«Επιτάφια και του θανάτου»

Τον Μάιο του 1951 ο Γ. Κοτζιούλας δημοσίευσε στο περιοδικό Νέος Νουμάς (έτος Β΄, τχ. 3) είκοσι τρεις μεταφράσεις ξένων ποιημάτων με τον γενικό τίτλο «Επιτάφια και του θανάτου».[1] Η ανθολογία ξεκινά με Γάλλους ποιητές (Κριστίν ντε Πιζάν, Φρανσουά Βιγιόν, Πιερ ντε Ρονσάρ, Ζαν-Αντουάν ντε Μπαΐφ, Πιερ Κορνέιγ, Ζαν ντε Λα Φονταίν), συνεχίζει με Άγγλους και Σκωτσέζους (Γουίλιαμ Σαίξπηρ, Τόμας Γκρέυ, Σάμιουελ Τέιλορ Κόλεριτζ, Τζωρτζ Γκόρντον Μπάυρον, Πέρσυ Μπυς Σέλλεϋ, Τζων Κητς, Ρόμπερτ Μπερνς, Ρόμπερτ Λούις Στήβενσον) και κλείνει με ένα ποίημα του Έντγκαρ Άλαν Πόε και ένα του Μιχαήλ Λέρμοντοφ). Στα κατάλοιπα του Κοτζιούλα σώζονται αδημοσίευτες μεταφράσεις ποιημάτων που ανήκουν στον ίδιο θεματικό τίτλο. Δύο από αυτές, καθαρογραμμένες στην ίδια σελίδα, αφορούν ποιήματα πασίγνωστα για την πρωτότυπη και ευαίσθητη προοπτική από την οποία προσέγγισαν την τραγωδία του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου. Πρόκειται για το ποίημα του Τόμας Χάρντυ «In time of the “Breaking of Nations”» (1915) και το σονέτο του Γουίλφρεντ Όουεν «Anthem for Doomed Youth» (1917). Ο Κοτζιούλας τα μετέφρασε σε ομοιοκατάληκτο στίχο με τέτοια ποιότητα και συγκίνηση ώστε δίκαια θα τον κατέτασσε κανείς στους κορυφαίους Έλληνες μεταφραστές. Παραθέτω τις μεταφράσεις με τη σειρά που εμφανίζονται στο χφ, δηλαδή πρώτα το σονέτο του Όουεν: ANTHEM FOR DOOMED YOUTH What passing-bells for these who die as cattle? Only the monstrous anger of the guns. Only the stuttering rifles’ rapid rattle Can patter out their hasty orisons. No mockeries for them from prayers or bells, Nor any voice of mourning save the choirs, ‒ The shrill, demented choirs of wailing shells; And bugles calling for them from sad shires. What candles may be held to speed them all? Not in the hands of boys, but in their eyes Shall shine the holy glimmers of good-byes. The pallor of girls’ brows shall be their pall; Their flowers the tenderness of silent minds, And each slow dusk a drawing-down of blinds. ΜΟΙΡΟΛΟΪ ΓΙΑ ΝΙΑΤΑ ΚΑΤΑΔΙΚΑΣΜΕΝΑ Γι’ αυτούς που πάνε σα σφαχτά, καμπάνα ποια σημαίνει; Των κανονιών η μάνητα μονάχα η κολασμένη. Μόνο η βραχνόλαλη βουή των ντουφεκιών με σφίξη Το βιαστικό τρισάγιο τους μπορεί να το βροντήξει. ‒‒ Όχι περίγελα γι’ αυτούς, καμπάνες και κηδείες, καμιά φωνή θρηνητική, μονάχα οι χορωδίες απ’ τις οβίδες, ξέφρενες, στριγγιές, όλο φοβέρα, και τα σαλπίσματα γι’ αυτούς σου