«Να ξεχάσουμε τον απατεώνα»

[Ζαν-Μαρκ Μαντοζιό, Μισέλ Φουκώ: η μακροημέρευση μιας απάτης. Φουκώφιλοι και Φουκωλάτρες, Μάγμα, μτφρ. Γιώργος Παπαδόπουλος, Νίκος Μάλλιαρης, Αθήνα 2019, σελ. 172] Κάθε εποχή έχει τα ινδάλματά της, τους πνευματικούς της δασκάλους, τους συγγραφείς τους οποίους δεν τολμά να αγγίξει η κριτική. Αν επιπλέον αυτοί οι συγγραφείς είναι φιλόσοφοι οι οποίοι, ανάμεσα στη μέθοδο και το σύστημα, ή στις έννοιες και το λεξιλόγιο, καταφέρνουν να κατασκευάσουν μια φιλοσοφική ανθρωπολογία που δηλώνει ότι είναι σε θέση να εξηγήσει τι είναι οι τέχνες, τι κάνουν οι επιστήμες, πώς λειτουργεί η εξουσία και οι θεσμοί της, τότε ο καθένας θα συμφωνούσε πως οτιδήποτε κι αν έχουν αυτοί να πουν θα βρει ευήκοα ώτα. Αντιθέτως, όποιος τους αγνοεί ή τους ασκεί κριτική απομονώνεται, περνιέται για παράλογος κι αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Αυτό συνέβη και συνεχίζει ακόμα να συμβαίνει με τον Μισέλ Φουκώ. Θυμάμαι όταν, περί τα μέσα της δεκαετίας του ’60, νέος ακόμα στο πανεπιστήμιο, άρχιζα να διαβάζω Φουκώ, την Ιστορία της Τρέλας κι έπειτα τις Λέξεις και τα Πράγματα. Ήμασταν όλοι κατακυριευμένοι από τη θέληση να έρθουμε σε ρήξη με το παρελθόν και να «επαναθεμελιώσουμε» τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμασταν αλλά και ζούσαμε. Αυτό ήταν τότε το κυρίαρχο πολιτισμικό και πολιτικό κλίμα σε διεθνές επίπεδο. Τα δέκα χρόνια που προετοίμασαν τον Μάη του ’68 ήταν μια εποχή μοναδικού διανοητικού πάθους: ένα είδος «επαναστατικού» πυρετού με την ευρεία έννοια, μια ψυχρή μέθη για καταστροφή και πρωτοτυπία. Όλοι οι συγγραφείς και τα βιβλία που είτε εκδόθηκαν είτε επανεκδόθηκαν εκείνη την περίοδο συμπύκνωναν με κριτικό τρόπο κι έδιναν, ταυτόχρονα, νέα πνοή σε μια «αντισυστημική» ριζοσπαστικότητα της οποίας οι καταβολές έφταναν πίσω τόσο στον ορθολογισμό του Διαφωτισμού όσο και στον ανορθολογισμό του Ρομαντισμού – στα ιστορικά σύμβολα της ελεύθερης σκέψης και της ιδιοφυούς έμπνευσης, της κυρίαρχης κοινωνικής ολότητας αλλά και της ουτοπίας. Έπειτα από την επανάκαμψη των στοχαστών της Φρανκφούρτης (Αντόρνο, Μαρκούζε, Μπένγιαμιν), την επανανακάλυψη του Βιτγκενστάιν και του Φρόυντ αλλά και των καλλιτεχνικο-λογοτεχνικών και πολιτικών πρωτοποριών των αρχών του 20ού αιώνα, ξαφνικά εμφανίζεται ο νεαρός Φουκώ που, προσθέτοντας στα παραπάνω τη γλωσσολογικο-δομιστική του οπτική, έμοιαζε να συνδυάζει όλα τα παραπάνω. Χάρις στη μέθοδό του (η Γαλλία είναι άλλωστε η