Ο δύσκολος οικονομικός μετασχηματισμός της Ελλάδας

Κώστας Κωστής, Ο πλούτος της Ελλάδας. Η ελληνική οικονομία από τους Βαλκανικούς πολέμους μέχρι σήμερα, Πατάκη, Αθήνα 2019, σελ. 654 Θα επικεντρωθώ σε ορισμένα σημαντικά στοιχεία του νέου βιβλίου του Κώστα Κωστή, θα αναφερθώ σε ορισμένες επισημάνσεις που έχω και σε κάποιες θεματικές για τις οποίες η έρευνα στην Ελλάδα θα ήταν σκόπιμο να προσελκύσει το ενδιαφέρον των νέων ερευνητών και επίσης, σε ορισμένα ειδικά θέματα που θίγονται στο βιβλίο, αλλά για τα οποία είναι χρήσιμος ένας περαιτέρω προβληματισμός. Επτά σημαντικά θετικά στοιχεία του βιβλίου 1. Η μελέτη του Κώστα Κωστή αποβλέπει στο να μας παρουσιάσει μια μακροσκοπική εικόνα των σημαντικών εξελίξεων που διαμόρφωσαν τη χώρα στη διάρκεια ενός αιώνα (1913-2018), και είτε την ώθησαν προς τα εμπρός, είτε πολλές φορές την οδήγησαν σε ήττες ‒ και δεν εννοώ μόνο στρατιωτικές, αλλά και οικονομικές, κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές. Είναι διαφορετικό να εξετάζει κανείς μεμονωμένα πολλές μικρότερες περιόδους και διαφορετικό μεγάλες φάσεις της ιστορίας, όπως γίνεται στο ανά χείρας βιβλίο. Έτσι βλέπει πώς οι φάσεις αυτές αλληλεπιδρούν μεταξύ τους ή τι ρήξεις διαμορφώνονται. Στο βιβλίο αναδεικνύεται η σταδιακή συγκρότηση της χώρας, μέσα από διαδοχικές, τυχαίες ή στοχευμένες, δημιουργικές και καταστροφικές διαδικασίες. Βλέπουμε, δηλαδή, τις περιοδικές αμπώτιδες και πλημμυρίδες της ιστορίας μας. Παρακολουθεί κανείς τη συγκρότηση της θεσμικής βάσης της χώρας, μέσα στο χρόνο, π.χ. τη δημιουργία ειδικών υπουργείων αγροτικής ανάπτυξης, εκπαίδευσης, μεταφορών, της κεντρικής Τράπεζας, τον ΟΓΑ, το ΙΚΑ, τους συνεταιρισμούς, τη Νομισματική Επιτροπή. Επιπλέον, το εθνικό σκηνικό συμπληρώνεται και από κρίσιμες εξελίξεις στο διεθνές, κυρίως ευρωπαϊκό, πεδίο, που επηρέαζαν την πορεία της χώρας. Η συμπληρωματική αυτή διάσταση δεν είναι συνήθης σε τέτοιες μελέτες, που συχνά έχουν ελληνοκεντρικό περιεχόμενο, αλλά γι’ αυτό είναι ιδιαίτερα χρήσιμη. 2. Μελετώντας το βιβλίο καταλαβαίνει κανείς τα προβλήματα που αντιμετώπισαν πολλοί γνωστοί πολιτικοί στη διάρκεια του αιώνα που καλύπτει, τι εξηγεί τις επιλογές τους, τι εμπόδια αντιμετώπισαν, πώς άλλαξαν κατεύθυνση, πότε πέτυχαν ή απέτυχαν και ποιοι ήταν οι παράγοντες επιτυχίας και αποτυχίας. Ιδιαίτερα, με μια μικρή προσπάθεια, μπορεί κανείς να καταγράψει τις μεγάλες αρνητικές σταθερές στη διαδρομή της Ελλάδας μέσα στο χρόνο, όπως τα δημοσιονομικά του Κράτους, η παραοικονομία, η φοροδιαφυγή, η διαφθορά, η αδύναμη ανάπτυξη για μεγάλες περιόδους και η πολιτική πολεμική ενάντια στην ανάπτυξη, η νομισματική αστάθεια και οι περιοδικές απώλειες αξίας του νομίσματος, ο πληθωρισμός ως αποτέλεσμα συνειδητών πολιτικών επιλογών, η ιδιοτέλεια στις λειτουργίες του Κράτους, οι διαρθρωτικές αδυναμίες στην απονομή της δικαιοσύνης, οι ανισότητες. Μάλιστα, μια διεισδυτική ανάγνωση μας δείχνει πόσο όμοια είναι πολλά προβλήματα στη διάρκεια του χρόνου, ακόμα και σήμερα, πράγμα που δείχνει πόσο αποτυχημένες ήσαν και είναι οι προσπάθειες αντιμετώπισής τους. Το φυσικό ερώτημα είναι γιατί συμβαίνει αυτό; 3. Βρήκα πολύ ενδιαφέροντα τα κεφάλαια για την Κατοχή και την Εποχή της Αυτάρκειας (περίοδος 1929-1940), αν και στα δύο είναι ορατή η ανάγκη να προχωρήσει η έρευνα ή και η σύνθεση υφιστάμενου υλικού σε μεγαλύτερο βάθος. