Το σημαδιακό πογκρόμ

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Steven J. Zipperstein, Pogrom: Kishinev and the Tilt of History, (Πογκρόμ: Κισινιόφ και η στροφή της Ιστορίας), Liveright, σελ. 261 Ο Βιτγκενστάιν έθεσε ένα ερώτημα: Γιατί άραγε η σταύρωση ενός ανθρώπου μαγνητίζει το ενδιαφέρον του κόσμου επί δύο χιλιάδες χρόνια, ενώ δεκάδες χιλιάδες άλλοι άνθρωποι που σταυρώθηκαν από τους Ρωμαίους έχουν ξεχαστεί εντελώς; Μια προφανής απάντηση είναι ότι οι άνθρωποι αντιδρούμε σε ιστορίες και όχι σε στατιστικά στοιχεία: η συγκεκριμένη σταύρωση έχει πίσω της μια ιστορία που σε στοιχειώνει· στην άλλη περίπτωση τα στατιστικά στοιχεία δύσκολα μεταφέρουν τι συνέβη. Ο Στίβεν Τζ. Ζίπερστιν έγραψε ένα βιβλίο που πραγματεύεται ευφυώς και με μεγάλη ευαισθησία ένα γεγονός –το πογκρόμ του 1903 στην βεσσαραβική πόλη Κισινιόφ [ρουμανικά: Κισινάου], στο νοτιοδυτικό άκρο της Ρωσικής Αυτοκρατορίας– που γεννά ένα όμοιο ερώτημα. Γιατί άραγε το πογκρόμ αυτό προσέλκυσε το παγκόσμιο ενδιαφέρον και κατέκτησε θέση συμβόλου για τον σύγχρονο εβραϊσμό, ως σημαδιακό πογκρόμ, αν και σκοτώθηκαν «μόνο» σαράντα επτά Εβραίοι; Συγκρινόμενο με το πογκρόμ του 1905 στην Οδησσό, όπου δολοφονήθηκαν 2.500 Εβραίοι, το πογκρόμ του Κισινιόφ φαίνεται μικρής κλίμακας. Και όμως, το πογκρόμ της Οδησσού δεν κυριάρχησε ποτέ στη συλλογική εβραϊκή συνείδηση και πολύ περισσότερο στη συνείδηση του κόσμου διεθνώς. Τι ήταν αυτό που έκανε τόσο αλησμόνητο το Κισινιόφ; Το πογκρόμ του Κισινιόφ διήρκεσε μιάμιση μέρα. Ξεκίνησε το Πάσχα του 1903, μια ξηρή, ηλιόλουστη μέρα του Απριλίου. Οι καιρικές συνθήκες έπαιξαν σημαντικό ρόλο: ο Ζίπερστιν πιστεύει ότι εάν είχε βρέξει, θα είχαν όλα εξελιχθεί διαφορετικά. Ενώ τα πογκρόμ ήταν συνήθως χαοτικά, εκείνο του Κισινιόφ έγινε μεθοδευμένα, κάτι που ενισχύει την υποψία ότι υποκινήθηκε από την τσαρική κυβέρνηση. Στο επίκεντρο βρέθηκαν κυρίως τα σπίτια των Εβραίων: μια ομάδα παιδιών εκτόξευε εναντίον τους πέτρες, μέχρι να εισβάλουν οι ενήλικες κραδαίνοντας ρόπαλα. Οι δράστες –ανάμεσά τους ένας περιέργως μεγάλος αριθμός ιεροσπουδαστών– είχαν λεηλατήσει ένα εβραϊκό κατάστημα αλκοολούχων ποτών, οπότε βρίσκονταν υπό την επήρεια σημαντικής ποσότητας αλκοόλ. Εκτός από την μεγάλης έκτασης λαφυραγώγηση, το πογκρόμ σήμαινε επίσης ομαδικούς βιασμούς εβραίων γυναικών και δολοφονίες – οι οποίες γίνονταν αφού πρώτα οι δράστες τους φώναζαν ρυθμικά εν χορώ το σύνθημα «Θάνατος στους Εβραίους!». Οι ταραξίες κατέστρεψαν πλήρως τα σπίτια και τα καταστήματα των Εβραίων. Εκτιμάται ότι περίπου δύο χιλιάδες άνθρωποι συμμετείχαν με διάφορους τρόπους στο πογκρόμ. Όμως παρά την ωμή φρίκη των παραπάνω στοιχείων, το ερώτημα για το τι μετατρέπει ένα γεγονός ή έναν τόπο σε ευρύτερο σύμβολο παραμένει βασανιστικό. Δεν έχουμε λόγο να θεωρήσουμε ότι ισχύει πάντα μία και μόνη εξήγηση. Ακόμα κι αν περιοριστούμε σε κάποιες πολύ χαρακτηριστικές περιπτώσεις καταστροφής και μαζικής εξολόθρευσης, όπως σε Λίντιτσε, Ναντσίνγκ, Μπάμπι Γιαρ, Γκερνίκα, Μουζά Νταγκ, Οραντούρ-σιρ-Γκλαν, Ντερ Γιασίν ή Μι Λάι, για να μην μιλήσουμε για τη Χιροσίμα, το ερώτημα