κράζουν, σκούζουν πέρα. ‒‒ Σαν τι λαμπάδες να στηθούν γι’ αυτούς στην ύστερη ώρα; Όχι σ’ αγκάλες αγοριών, στα ίδια τους μάτια μόνο Τ’ άγιο του αποχαιρετισμού φέγγισμα λάμπει τώρα. ‒‒ Το χλώμιασμα των κοριτσιών για σάβανό τους θάναι· λουλούδια, η τρυφερότητα ψυχών που δε μιλάνε, το κλείσιμο των παντζουριών σε σούρουπα όλο πόνο. IM TIME OF “THE BREAKING OF NATIONS”[2] I Only a man harrowing clods ln a slow silent walk With an old horse that stumbles and nods Half asleep as they stalk. II Only thin smoke without flame From the heaps of couch-grass; Yet this will go onward the same Though Dynasties pass. III Yonder a maid and her wight Come whispering by: War’s annals will cloud into night Ere their story die. ΤΟΝ ΚΑΙΡΟ ΤΗΣ ΑΝΑΤΡΟΠΗΣ ΤΩΝ ΚΡΑΤΩΝ Μόνο ένας άνθρωπος αργά, βουβά περνάει τη σβάρνα στο χωράφι τ’ οργωμένο μ’ ένα παλιάλογο που μισοκοιμισμένο σκοντάβει κι όλο γέρνει, όπως τραβά. ‒‒ Μόνο λίγος καπνός χωρίς φωτιά μες από το σωρό τις αγριάδες βγαίνει, μα τούτο θα βαστάει για πάντα, ενώ διαβαίνει, πάει κάθε δυναστεία κι αρχοντιά. ‒‒ Μια νέα με τον καλό της περπατά κει πέρα, κάτι σιγολέν, οι δυο στην πλάση· πριν σβύσ’ η ιστορία αυτή τους, θα σκεπάσει σκοτάδι του πολέμου τα γραφτά. Το ενδιαφέρον του Κοτζιούλα για το θέμα «Επιτάφια και του θανάτου» ξεκινούσε από παλιότερα και φαίνεται να συνδέεται έμμεσα με τη μετάφραση ανάλογων ποιημάτων από την κλασική λατινική ποίηση, κυρίως του Κατούλλου. Το 1942 δημοσίευσε στη Νέα Εστία μετάφραση του ποιήματος 2 (= c. 2) του Γάιου Βαλέριου Κατούλλου (περίπου 84-54 π. Χ.) με τίτλο «Στο σπουργίτι της Λεσβίας».[3] Τότε ή αργότερα μετέφρασε και το c. 3 με τίτλο «Στο θάνατο του σπουργιτιού της» (ενν. της Λεσβίας, βλ. παρακάτω). Το 1942 μετέφρασε επίσης του ποίημα του Ζεράρ ντε Νερβάλ «La grand’mère» και το 1950 το καθαρόγραψε σε φύλλο τετραδίου με την επικεφαλίδα «Επιτάφια και του θανάτου», κάτω από το c. 65 του Κατούλλου για τον θάνατο του αδελφού του. Ο Ζεράρ ντε Νερβάλ, φωτογραφία από τον Ναντάρ. Πηγή: Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας. Η ένταξη ποιημάτων του Κατούλλου στον εν λόγω θεματικό κύκλο δεν εκπλήσσει, δεδομένου ότι ο Κοτζιούλας εκπόνησε πολλές έμμετρες μεταφράσεις από την κλασική λατινική ποίηση, που στη μεγάλη πλειονότητά τους παραμένουν αδημοσίευτες.