πατρίδα όλων των «μεθόδων»), μπορούσαν πλέον να συσχετιστούν οι πιο διαφορετικές καταστάσεις και τα πιο ποικίλα φαινόμενα. Ολόκληρο το κοινωνικό σύμπαν μετατρεπόταν σε μια εγκυκλοπαίδεια που θα μπορούσε να φωτιστεί και να κατακτηθεί μέσω της ταξινομικής μεθόδου: ιδού η καθολική θεωρία μιας ολοκληρωτικής κυριαρχίας. Στα επόμενα χρόνια, με μια ακατάβλητη και σταθερή παραγωγικότητα, που κατέληγε σ’ έναν αναστοχασμό γύρω από το Πανοπτικόν του Τζέρεμι Μπένθαμ –ένα κυκλικό κτίριο από το κέντρο του οποίου μπορεί κανείς να παρακολουθήσει και να ελέγξει τα πάντα– ο Φουκώ κατασκευάζει με τη σειρά του το δικό του κριτικό Πανοπτικόν, από τις αναλύσεις του οποίου τίποτα δεν ήταν δυνατό να ξεφύγει. Οι γνώσεις (connaissances), οι μορφές της ορθολογικότητας και τα κυρίαρχα νοητικά σχήματα (savoir) δεν ανάβλυζαν απλά από κάποιο κέντρο, αλλά λειτουργούσαν, παντού και συνεχώς, ως μια «μικροφυσική της εξουσίας» ικανή να διαπερνά κάθε δράση, κάθε κατάσταση, κάθε χειρονομία. Έχοντας έτσι καθιερωθεί μέσω του εκθαμβωτικού του ντεμπούτου μέσα σε μια εποχή νεομαρξιστικής αναβίωσης, ο Φουκώ, με τον ιδιάζοντα αντιφιλοσοφικό και αντι-ιστορικιστικό του στρουκτουραλισμό, προσέφερε όχι μόνο μια συναρπαστική, ολοποιητική θεωρία, αλλά κι ένα έργο που θα μπορούσε δυνητικά ν’ αντικαταστήσει τον ίδιο τον μαρξισμό. Είκοσι χρόνια αργότερα, πλείστοι μαρξιστές σε κρίση ταυτότητας και κάθε είδους απογοητευμένοι της επανάστασης θα ανακαλύψουν στο πρόσωπο και στη χαμαιλεοντική του γλώσσα –μια γλώσσα αυστηρή και ταυτόχρονα φευγαλέα– τα πιο βολικά εργαλεία για τη διαιώνιση της πίστης ότι η «ανατροπή του συστήματος» είναι προ των πυλών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, τα τελευταία είκοσι χρόνια του περασμένου αιώνα, η ριζοσπαστική Αριστερά όλου του κόσμου βρήκε στον Φουκώ έναν φιλόσοφο παρηγορητικό, που της έγινε απαραίτητος. Φέρνοντας στο προσκήνιο τον Καρτέσιο και τον Καντ, το υποκείμενο και το αντικείμενο, τον Φρόυντ και τον Χάιντεγκερ, τον θετικισμό της έρευνας και τους επιστημολογικούς στοχασμούς, τον Θερβάντες και τον Μαλλαρμέ, τον Αρτώ και τον Μπόρχες, την ξεκάθαρη ιδέα και την συγκεχυμένη πίσω όψη της, ο Φουκώ μάς επέτρεπε πλέον να καταλήξουμε όπου ήθελε ο καθένας: στην θεωρία του μοντέρνου και του μεταμοντέρνου, στη θεολογία της εξουσίας και στην μυστικο-πρακτική της άρνηση, στις σοφίες των αρχαίων πολιτισμών και στην πρωτοποριακή λογοτεχνία, στην εξέγερση, στη σεξουαλικότητα, στην επιμέλεια