παραμένει. Η έκταση της μαζικής δολοφονίας μπορεί εξηγεί εν μέρει την περίπτωση του Μπάμπι Γιαρ, της Ναντσίνγκ ή της Χιροσίμα, όμως τα περισσότερα άλλα παραδείγματα ήταν σχετικά μικρά σε κλίμακα και αριθμό θυμάτων. Στα έργα τέχνης και τη λογοτεχνία μπορούμε επίσης να βρούμε μια εξήγηση. Χωρίς αμφιβολία το ποίημα του Γεβγκένι Γεφτουσένκο συνέβαλε καθοριστικά στην αναγόρευση του Μπάμπι Γιαρ σε σύμβολο. Όσο για την Γκερνίκα, η ζωγραφική του Πικάσο είναι ίσως ο μόνος λόγος για τον οποίο η συγκεκριμένη πόλη έγινε τόσο γνωστή. Πολλοί μάλιστα νομίζουν ότι «Γκερνίκα» είναι η ονομασία του πίνακα κι όχι τοπωνύμιο. Το μυθιστόρημα του Φραντς Βέρφελ που κυκλοφόρησε το 1933 με τίτλο Οι σαράντα μέρες του Μουζά Νταγκ (The Forty Days of Musa Dagh) εδραίωσε ως ισχυρό σύμβολο το όρος του Μωυσή στη νότια Τουρκία, ένα σύμβολο όχι μόνο του δράματος των Αρμενίων αλλά της γενοκτονίας γενικότερα. Σύμφωνα με τον λογοτέχνη Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι, το βιβλίο του Βέρφελ ήταν το πιο περιζήτητο βιβλίο στο γκέτο της Βαρσοβίας, στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο Ισαάκ Μπάμπελ βίωσε ο ίδιος το πογκρόμ της Οδησσού σε ηλικία έντεκα ετών. Σώθηκε από μια οικογένεια Χριστιανών, όμως ο θείος του δολοφονήθηκε. Είκοσι χρόνια αργότερα ο Μπάμπελ δημοσίευσε το διήγημα «Η ιστορία του περιστερώνα μου» (“The Story of My Dovecot”), που εκτυλίσσεται κάτω από τη βαριά σκιά του πογκρόμ. Η ιστορία αυτή δεν βοήθησε πάντως να γίνει ευρύτερα γνωστό το πογκρόμ της Οδησσού, ίσως επειδή γράφτηκε πολύ αργότερα ή ίσως επειδή επικεντρώνεται στην εμπειρία ενός παιδιού. Στην περίπτωση του Κισινιόφ τα έργα τέχνης παίζουν σπουδαίο ρόλο. Το ποίημα που έγραψε ο Χαΐμ Ναχμάν Μπιάλικ για το πογκρόμ, το 1903, με τίτλο «Στην Πόλη της Σφαγής» τον ανέδειξε ως εθνικό ποιητή του εβραϊσμού και διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο χαράχτηκε το πογκρόμ στη συλλογική συνείδηση των Εβραίων, ιδίως εκείνων της γενιάς μου που μεγάλωσαν μέσα στο σιωνιστικό εργατικό κίνημα. Ο Μπιάλικ ήταν τριάντα ετών όταν, λίγο καιρό μετά το πογκρόμ, ταξίδεψε στο Κισινιόφ και συγκέντρωσε μεγάλο πλήθος στοιχείων για όσα συνέβησαν εκεί. Κατάφερε μάλιστα να συνομιλήσει εκτενώς με γυναίκες που είχαν πέσει θύματα βιασμού – ένα θέμα ταμπού για την εβραϊκή θρησκευτική κοινότητα. (Περιέργως, εκτός από το ποίημα, ο Μπιάλικ δεν δημοσίευσε ποτέ τα ευρήματά του, τα οποία βρέθηκαν στο αρχείο του και εμφανίστηκαν μόνο μετά τον θάνατό του.) Ο αφηγητής του ποιήματος είναι ένας προφήτης σταλμένος από τον Θεό για να παρατηρήσει όσα συμβαίνουν στον τόπο της σφαγής. Όμως ο Θεός του Μπιάλικ είναι πράος και αδύναμος: παρακολουθεί τους Εβραίους να σκοτώνονται χωρίς ο ίδιος να μπορεί να κάνει τίποτα. Ο ποιητής ζητά εναγωνίως βοήθεια από τον ουρανό και από τη γη, με μια κραυγή απελπισίας που απευθύνεται στο Θεό της νεότητάς του. Αυτή η θεολογική διάσταση της έκκλησής του δεν έχει ληφθεί σοβαρά υπόψη, καθώς συνήθως θεωρούμε ότι το ποίημα καλεί τους Εβραίους να ανακτήσουν την αξιοπρέπειά τους υψώνοντας το ανάστημά τους σε όσους τους επιτίθενται. Ο