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι και η παρουσίαση της κρίσης του 1929-1930 και τα ειδικότερα χαρακτηριστικά της, ιδίως γιατί δείχνει τις παράλληλες εξελίξεις στο ευρωπαϊκό επίπεδο και πώς αυτές επηρέασαν την ελληνική πολιτική. 4. Μέσα στις σελίδες του μακρού αφηγήματος είναι εξαιρετικά επίκαιρο και σημαντικό να κατανοήσει κανείς πώς μεγάλος αριθμός εργαλείων οικονομικής πολιτικής, που θεωρητικά θα έπρεπε να αποτελούν κεντρικά εργαλεία της ανάπτυξης και της επίτευξης μεγάλων ή μικρότερων συλλογικών στόχων, αλλοιώνονταν και μετατρέπονταν τελικά σε εργαλεία μιας ιδιοτελούς πελατειακής πολιτικής σε βάρος των ίδιων των στόχων που καλούνται να υπηρετήσουν. Αναφέρομαι στο πώς χειρίστηκαν πολλές κυβερνήσεις τις Δημόσιες Επιχειρήσεις, το τραπεζικό σύστημα, τις προβληματικές επιχειρήσεις, το σύστημα εκπαίδευσης, τις πολεμικές βιομηχανίες (Ναυπηγεία, Πυρκάλ κ.ά.), το ασφαλιστικό πρόβλημα, τις κρατικές προμήθειες, τους επενδυτικούς νόμους, τις ιδιωτικοποιήσεις και αναρίθμητα άλλα. Κατά κανόνα, οι κυβερνήσεις που ήθελαν έβρισκαν τρόπους να εκμεταλλευτούν τα θέματα αυτά δήθεν σε όφελος της κοινωνίας, αλλά στην πραγματικότητα με αποτελέσματα αρνητικά για την κοινωνία. Στις περιπτώσεις αυτές, διαπιστώνει κανείς πόσο έντονη είναι η απουσία της αίσθησης του «συλλογικού συμφέροντος» σε τόσο πολλές και κρίσιμες φάσεις της πολιτικής και της ιστορίας μας. Παρά τα όσα λέγονται και γράφονται, και μάλιστα από δυνάμεις που θεωρούν τη συλλογικότητα ως μείζονα αξία, το εθνικό συμφέρον ήταν και είναι «το Μεγάλο Κενό» της κοινωνίας μας, και συχνά το κεντρικό αίτιο μιας σειράς καταστροφικών αποτυχιών μας. 5. Θέλω να επισημάνω δύο κρίσιμες παρατηρήσεις του συγγραφέα: α) ότι στη δεκαετία του 1950 η «μοναδική δυνατότητα να αποφευχθεί μια νέα αμφισβήτηση του οικονομικού καθεστώτος [θα προσέθετα και του πολιτικού] δεν ήταν άλλη από το ξεπέρασμα της φτώχειας …» (σ. 379). Είναι μια σπάνια παρατήρηση, που ισχύει και για τη μεταπολεμική αναπτυξιακή διαδικασία σε άλλες χώρες με παρεμφερή πολιτικά χαρακτηριστικά, όπως οι Ισπανία, Πορτογαλία και Ν. Κορέα. Ίσως, ακριβώς, γιατί η ανάπτυξη έπαιζε το ρόλο της πολιτικής νομιμοποίησης του μοντέλου που κυριάρχησε, καταπολεμήθηκε με ένταση και τόσο συχνά. β) Ότι η μεταπολίτευση δεν ήταν μια καθολική αποτυχία, όπως καθ’ υπερβολή υποστηρίζεται. Η ιστορία, αλλά και εμείς, πρέπει να βρούμε, με αποστασιοποίηση, τα πολλά αντιφατικά, θετικά και αρνητικά, της περιόδου αυτής. 