του εαυτού. Τίποτε επομένως πιο παρακινδυνευμένο ή ακόμα κι απαράδεκτο –για ορισμένους– αλλά ταυτοχρόνως ωφέλιμο και αναζωογονητικό –για κάποιους άλλους– από το γεγονός πως ένας πανεπιστημιακός και δοκιμιογράφος με οξύ κριτικό πνεύμα, όπως ο Ζαν-Μαρκ Μαντοζιό, τόλμησε να γράψει μια πολεμική με τίτλο Μισέλ Φουκώ: η μακροημέρευση μιας απάτης, που δημοσιεύτηκε στη Γαλλία το 2010, έπειτα απορρίφθηκε από διάφορους εκδότες στην Ιταλία, και τελικά κυκλοφορεί σήμερα από τον εκδοτικό οίκο Enrico Damiani Editore. Προς τι λοιπόν η επίθεση και η κριτική στον Φουκώ; Καταρχάς, επειδή κανένας δεν το έχει κάνει ως τώρα αλλά και κανείς δεν φαίνεται πρόθυμος ή και ικανός να το τολμήσει. Όπως εξηγεί ο Μαντοζιό στο τελευταίο μέρος του κειμένου που συναπαρτίζει το βιβλίο, με τον τίτλο «Φουκώφιλοι και Φουκωλάτρες», ο εν λόγω συγγραφέας είχε από καιρό καλλιεργήσει γύρω του μια κραυγαλέα ειδωλολατρία. Αρκεί, λοιπόν, ν’ αρχίσει να συζητά κανείς τις ιδέες του Φουκώ, να περιγράφει το ύφος γραφής του, που είναι γεμάτο «με αντιφατικούς ισχυρισμούς και ασαφή αιτήματα» (σ. 113) και δίνει «φιλοσοφικο-λογοτεχνική μορφή στους κοινούς τόπους κάθε εποχής» (σ. 111), για να νιώσουν οι πολυάριθμοι πιστοί του τη γη να φεύγει κάτω απ’ τα πόδια τους. Διότι, στην πραγματικότητα, δίχως τις φουκωικές ράγες να χαράσσουν την πορεία, τα βιβλία τους δεν θα έφταναν και πολύ μακριά. Αν δεν είχαν εύκαιρα ανά πάσα στιγμή εργαλεία και έννοιες-φετίχ όπως «μηχανισμοί», «νόρμες», «βιοπολιτική», «δικτυακό πλέγμα» και «Βιοεξουσία», δεν θα μπορούσαν ποτέ να επικοινωνούν τόσο εύκολα με τους κύκλους των διανοούμενων. Χωρίς τις θεωρητικές του ακροβασίες, την πασπαρτού ορολογία του και την επιδεικτική του ευρυμάθεια (μιας και ο Φουκώ παρουσιαζόταν ως κάποιος που είχε διαβάσει τα πάντα και που είχε ανασκάψει όλα τα αρχεία), η οντολογικο-θεολογική ιδέα της διαρκούς επανάστασης δεν θα ήταν τόσο εξαγώγιμη στα πανεπιστήμια ολόκληρου του κόσμου. Όπως παρατηρεί ο Μαντοζιό, ο Φουκώ γνώρισε μια δεύτερη νεότητα χάρις στον ενθουσιασμό των Αμερικανών πανεπιστημιακών για την French Theory. Αν, σε αντίθεση με τον Ντελέζ και τον Ντεριντά, ο Φουκώ συνεχίζει να απολαμβάνει ενός πολύ μεγάλου κύρους, αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι οι ιδέες του «δεν είναι τόσο έκδηλα παραληρηματικές» (σ. 9). Οι τελευταίες παρουσιάζονται ως «μια ασυνήθιστα εμβριθής ιστορική ανάλυση» (σ. 11), ενώ γενικά θεωρείται ότι ο εισηγητής τους επαναθεμελίωσε