωρίς, τοὺς δ’ αὖ ἐνεργείᾳ μὲν ὅ εἰσι, δυνάμει δὲ τὸ ὅλον). [23] Πβ. Εννεάδες, Γ΄ 8, 8.10-11: «Πρέπει επομένως τούτο να είναι κάτι όπου και τα δύο είναι πραγματικά ένα· και τούτο σημαίνει ζωντανή θέαση, όχι σαν θεώρημα το ένα του άλλου» (δεῖ οὖν τοῦτο εἶναι ἓν ὄντως ἄμφω· τοῦτο δέ ἐστι θεωρία ζῶσα, οὐ θεώρημα, οἷον τὸ ἐν ἄλλῳ. Πβ. το «ὃ ἔστιν ζῷον» του Τιμαίου (39e 8). [24] Μεταξύ των Ύστερων Πλατωνικών, «θεῖος» χαρακτηρίζεται συχνότερα μόνο ο Ιάμβλιχος, στον οποίον αποδίδονταν εντούτοις και θεουργικές πρακτικές. [25] Βλ. στην επιτομή του έργου από τον William Enfield (Δουβλίνο, 1791), βιβλίο ΙII, κεφ. II, ενότ. 4, σελ. 69. [26] Βλ. στο W. G. Tennemann, Grundriss der Geschichte der Philosophie für den akademischen Unterricht (Λειψία, 1812), § 200-203. Έξι χρόνια αργότερα ο Κωνσταντίνος Κούμας μετέφρασε τη Σύνοψη της ιστορίας της φιλοσοφίας του Τέννεμανν στα ελληνικά (Βιέννη, 1812). [27] Πρέπει να μνημονευθεί και η σημαντική έκδοση του γερμανού αρχαιοδίφη Georg Friedrich Creuzer, Plotini Opera Omnia (Οξφόρδη, 1835). Ο Creuzer είχε προηγουμένως δημοσιεύσει μεταφράσεις των πραγματειών Γ΄ 8 («Περί φύσεως, θεωρίας και του ενός») και Α΄ 6 («Περί του καλού»), οι οποίες άσκησαν επίδραση στον Σέλλινγκ και στον Χέγκελ.

Πλωτίνος: ο μεγάλος άγνωστος της ελληνικής φιλοσοφίας

Σύνδεση