Ζίπερστιν ασχολείται αρκετά με το ποίημα του Μπιάλικ, όμως υποστηρίζει ότι δεν έκανε για το Κισινιόφ όσα ο Πικάσο για τη Γκερνίκα. Μιλά επίσης για τη σημαντική συνεισφορά του ιρλανδού δημοσιογράφου Μάικλ Ντάβιτ στην ιστορία του Κισινιόφ, ο οποίος μας έδωσε ορισμένες από τις πιο ζωντανές και ακριβείς περιγραφές της κατάστασης που επικράτησε στον απόηχό του. Έδρασαν καταλυτικά στο να προσελκύσουν τη διεθνή προσοχή, αλλά αξίζει να σταθούμε για λίγο στο γιατί μια εφημερίδα του Χιρστ ενδιαφέρθηκε τόσο για το Κισινιόφ και έστειλε εκεί τον Ντάβιτ. Στην αρχή της αποστολής του, μάλιστα, ο Ντάβιτ είχε αρνητική άποψη για τους Εβραίους, ως εκμεταλλευτές των τοπικών αγροτών, όμως καθώς έτρεφε ελεύθερο πνεύμα έδωσε ιδιαίτερη σημασία σε όσα είδε – και όσα είδε ήταν αποκρουστικά. Η ιστορία των πογκρόμ χάνεται στα βάθη της ιστορίας, όμως η ρωσική λέξη pogrom είναι σχετικά νέα και διαδόθηκε ευρύτερα γύρω στο 1882, με τις αποκαλούμενες καταιγίδες του Νότου – ένα κύμα βίαιων αντισημιτικών επιθέσεων σε εβραϊκές κοινότητες στην τσαρική αυτοκρατορία. Η λέξη πογκρόμ, που σε ελεύθερη μετάφραση σημαίνει «καταστροφή» ή «κατεδάφιση» χρησιμοποιήθηκε ως γλωσσικό δάνειο σε πολλές γλώσσες, και η σημασία της διευρύνθηκε έτσι ώστε να περιλαμβάνει από επιθέσεις σε εβραϊκές κοινότητες έως επιθέσεις σε ευάλωτες εθνοτικές ή θρησκευτικές ομάδες σε ολόκληρο τον κόσμο. Στις επιθέσεις αυτές γίνονταν λεηλασίες, βιασμοί, καταστροφή ιδιοκτησίας και σωματικές βλάβες, αλλά όχι θανατώσεις. Το πογκρόμ του Κισινιόφ είναι το πρώτο στον εικοστό αιώνα που εκτός των παραπάνω περιλάμβανε και δολοφονίες. Η λέξη πογκρόμ είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι Εβραίοι κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο άργησαν να καταλάβουν τη φύση και την έκταση της θηριωδίας των Ναζί. Πίστευαν πως όσα συνέβαιναν στις κατεκτημένες περιοχές ήταν ένα ακόμα κύμα πογκρόμ, όμοιων με τα προηγούμενα, σε μεγαλύτερη κλίμακα ίσως αλλά και πάλι σε τοπικό επίπεδο, και σε καμία περίπτωση μια συστηματική εξόντωση των Εβραίων. Το να δουν το Ολοκαύτωμα μέσα από το πρίσμα του πογκρόμ ήταν τραγικό σφάλμα – κατανοητό μεν, αλλά σε κάθε περίπτωση σφάλμα. Ο Πάβελ Κρουσεβάν, συγγραφέας των Πρωτοκόλλων των Σοφών της Σιών, 1900. Μία από τις συνδηλώσεις της λέξης είναι η επίθεση εναντίον ενός αθώου, που υποκινείται από τις δυνάμεις του νόμου και της τάξης ενός καθεστώτος με σκοπό να στραφεί η δημόσια οργή προς έναν αποδιοπομπαίο τράγο. Παρότι αυτό ισχύει για πολλά πογκρόμ και ιδίως για όσα έλαβαν χώρα μετά τους ισχυρισμούς της τσαρικής κυβέρνησης για ανάμιξη των Εβραίων στην αποτυχημένη επανάσταση του 1905, δεν ισχύει για το πογκρόμ στο Κισινιόφ. Με ήπιους τόνους χωρίς ίχνος πολεμικής, ο Ζίπερστιν διορθώνει αυτή την εσφαλμένη αντίληψη, και όχι μόνο. Το βιβλίο ξεκινά με μια λεπτομερή περιγραφή του Κισινιόφ και της υπαίθρου. Κάτι ιδιαίτερα χρήσιμο σε όσους θεωρούν τη Βεσσαραβία –που σήμερα βρίσκεται στο μεγαλύτερό της μέρος στην ανεξάρτητη χώρα της Μολδαβίας– εξίσου απομακρυσμένη με την Εξωτερική Μογγολία. Ακόμη και για τα φτωχά πρότυπα της τσαρικής Ρωσίας, η