6. Ένα σημείο που ίσως φανεί δευτερεύον, αλλά πάντως είναι πολύ χρήσιμο, είναι η ύπαρξη ενός πίνακα σε κάθε μεγάλη ενότητα, όπου παραθέτει σημεία-κλειδιά των πολιτικών, οικονομικών ή άλλων εξελίξεων στην περίοδο που αφορά την ενότητα. Ωστόσο, υπάρχει και ένα προβληματάκι εδώ. Ότι οι πίνακες αρχίζουν και σταματούν στην περίοδο που καλύπτει το συγκεκριμένο κεφάλαιο. Έτσι, δεν έχει κανείς μια ολοκληρωμένη εικόνα για την εξέλιξη κεντρικών οικονομικών ή άλλων μεγεθών στον μακρύ χρόνο. 7. Τα τελευταία κεφάλαια, που αναφέρονται στην κρίση, έπειτα από μια ανοδική πορεία δεκαπέντε περίπου ετών, δείχνουν το καταστροφικό, αν και κρυφό, κόστος των πολιτικών επιλογών που προηγήθηκαν του 2009. Δείχνουν πώς πολιτικές που εμφανίζονταν ευχάριστες και κοινωνικές, αποτελούσαν ένα αόρατο μπούμερανγκ, που στράφηκε κατά του κόσμου που υποτίθεται ότι ήθελε να ευνοήσει, και κατά των πολιτικών δυνάμεων που έβαλαν σε κίνηση ή στήριξαν, ιδεολογικά ή πρακτικά, ένα σύνολο αποτυχημένων αντιλήψεων για την πολιτική και την πορεία της χώρας. Κατά κανόνα, έχουμε την τάση να επισημαίνουμε τι λείπει σε μια ανάλυση. Βεβαίως, αυτό είναι μια θεμιτή προσέγγιση, όμως σε ένα τέτοιο έργο θα ήταν λάθος. Πολλά λείπουν, ανάλογα με την οπτική του καθενός. Όμως δεν μπορεί παρά να λείπουν. Γιατί εξαιρετικά πολλά είναι παρόντα. Η συμβολή ενός τέτοιου βιβλίου είναι να δώσει τα στοιχεία εκείνα που θα μας βοηθήσουν να κατανοήσουμε τη ροή των γεγονότων, τις ιστορικές στιγμές, το πώς και πού αποτύχαμε και πώς και πού πετύχαμε, ή τι πρέπει να περιλαμβάνει η ιστορική μνήμη. Τέσσερις επισημάνσεις Ο τίτλος του βιβλίου (Ο Πλούτος της Ελλάδας) δίνει την αίσθηση της οικονομικής διάστασης. Όμως, ο πραγματικός πλούτος μιας χώρας είναι οι συλλογικές κοινωνικές ικανότητές της, ο τρόπος που σκέφτεται, ενεργεί, λειτουργεί σε συλλογικό επίπεδο, το σύστημα εκπαίδευσης και πώς αξιοποιείται το ανθρώπινο δυναμικό μας, πώς λειτουργεί το Κράτος, οι θεσμοί μαζί και το πολιτικό σύστημα, και οι πολίτες της ως ελεύθερα και νοήμονα άτομα. Ενώ το βιβλίο αποτελεί μια σύνθετη προσέγγιση πολλών τέτοιων ζητημάτων, ο τίτλος δίνει μια διαφορετική εντύπωση. Το πέμπτο κεφάλαιο τιτλοφορείται «Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός (1953-1973)». Συμφωνώ απόλυτα. Όμως ταυτόχρονα ήταν και «ατελέσφορος μετασχηματισμός». Πρώτον, γιατί ο μετασχηματισμός της οικονομίας και της χώρας συνεχίστηκε. Η οικονομία το 2009 ήταν πολύ διαφορετική από το 1974, όπως το 1974 ήταν πολύ διαφορετική από το 1953. Δεύτερον, γιατί το 1975-78 αρχίζει η περίοδος της κρίσης, αρκετοί προσδιοριστικοί παράγοντες της οποίας βρίσκονται πίσω, στα χρόνια του Μεγάλου Μετασχηματισμού. Συνεπώς, Μεγάλος Μετασχηματισμός και Κρίση έχουν πολλές διασυνδέσεις μεταξύ τους, ενώ στα τέλη της δεκαετίας του 1970 αρχίζει μια πορεία με εναλλασσόμενες ισχυρές διακυμάνσεις απόκλισης και σύγκλισης, που κατέληξαν στη μεγάλη απόκλιση από το 2009 και μετά. Νομίζω ότι αδικεί λίγο τη βιομηχανία. Φυσικά, το να πούμε