[4] Οι λατινικές μεταφράσεις του χρονολογούνται, με μια εξαίρεση που επισημαίνω παρακάτω, στο διάστημα από την 5η Ιανουαρίου 1942, με τη μετάφραση της Ωδής 1,1 του Ορατίου, μέχρι τον Μάρτιο του 1956, με τη δημοσίευση, στο τχ. 47 της Ηπειρωτικής Εστίας, της μετάφρασης της ελεγείας 1,3 των Tristia του Οβιδίου. Με μοναδική εξαίρεση τον Λουκρήτιο, αφορούν τη λυρική ποίηση υπό την ευρεία έννοια του όρου. Ειδικότερα και ακολουθώντας τη χρονολογική σειρά των ποιητών, ο Κοτζιούλας μετέφρασε Λουκρήτιο, De rerum natura 1,1-573· Κάτουλλο: c. 2, 3, 65, 101· Οράτιο: όλες τις Ωδές και τις Επωδούς, ολόκληρο τον Εκατονταετηρικό Ύμνο, ορισμένες Σάτιρες (1,1-5) και ένα μικρό απόσπασμα από την Ποιητική τέχνη (445-451)·[5] Βιργίλιο, Βουκολικά (1, σχεδίασμα του 2 και απόσπασμα του 4)· Οβίδιο: Amores 3,9 (αποσπάσματα) και Tristia 1,3· και τον Πρόλογο των Σατιρών του Περσίου, μαζί με ένα μικρό απόσπασμα από τη σάτιρα 4. Ο Γιώργος Κοτζιούλας είχε πολύ υψηλές απαιτήσεις για τα προσόντα και το έργο του μεταφραστή κειμένων από την κλασική γραμματεία. Περιλαμβάνουν τη σοβαρή φιλολογική κατάρτιση, την πολύ καλή εξοικείωση με τη γλώσσα και τον πολιτισμό της κλασικής αρχαιότητας, την ενημέρωση για τη διεθνή επιστημονική έρευνα, και τη μεταφραστική πιστότητα.[6] Ως ποιητής - μεταφραστής της λατινικής ποίησης ο Κοτζιούλας καταλαμβάνει εξέχουσα θέση μεταξύ των ομοτέχνων του, αν συνεκτιμήσει κανείς τον αριθμό και το «μέγεθος» των ποιητών με τους οποίους καταπιάστηκε, το χρονολογικό και γραμματολογικό εύρος των περιόδων που καλύπτουν, τον άθλο της μετάφρασης των τεσσάρων βιβλίων των Ωδών του Ορατίου σε διάστημα μικρότερο από τέσσερις μήνες, και κυρίως την ποιότητα της μεταφραστικής δουλειάς του. Μάλιστα, όπου υπάρχει κοινό έδαφος για συγκρίσεις, ο Κοτζιούλας υπερέχει, ως μεταφραστής λατινικής ποίησης, του Σπαταλά, του Θεοτόκη, του Γρυπάρη και άλλων και, ειδικά χάρη στη μετάφραση των Ωδών, διεκδικεί με αξιώσεις τα πρωτεία. Ο Κοτζιούλας ήταν πηγαίο ταλέντο, και αυτό διακρίνεται ιδιαίτερα σε μεταφράσεις από μια γλώσσα δυσπρόσιτη για τη συντριπτική πλειονότητα των λογοτεχνών και των αναγνωστών, όπως είναι τα λατινικά. Η γενική εντύπωση που αποκόμισα διαβάζοντας τις μεταφράσεις του είναι ότι τις χαρακτηρίζει καλή γνώση της λατινικής γλώσσας,[7] μαστοριά στον στίχο, έξυπνες μετρικές επιλογές και καινοτομίες, και εύστοχες αποδόσεις. Οι μεταφράσεις του Κοτζιούλα συνδυάζουν την πιστότητα ‒που εκδηλώνεται, μεταξύ των άλλων, στη διατήρηση του ίδιου αριθμού στίχων όπως και στο πρωτότυπο‒ με την ποιητικότητα. Δυστυχώς δεν σώθηκε η βιβλιοθήκη του Κοτζιούλα και