Βεσσαραβία ήταν μια παραμελημένη επαρχία, με μόνο 230 χιλιόμετρα ασφαλτοστρωμένων δρόμων. Ο Ζίπερστιν μας δίνει έναν οδηγό του Κισινιόφ, με πληροφορίες για κάθε δρόμο, που αποδεικνύεται πολύ χρήσιμος όσο προχωράει η αφήγηση. Ο έξω κόσμος γνώριζε ελάχιστα για το Κισινιόφ, αν και για ένα μικρό διάστημα ο πληθυσμός των 110.000 ατόμων του, εκ των οποίων 47% Εβραίοι, ήταν μεγαλύτερος από εκείνον του Κιέβου. Οι περισσότερες από τις πλούσιες εβραϊκές οικογένειες που ζούσαν εκεί έφυγαν πριν ξεκινήσει το κανονικό πογκρόμ, αλλά αφού είχαν δει τα βίαια επεισόδια των προηγούμενων ημερών. Το σοσιαλιστικό κόμμα Μπουντ, που κυριαρχούσε μεταξύ των Εβραίων εκείνη την εποχή, εκμεταλλεύθηκε το γεγονός για να δείξει ότι τα πογκρόμ επηρέαζαν δυσανάλογα τους φτωχούς. Όμως το κύριο πρόβλημα των Εβραίων δεν ήταν η φτώχεια. Ήταν η ευάλωτη κατάστασή τους. Είναι κοινή άποψη ότι η τσαρική κυβέρνηση αναμίχθηκε με κάποιο τρόπο στο πογκρόμ. Ο υπουργός Eσωτερικών ήταν τότε ο Βιατσεσλάβ Πλέβε. Αν δεχτούμε τον ευφυή ορισμό του Αϊζάια Μπερλίν για τον αντισημίτη ως κάποιον που μισεί τους Εβραίους πέρα από όσο είναι απαραίτητο, τότε ο Πλέβε μισούσε τους Εβραίους πολύ πέρα από όσο είναι απαραίτητο – εμμονικά και σταθερά. Καθόλου περίεργο επομένως ότι έπεσαν επάνω του υποψίες για υποκίνηση των γεγονότων στο Κισινιόφ. Επιπλέον, μια επιστολή γραμμένη στα τέλη Μαρτίου του 1903, της οποίας φέρεται ως συγγραφέας, υπήρξε αφορμή για να ξεσηκωθούν οι υφιστάμενοί του εναντίον των Εβραίων της πόλης. Ωστόσο, είναι πλέον γνωστό ότι η επιστολή αυτή είναι πλαστή και ότι ο πραγματικός εγκέφαλος του πογκρόμ ήταν εξ ολοκλήρου κάποιος άλλος: ο Πάβελ Κρουσεβάν. Ο Κρουσεβάν ήταν ένας συγγραφέας στη Βεσσαραβία με καλή φήμη. Τον θεωρούμε μάλλον ασήμαντο και ανάξιο λόγου, όμως αυτό, όπως δείχνει ο Ζίπερστιν, είναι σοβαρό λάθος. Γιατί ο Κρουσεβάν συνδεόταν με το αντιδραστικό, υπερεθνικιστικό και αντισημιτικό κίνημα των Μαύρων Εκατονταρχιών. Ήταν επίσης υπεύθυνος για τη συγγραφή και δημοσίευση, το 1903, των διαβόητων Πρωτοκόλλων των Σοφών της Σιών, με την επίδραση του βιβλίου αυτού να μας στοιχειώνει ως τις μέρες μας. Τα Πρωτόκολλα περιλαμβάνουν υποτιθέμενες συνομιλίες μιας μυστικής κλίκας Εβραίων, οι οποίες στην πραγματικότητα είχαν αντιγραφεί αυτούσιες από μια γαλλική σάτιρα του Μορίς Ζολί που είχε ως στόχο τον Ναπολέοντα Γ΄. Παρότι η σάτιρα του Ζολί δεν είχε καμία σχέση με εβραϊκά ζητήματα, ήταν διάσπαρτη από αναφορές στους Εβραίους και τα χρήματά τους. Έως πρόσφατα, η κοινή παραδοχή ήταν ότι τα Πρωτόκολλα κατασκευάστηκαν τη εποχή του πρώτου Σιωνιστικού Κογκρέσου το 1897 από την Οχράνα –τη μυστική αστυνομία του τσαρικού καθεστώτος– και συγκεκριμένα από τον Πιότρ Ρατσκόφσκι, επικεφαλής της αντιπροσωπίας της Οχράνα στο Παρίσι, με τη βοήθεια του δημοσιογράφου Ματβέι Γκολοβίνσκι. Όμως ο Ζίπερστιν υποστηρίζει, βασιζόμενος στην τρέχουσα έρευνά του, ότι δεν ήταν αυτοί οι συντάκτες των Πρωτοκόλλων και ότι δεν κρυβόταν η Οχράνα πίσω από αυτά. Ο Κρουσεβάν δημοσίευσε πρώτος τα Πρωτόκολλα στην εφημερίδα του, όμως δεν έχει αναγνωριστεί ευρέως ο ρόλος του κύριου