ότι η Ελλάδα στον μεσοπόλεμο ή στην πρώτη μεταπολεμική φάση είχε γνωρίσει μια βιομηχανική ανάπτυξη θα ήταν απόλυτα ανακριβές. Όμως, λόγω και του προστατευτισμού στον οποίο ο συγγραφέας αναφέρεται συχνά και ο οποίος ήταν τότε κυρίαρχη επιλογή σε παγκόσμιο επίπεδο, αναπτύχθηκαν αρκετές βιομηχανικές μονάδες, ορισμένες μάλιστα από τις οποίες είχαν ιδρυθεί σε προγενέστερες δεκαετίες, οι οποίες εξελίχθηκαν και αποτέλεσαν τμήμα του μεταπολεμικού βιομηχανικού μετασχηματισμού. Θεωρώ ότι η πραγματικότητα δεν είναι στις δύο αντίθετες θέσεις, αλλά κάπου στη μέση, και έχει πολύ ενδιαφέρον να αναλυθούν στο μέλλον τα ζητήματα αυτά, όπως π.χ. η σχέση της στρατηγικής υποκατάστασης εισαγωγών και της ισχυρής κρατικής προστασίας με τις μεταπολεμικές εξελίξεις, τις αδυναμίες και τις επιτυχίες στους διάφορους κλάδους της μεταποίησης. Άλλωστε, οι πολιτικές αυτές δεν ήσαν ποτέ αμιγώς οικονομικές. Υπέκρυπταν πάντα συσχετισμούς και ισορροπίες δύναμης και αμοιβαίων οφελών μεταξύ οικονομικού και πολιτικού συστήματος. Τέσσερα θέματα για περαιτέρω έρευνα Η παρουσίαση του βιβλίου σε συνδυασμό με τη διαθέσιμη βιβλιογραφία δείχνει ότι ορισμένες σημαντικές θεματικές δεν έχουν αναλυθεί σε βάθος από τους ιστορικούς της ελληνικής ιστορίας. Οι θεματικές που κατέγραψα είναι: ‒ Γιατί η Ελλάδα προχώρησε τόσο μπροστά σε σύγκριση με τις άλλες βαλκανικές χώρες, με τις οποίες στις αρχές του 19ου αιώνα βρισκόταν στο ίδιο επίπεδο; Ήταν η στήριξη της Δύσης; Οι δεκαετίες που προηγήθηκαν; Η εισαγωγή κοινοβουλευτικών και άλλων θεσμών, έστω και αδύναμων, αρκετές δεκαετίες νωρίτερα; Μήπως η αέναη εθνική γκρίνια για τα πάντα αποτελεί τελικά γονιμοποιό στοιχείο της προόδου; Το παραπάνω ερώτημα είναι ανοικτό και, απ’ όσο γνωρίζω, παραμένει ανοικτό. ‒ Πώς από την πτώχευση του 1897 φτάσαμε σε νικηφόρους βαλκανικούς πολέμους και στην προσάρτηση Νέων Χωρών; ‒ Η επιστροφή στα προπολεμικά οικονομικά επίπεδα ολοκληρώθηκε γύρω στο 1950. Πώς έγινε αυτό, με τόσες καταστροφές να έχουν προηγηθεί και χωρίς επαρκή κεφάλαια; ‒ Από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 η Ελλάδα έπαψε να έχει πρόσβαση στον διεθνή δανεισμό, καθώς το 1932 αποφάσισε την αναγκαστική δραχμοποίηση των καταθέσεων σε συνάλλαγμα. Ο περιορισμός αυτός την ακολούθησε για δεκαετίες, και μεταπολεμικά. Όμως το Δημόσιο δανειζόταν. Με ποιους έμμεσους τρόπους γινόταν αυτό σε εποχές που τυπικά δεν υπήρχε πρόσβαση στις διεθνείς αγορές; Αν αναλύσει κανείς τα δεδομένα, διαπιστώνει ότι ήταν μύθος ότι το 1975 το χρέος/ΑΕΠ ήταν στο χαμηλό επίπεδο του 26%. Το Δημόσιο είχε εγγυηθεί στην Τράπεζα της Ελλάδας για το τεράστιο ποσό των καταθέσεων σε συνάλλαγμα των Ελλήνων του εξωτερικού και για άλλα κρυφά δάνεια. Το σύνολο του αφανούς δημόσιου χρέους μεταπολεμικά, κυρίως από το 1968 μέχρι το 1992 εκτιμήθηκε με βάση τις διαδικασίες του Μάαστριχτ σε 20-25 ποσοστιαίες μονάδες του ΑΕΠ. Θέματα για συζήτηση Κλείνοντας θα αναφέρω ότι παρά τον πλούτο θεμάτων και ερωτημάτων που επισημαίνει ο συγγραφέας, και μάλιστα με ιδιαίτερη διεισδυτικότητα, υπάρχουν ζητήματα, που πρέπει να εξεταστούν περισσότερο σε βάθος, αλλά και από διαφορετικές οπτικές. Επισημαίνω ορισμένα: ‒ Στη διάρκεια ενός αιώνα περιγράφονται οι αποτυχίες και τα επιτεύγματα της οικονομίας. Διαπιστώνουμε ότι συχνά κάποια στιγμή σημειώνεται μια επιτυχία. Αυτό που δεν βλέπουμε είναι ότι η συλλογική μας ανικανότητα έχει ως αποτέλεσμα ένα κοινωνικό-συλλογικό κόστος 2-3 φορές μεγαλύτερο απ’ ό,τι χρειαζόταν. Ο επιπλέον χρόνος και το επιπλέον κοινωνικό κόστος της επιτυχίας αυτής είναι κριτήρια της χαμηλής ικανότητάς μας. Ποιοι τα πληρώνουν; Στα χρόνια της κρίσης, το χάσμα χρόνου και οικονομικού κόστους για να χειριστούμε την κρίση και το χάσμα στην ικανότητα Ελλάδας και άλλων χωρών κρίσης πήρε ιδιαίτερα έντονες, αν και αφανείς, διαστάσεις. ‒ Ο μύθος της ανεξαρτησίας της πολιτικής απέναντι στην οικονομία, και, γενικά, απέναντι στην πραγματικότητα, σημειώνεται σε διάφορα σημεία. Θα είχε πολύ ενδιαφέρον να μετρήσει κανείς πόσες φορές στην ιστορική περίοδο που καλύπτει το βιβλίο του Κώστα Κωστή, η πολιτική άγνοια, ο πολιτικός πρωτογονισμός ή η εμμονή και διασύνδεση με ισχυρά συμφέροντα οδήγησε σε καταστροφικές οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιλογές και συνέπειες. Εκτός και αν το πνεύμα του μύθου είναι, ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχουν ανεπιθύμητες οικονομικές επιπτώσεις, για να μην ενοχλείται ο πολιτικός αυθαίρετος βολονταρισμός. Θα μπορούσα να προεκτείνω την πρόταση, θέτοντας το ερώτημα, πότε στην ιστορία οποιασδήποτε χώρας η πολιτική μπορούσε να πάρει αποφάσεις ανεξέλεγκτα και με τρόπο που να μην περιορίζεται από οικονομικές, κοινωνικές ή άλλες πολιτικές παραμέτρους, εσωτερικές ή εξωτερικές, χωρίς δηλαδή εξωτερικούς περιορισμούς/καταναγκασμούς. Συνολικά, ο συγγραφέας αξιοποιεί ένα τεράστιο εύρος αναλύσεων, στοιχείων, πληροφοριών από πολλούς συγγραφείς, φυσικά και από δικά του έργα, ώστε να καλύψει τα πολλά και ετερόκλητα στοιχεία που χαρακτηρίζουν κάθε εποχή και κάθε σημαντικό πεδίο. Στην πράξη, ο συγγραφέας συνδυάζει στοιχεία που βρίσκονται στο μακρο-, στο μεσο- και στο μικρο-επίπεδο τόσο της οικονομίας όσο και της πολιτικής και της κοινωνίας, ώστε να ξεδιπλώσει φάση προς φάση τα μεγάλα βήματα του μετασχηματισμού μιας φτωχής χώρας, που τις παραμονές της κρίσης το 2009/2010 είχε αναδειχθεί σε εμβληματικό αναπτυξιακό παράδειγμα στη Ν.Α. Ευρώπη και όχι μόνο. Αν σκεφτούμε τις μεγάλες αδυναμίες σε στατιστικό υλικό, τις κατά κανόνα αποσπασματικές και περιγραφικές αναλύσεις πολλών έργων του παρελθόντος, τις μεθοδολογικές διαφορές μεταξύ σημερινών και ιστορικών αναλύσεων για θέματα όπως η οικονομική ανάπτυξη, το Κράτος και πολλά άλλα, το βιβλίο αυτό αποτελεί μια σημαντική συμβολή στην γνώση και αυτογνωσία μας για τη νεώτερη Ελλάδα.

Ο δύσκολος οικονομικός μετασχηματισμός της Ελλάδας

Σύνδεση