όλα τα πεδία της σκέψης, καθώς αμφισβήτησε τους «μηχανισμούς» της κοινωνικής και διανοητικής τους νομιμοποίησης. Γι’ αυτό και σήμερα η λεγόμενη ριζοσπαστική Αριστερά μιλάει τη γλώσσα του (παρ’ όλο βέβαια που «υπάρχει κι ένας δεξιός-νεοφιλελεύθερος φουκωισμός» (σ. 13)). Ωστόσο, ήδη από το 1971, ο Τζορτζ Στάινερ έβλεπε στο πρόσωπο του Φουκώ τον «μανδαρίνο της στιγμής», ενώ το 1977 ο Ζαν Μπωντριγιάρ δημοσίευσε το δοκίμιό του Ας ξεχάσουμε τον Φουκώ. Παρ’ όλα αυτά όλες οι απόπειρες που έγιναν για του ασκήσουν κριτική ή να τον ξεμασκαρέψουν δεν είχαν ιδιαίτερο αποτέλεσμα κι έτσι η σπουδαιότητά του τονίζεται διαρκώς μέσα από συνέδρια, μελέτες και βιογραφίες, ακόμα κι αν ο «εννοιακός υπερπληθωρισμός» (σ. 22) που συναντάμε στο έργο του είναι περισσότερο, όπως γράφει ο Μαντοζιό, μια «βερμπαλιστική φούσκα» (σ. 22), μια εφευρετική επαναδιατύπωση πολυχρησιμοποιημένων ιδεών, παραδοσιακών κι ευρύτατα διαδεδομένων (Λόγος και Παραφροσύνη, λεχθέν και μη λεχθέν κ.ο.κ.). Και σαν να μην έφτανε αυτό, στο πολιτικό επίπεδο ο Φουκώ αποδεικνύεται όχι μόνο καιροσκόπος (υποστηρίζοντας πότε τους μαρξιστές-λενινιστές και πότε τους λακανικούς), αλλά και αφελώς προκλητικός (όταν κατά τη διάρκεια μιας συζήτησης με τον Τσόμσκι προκάλεσε αμηχανία πλέκοντας το εγκώμιο της «αιματηρής» δικτατορίας του προλεταριάτου (σ. 63) ή αργότερα, όταν εξέφρασε τον θαυμασμό του για τον Χομεϊνί, αυτό το «σημείο στήριξης μιας ολόκληρης συλλογικής θέλησης» (σ. 105). Αξίζει τον κόπο να ξανασυζητήσουμε για τον Φουκώ, εξετάζοντας ένα-ένα τα βιβλία του. Ελπίζω επομένως να διαβαστεί το κείμενο του Μαντοζιό ως μια έξοχη εισαγωγή σε αυτή τη συζήτηση. Δεν είμαι όμως αισιόδοξος όσον αφορά την πιθανότητα τού να γίνουν αποδεκτές οι κριτικές που του απευθύνει. Θα συμβεί με τον Φουκώ ό,τι συνέβη και με τον Χάιντεγκερ: είναι τόσο πολλοί όσοι χρωστούν –και μάλι&shy;στα υπερβολικά πολλά– στον Φουκώ, που κανείς τους δεν θα μπορέσει να παραδεχτεί ότι έπεσε άθελά του θύμα εξαπάτησης. Για όσο καιρό διαρκούν, και προτού εξαφανιστούν δίχως τον παραμικρό λόγο, οι πολιτισμικές μόδες είναι ισχυρότερες απ’ όλα τα δόγματα. © Alfonso Berardinelli 2019 — Μετάφραση: Γιώργος Παπαδόπουλος Σημ. ARB: Το πρωτότυπο κείμενο Alfonso Berardinelli, «Dimenticare l’impostore», δημοσιεύθηκε στην Il Sole 24 ore στις 16.10.2017 με αφορμή την ιταλική έκδοση του βιβλίου του Μαντοζιό. Η μετάφραση έγινε από την γαλλική εκδοχή του κειμένου.

«Να ξεχάσουμε τον απατεώνα»

Σύνδεση