συντάκτη τους. Από τον Κρουσεβάν προήλθε επίσης μια τοξική θεωρία συνωμοσίας που περιέχεται στα Πρωτόκολλα, για μια συγκέντρωση επιφανών Εβραίων με επικεφαλής τον Έντμοντ Τζέιμς ντε Ρότσιλντ, που υποτίθεται ότι εξηγούσε πώς οι Εβραίοι ελέγχουν τον κόσμο. Η προέλευση του μύθου που συνδέει τους Εβραίους με τον μεγάλο πλούτο και τη δύναμη είναι ένα μυστήριο. Σε γενικές γραμμές, οι Εβραίοι τα έχουν σε μεγάλο βαθμό καταφέρει στη ζωή τους, όμως εάν συνδυάσετε τον πλούτο όλων των Εβραίων σήμερα, θα ήταν σχεδόν ίσος με τον πλούτο της Ολλανδίας – εντυπωσιακός, χωρίς αμφιβολία, όμως κανείς δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι η Ολλανδία ελέγχει τον κόσμο. Για μια ακόμη φορά, συναντάμε σύγκρουση μεταξύ έκτασης μιας κατάστασης και αναγωγής της σε σύμβολο. Η σύνδεση των Εβραίων με το χρήμα έχει πάρει συμβολική μορφή – όσο και αν είναι το πλήθος των αριθμητικών στοιχείων δεν πρόκειται να πείσει τους αντισημίτες ότι δεν έχει τεράστια έκταση. Όταν το δολοφονημένο σώμα ενός χριστιανού αγοριού βρέθηκε είκοσι πέντε μίλια μακριά από το Κισινιόφ στις 6 Φεβρουαρίου, ο Κρουσεβάν σε άρθρο του στην εφημερίδα Znamya (Σημαία) της Αγίας Πετρούπολης, κατηγόρησε τους Εβραίους υποστηρίζοντας ότι πρόκειται για τελετουργική δολοφονία που αποσκοπούσε στη χρήση του αίματος του θύματος για την παρασκευή ματσότ (αζύμων) για το εβραϊκό Πάσχα. (Η συκοφαντία του αίματος, κατά την οποία οι Εβραίοι σκοτώνουν τα παιδιά των Χριστιανών το Πάσχα για να χρησιμοποιήσουν το αίμα τους στην παρασκευή του τελετουργικού άζυμου ψωμιού, έχει μακρά ιστορία. Χρονολογείται από τη Μεσαιωνική Αγγλία, όπου το 1144 οι Εβραίοι του Νόριτς κατηγορήθηκαν για τη δολοφονία ενός αγοριού, του Γουίλιαμ.) Ο Κρουσεβάν ήταν εξαιρετικά αποτελεσματικός υποκινητής· δύσκολα θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ότι δεν είχε αντίστοιχο ρόλο στο πογκρόμ του Κισινιόφ. Το πογκρόμ έφερε στο προσκήνιο ένα ευαίσθητο θέμα, που το ποίημα του Μπιάλικ εξέφρασε ανοιχτά: την υποτιθέμενη δειλία των Εβραίων («με γόνατα που τρέμουν / κρυμμένοι και ζαρωμένοι από το φόβο – οι γιοι των Μακκαβαίων»). Σε μια πόλη όπου οι Εβραίοι αποτελούσαν σχεδόν το ήμισυ του πληθυσμού, πώς κατάφεραν το πολύ δυο χιλιάδες ταραξίες να προκαλέσουν τέτοια καταστροφή; Εδώ, ο Ζίπερστιν κάνει μια σοβαρή διόρθωση. Δεν αληθεύει ότι οι Εβραίοι του Κισινιόφ δεν προσπάθησαν να αμυνθούν. Αλλά επειδή το έκαναν χωρίς την υποστήριξη των εβραϊκών οργανώσεων, όπως το Μπουντ ή κάποιο από τα σιωνιστικά κινήματα, οι προσπάθειές τους ήταν αναποτελεσματικές. Θύματα του πογκρόμ θεωρήθηκε ότι ήταν οι βαθιά θρησκευόμενοι Ορθόδοξοι Εβραίοι – μια εικόνα που ενίσχυσε το ποίημα του Μπιάλικ («στο σπίτι του Ραββίνου τρέξανε»). Για τους Εβραίους σοσιαλιστές και Σιωνιστές της εποχής, οι Εβραίοι αυτοί θεωρούνταν αδύναμοι και απόλυτα εξαρτημένοι για προστασία από τους άλλους, ιδίως από την τσαρική κυβέρνηση. Ιστορικά, η νοοτροπία που επικρατούσε στους Εβραίους ήταν ότι οι μάχες και η αιματοχυσία ήταν για τους goyim (γκογίμ)[1], όχι για τον Λαό της Βίβλου. Κι έτσι το Κισινιόφ έμεινε στην ιστορία ως σύμβολο της εβραϊκής παθητικότητας. Η άνοδος των σοσιαλιστικών εβραϊκών κομμάτων αναζωπύρωσε τη συζήτηση περί της αυτοάμυνας ως βασικής ανάγκης στη ζωή των Εβραίων. Το ποίημα του Μπιάλικ είχε μεγάλη επιρροή στο ότι η στάση των Εβραίων έπρεπε πλέον να αλλάξει και η βία να αντιμετωπίζεται με βία. Κι αυτό δεν αφορούσε τόσο την προστασία της ζωής όσο την προστασία της αξιοπρέπειας και την αποφυγή της ταπείνωσης και της παράλυσης μπροστά στον κίνδυνο. Ένα από τα σημαντικότερα γεγονότα της νεότερης εβραϊκής ιστορίας ήταν η μαζική έξοδος των Εβραίων από την τσαρική Ρωσία, ιδίως προς τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η εβραϊκή ιστορία τείνει να θεωρεί το πογκρόμ του Κισινιόφ ως τον κύριο παράγοντα που οδήγησε στην μετανάστευση των Εβραίων μεταξύ 1889 και 1914. Το 1882 υπήρχαν 13.000 εβραίοι μετανάστες, ενώ μεταξύ 1904 και 1906 –τα έτη αμέσως μετά το πογκρόμ– ο αριθμός τους αυξήθηκε δραματικά σε 400.000. Ωστόσο, η μετανάστευση των Εβραίων είχε μεγαλύτερη σχέση με μια δημογραφική έκρηξη: τον δέκατο ένατο αιώνα ο πληθυσμός των Εβραίων στην τσαρική Ρωσία, όπου ζούσε ο μεγαλύτερος αριθμός τους σε σχέση με τις άλλες περιοχές του κόσμου, πενταπλασιάστηκε. Αυτό συνοδεύτηκε από έντονη επιδείνωση της οικονομικής κατάστασής τους, αφού έχασαν από μια νέα τάξη γκογίμ το έως τότε σχεδόν απόλυτο μονοπώλιο ως μεσάζοντες μεταξύ ρώσων γαιοκτημόνων και αγροτών. Η εξαθλίωση των Εβραίων ήταν απότομη και οδυνηρή· το μέλλον προμηνυόταν ζοφερό. Το ερώτημα λοιπόν παραμένει, πώς μια «άθλια σύρραξη σε μια μακρινή πόλη», όπως την αποκάλεσε ο Τζορτζ Όργουελ, κατάφερε να γίνει γεγονός παγκόσμιας εμβέλειας. Μια εξήγηση σχετίζεται με τη γεωγραφία: η Βεσσαραβία ήταν κοντά στα αυστρο-ουγγρικά σύνορα, πράγμα που σήμαινε ότι μπορούσαν να στέλνουν κρυφά τηλεγραφήματα από το Κισινιόφ εκτός συνόρων σε καθημερινή βάση. Ωστόσο, το πογκρόμ του Κισινιόφ είχε μεγάλο αντίκτυπο σε όλα τα μήκη και πλάτη της γης, ιδιαίτερα μεταξύ των Εβραίων μεταναστών του Λόουερ Ιστ Σάιντ της Νέας Υόρκης, όπου αφιερώθηκαν σε αυτό ολόκληρα φύλλα εβραϊκών εφημερίδων, όπως η πολύ δημοφιλής Forverts που κυκλοφορούσε στα γίντις. Η μεγάλη προβολή του πογκρόμ φαίνεται ακόμα πιο καθαρά σε οκτώ θεατρικά έργα γραμμένα στα γίντις, τα οποία, αν και δεν ήταν σημαντικά από καλλιτεχνική άποψη, προκάλεσαν το συναίσθημα του κοινού. Χάρη σε αυτά εξασφαλίστηκε ένας πρωτοφανής αριθμός δωρεών από Εβραίους Αμερικανούς προς τους επιζώντες. Οι σχετικά φτωχοί νέοι μετανάστες ήταν γνωστό ότι έστελναν χρήματα στην πατρίδα τους· η αίσθηση της συμμετοχής στην κοινότητα και της αλληλεγγύης ήταν εδραιωμένη. Αυτή τη φορά όμως οι δωρεές προήλθαν και από παλιούς μετανάστες, κυρίως εβραϊκής-γερμανικής καταγωγής, που ιστορικά έτειναν να αντιμετωπίζουν τους Εβραίους από την Ανατολική Ευρώπη με ψυχρότητα και επιφύλαξη. Όταν ο Πρόεδρος των ΗΠΑ Θίοντορ Ρούσβελτ καταδίκασε το πογκρόμ, έγινε σαφές ότι η τραγωδία είχε καταφέρει να ξεπεράσει τους εβραϊκούς κύκλους. Μια άμεση επιρροή του Κισινιόφ ήταν στον ίδιο τον Σιωνισμό, με το σχετικά νέο του σύνθημα: Το μέλλον είναι η Παλαιστίνη. Όμως το πογκρόμ επηρέασε όλες τις πτυχές των εβραϊκών-ρωσικών κοινοτήτων. Η πολιτική ζωή των Εβραίων οργανώθηκε όλο και περισσότερο γύρω από τα πολιτικά κόμματα, αντί των εθελοντικών και πιο αυθόρμητα δημιουργημένων οργανώσεων που υπήρχαν πριν. Τα νέα αυτά κόμματα ήταν συγκεντρωτικά, δογματικά και πειθαρχημένα. Η πολιτική και πολιτισμική αλληλεξάρτηση μεταξύ των Εβραίων στη Ρωσία και εκείνων του Λόουερ Ιστ Σάιντ της Νέας Υόρκης ήταν απόλυτη. Ήταν σαν να βρίσκεται η Βεσσαραβία δίπλα στην 14η οδό. Ο ιδεολογικός διάλογος στις δύο κοινότητες ήταν πανομοιότυπος. Κυρίαρχο ζήτημα ήταν κατά κάποιο τρόπο η αναζωπύρωση μιας παλιάς συζήτησης που είχε ξεκινήσει ο θεμελιωτής του Εργατικού Σιωνισμού, Μόζες Χες, για το πώς μπορούσε να συμβιβαστεί η παγκόσμια απήχηση του σοσιαλισμού με τους τοπικιστικούς εθνοτικού χαρακτήρα προβληματισμούς του εθνικισμού. Όσο περισσότεροι εμπλέκονταν στη συζήτηση τόσο πιο σύνθετα επίπεδα επιχειρημάτων προσετίθεντο, όμως το ευρύτερο δίλημμα μεταξύ σοσιαλισμού και εθνικισμού παρέμενε. Στο ένα άκρο βρίσκονταν όσοι πίστευαν πως ο δρόμος προς τη σωτηρία των Εβραίων περνούσε από μια σοσιαλιστική επανάσταση που θα ανέτρεπε το τσαρικό καθεστώς. Ο σοσιαλισμός θα έδινε λύση όχι μόνο στη δεινή κατάσταση των Εβραίων αλλά σε όλους τους καταπιεσμένους ανθρώπους. Την άποψη αυτή ενστερνίζονταν όλο και περισσότεροι Εβραίοι, ειδικά νέοι που ανήκαν στην επαναστατική διανόηση. Το 30% των πολιτικών κρατουμένων στη Ρωσία ήταν τότε Εβραίοι. Όπως έθεσε μάλιστα το ερώτημα ο υπουργός Οικονομικών του τσαρικού καθεστώτος, Σεργκέι Βίτε, στον Τέοντορ Χερτσλ: Πώς γίνεται, αν οι Εβραίοι είναι μόνο επτά εκατομμύρια από τα 136 εκατομμύρια ανθρώπων μέσα στην αυτοκρατορία, να αποτελούν το ήμισυ περίπου των επαναστατικών στοιχείων; Το Μπουντ, που ήταν το μεγαλύτερο, με διαφορά, εβραϊκό σοσιαλιστικό κόμμα, επιχείρησε να συνδυάσει την παγκόσμια σωτηρία με τη βαθιά δέσμευση προς τους συμπατριώτες Εβραίους, και ειδικά προς το εβραϊκό προλεταριάτο. Το Μπουντ ωστόσο τόνιζε ότι η λύση στο εβραϊκό πρόβλημα έπρεπε να βρεθεί μέσα στις ίδιες τις εβραϊκές κοινότητες και όχι σε κάποιο ουτοπικό χώρο. Σε αυτό διέφερε από τους «εδαφιστές» (“territorialists”)[2] που προσπαθούσαν να βρουν έναν τόπο όπου οι Εβραίοι θα μπορούσαν να ζουν ελεύθεροι και ασφαλείς, όπως το Νιου Τζέρσεϊ στις ΗΠΑ ή η Σάντα Φε στην Αργεντινή. Για ένα διάστημα, η τραγωδία του Κισινιόφ έπεισε πολλούς (ακόμη και Σιωνιστές) να δεχτούν την ιδέα της Ουγκάντα, που κατά τα φαινόμενα προσφέρθηκε από τους Βρετανούς ως τέτοιος τόπος εγκατάστασης. Και από την άλλη, υπήρχαν οι σκληροπυρηνικοί Σιωνιστές, για τους οποίους μόνο η Ιερή Γη της Παλαιστίνης θα έδινε λύση στις δυσκολίες των Εβραίων, γιατί ήταν το μόνο μέρος που θα μπορούσε να τους δώσει κίνητρο να κινηθούν ως οργανωμένο έθνος. Ενώ ο διάλογος βρισκόταν σε εξέλιξη, δεκάδες χιλιάδες Εβραίοι άρχισαν να εγκαταλείπουν τη τσαρική Ρωσία από μόνοι τους, χωρίς να περιμένουν τους ιδεολογικούς καθοδηγητές τους να αποφασίσουν για τη σωτήρια λύση. Δεν υπερβάλλουμε αν πούμε ότι το Κισινιόφ έπαιξε μεγάλο ρόλο στην εξέλιξη του ζητήματος: το πογκρόμ ανέδειξε το δίλημμα των Εβραίων ανάμεσα στην εξάρτηση μόνο από τον εαυτό τους και στην αναζήτηση μιας μεγαλύτερης αίσθησης αλληλεγγύης με τη μορφή ταξικής επανάστασης. Είναι ενδιαφέρον ότι το πογκρόμ του Κισινιόφ έπαιξε επίσης σπουδαίο ρόλο στην ανάδειξη ενός άλλου ζητήματος, ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες, το οποίο αφορούσε τη φύση και την έκταση της ταύτισης των Εβραίων με άλλους καταπιεσμένους ανθρώπους, κυρίως, όπως ήταν προφανές, τους αφροαμερικανούς. Ήταν άραγε οι Εβραίοι ηθικά υποχρεωμένοι να δείχνουν αλληλεγγύη προς άλλες κοινότητες που αντιμετώπιζαν την ίδια εχθρική συμπεριφορά, ιδίως από τη στιγμή που η λέξη «πογκρόμ» έγινε όρος δηλωτικός κατηγορίας στα αμερικανικά αγγλικά και προκαλούσε τέτοιου είδους συγκρίσεις; Οι ομοιότητες μεταξύ του Κισινιόφ και των επιθέσεων στις κοινότητες των μαύρων, όπως για παράδειγμα οι ταραχές του Ανατολικού Σεντ Λούις το 1917, δεν πέρασαν απαρατήρητες: η Forverts αποκάλεσε το Κισινιόφ και το Σεντ Λούις «δίδυμες αδελφές», λέγοντας ότι αποτελούνταν από «το ίδιο έδαφος, τους ίδιους ανθρώπους». Ο Ζίπερστιν αναλύει πολύ περισσότερο τη σχέση μεταξύ της προστασίας των μαύρων από το λιντσάρισμα και των Εβραίων από τα πογκρόμ. Η σχέση αυτή αποτελεί «το άμεσο υπόβαθρο για τη σύσταση, το 1909, του πρώτου μεγάλου αμερικανικού οργανισμού για την προαγωγή των πολιτικών δικαιωμάτων των μαύρων: της Εθνικής Ένωσης για την Πρόοδο των Έγχρωμων Ατόμων (National Association for the Advancement of Colored People – NAACP)». Το Κισινιόφ της Ρωσίας έκανε ακόμα πιο επιτακτική την έκκληση για την προστασία των μαύρων στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μια πραγματικά απίστευτη ιστορική σύνδεση. Αν και το βιβλίο του Ζίπερστιν δεν επιχειρεί να καταπιαστεί άμεσα με τον ιστορικό γρίφο πώς το πογκρόμ συνεχίζει να παραμένει σύμβολο παρά τη σχετικά μικρή κλίμακά του, δεν παύει να είναι μια αξιοθαύμαστη ιστορική μελέτη που μας παρέχει εντέλει πολλά στοιχεία. Όσον αφορά το ερώτημα του Βιτγκενστάιν για το πώς διαχωρίζεται η συμβολική διάσταση από την έκταση του γεγονότος, και εκεί ο Ζίπερστιν κατορθώνει να προχωρήσει πέρα από τα στατιστικά στοιχεία και να προσφέρει ένα αφήγημα – μοναδικό και συγχρόνως σημαντικό. © NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2019 — Μετάφραση: Αναστασία Μωράκη [1] Goy (γκόι), πληθυντικός: goyim (γκογίμ), είναι ο βιβλικός όρος για το έθνος. Στους Εβδομήκοντα μεταφράζεται ως έθνος. Αργότερα απέκτησε την σημασία του μη Εβραίου. [2] Territorialism (εδαφισμός). Ιδεολογική προσέγγιση παράλληλη με τον σιωνισμό που πρέσβευε την απόδοση εδαφών (όχι ειδικά στην Παλαιστίνη) και εγκατάσταση των Εβραίων σε αυτά, στα οποία θα μπορούσαν να ζήσουν αυτόνομη εθνική ζωή. Στα εδάφη αυτά θα μετανάστευαν Εβραίοι απ’ όλο τον κόσμο και θα ίδρυαν μόνοι τους εθνική εστία. Ο εδαφισμός διαφέρει από τον εβραϊκό αυτονομισμό, μια προσέγγιση που θεωρεί τον εβραϊσμό ως πνευματική οντότητα και τους Εβραίους ως λαό χωρίς γη, δηλαδή πρέσβευε νομική αυτονομία και πνευματική ανεξαρτησία των Εβραίων στον τόπο κατοικίας τους.

Σύνδεση