έτσι δεν γνωρίζουμε με ποιες εκδόσεις λατινικών κειμένων δούλεψε και μόνο σε ορισμένες περιπτώσεις μπορούμε να τις εικάσουμε. Τα λατινικά πρωτότυπα των μεταφράσεών του πρέπει να αναζητηθούν καταρχήν, αλλά όχι αποκλειστικά, σε γαλλικές εκδόσεις και κυρίως στην έγκυρη σειρά δίγλωσσων εκδόσεων αρχαίων ελληνικών και λατινικών κειμένων του γαλλικού οίκου Les Belles Lettres, έκδοση της οποίας χρησιμοποίησε για τη μετάφραση της αρχαιοελληνικής βουκολικής ποίησης.[8] Τα γαλλικά ήταν η πρώτη γλώσσα που έμαθε ο Κοτζιούλας, και μάλιστα «ωρίμασε ως ποιητής» εκπονώντας, στο διάστημα 1926-1930 και σε ηλικία 17-20 ετών, περισσότερες από εκατό μεταφράσεις γαλλικής ποίησης.[9] Η αντιστοίχιση του πρωτοτύπου με τη μετάφραση στίχο προς στίχο αποτελεί γενική μεταφραστική αρχή του Κοτζιούλα. Στη σειρά «Επιτάφια και του θανάτου» ο Κοτζιούλας σκόπευε να εντάξει και το προαναφερθέν ανάλαφρο ποίημα «Στο θάνατο του σπουργιτιού της», που είναι αδημοσίευτο. Πρόκειται για το c. 3 του Libellus catullianus, θεματικά συναφές με το c. 2 που ο Κοτζιούλας είχε δημοσιεύσει το 1942. Ο μεταφραστής απέδωσε τον προσφιλή στον Κάτουλλο φαλαίκειο 11σύλλαβο με ιαμβικό 11σύλλαβο. Επειδή το ποίημα είναι γνωστό και πολυμεταφρασμένο, το παραθέτω χωρίς το λατινικό πρωτότυπο: ΣΤΟ ΘΑΝΑΤΟ ΤΟΥ ΣΠΟΥΡΓΙΤΙΟΥ ΤΗΣ Κλάψτε, Αφροδίτες, Έρωτες, θρηνήστε κι όσοι έχετε μεράκι στην καρδιά σας. Πέθανε της καλής μου το σπουργίτι, πάει το σπουργίτι, η τέρψη της καλής μου, που πιο πολύ απ’ τα μάτια της τ’ αγάπαε. Αλήθεια ήταν γλυκό και την κυρά του την ήξερε όσο η κοπελιά τη μάνα κι ούτε ξεκόλλαε από την ποδιά της, μα εδώ κι εκεί πηδώντας από γύρω πίπιζε μόνο για την αφεντιά της. Μ’ από της σκοτεινιάς το δρόμο τώρα πάει όθε λεν κανένας δε γυρίζει. Στ’ ανάθεμα, καταραμένα του Άδη, σκοτάδια, κάθε ωραίου καταποτήρας! Ωραίο πουλάκι οπούταν το δικό μας! Αχ, κακορίζικο, άμοιρο σπουργίτι! Για σένα τα ματάκια της καλής μου πρήστηκαν τώρα κόκκινα απ’ το κλάμα. Πολύ σημαντικότερες είναι δύο μεταφράσεις ποιημάτων για τον θάνατο του αδελφού του Κατούλλου σε ελεγειακό δίστιχο, το οποίο απέδωσε με «τονικό δακτυλικό εξάμετρο». Πρόκειται για δακτυλικό 17σύλλαβο στίχο ‒όσος δηλαδή θα ήταν και ένας ολοδάκτυλος αρχαίος εξάμετρος‒ με τόνο σε όλες ή στις περισσότερες αρχικές συλλαβές της κάθε μετρικής μονάδας (1η, 3η, 6η, 9η, 12η, 15η). Ο Κοτζιούλας χρησιμοποίησε τον δακτυλικό 17σύλλαβο για να καλύψει πληρέστερα το περιεχόμενο του πυκνού λατινικού δακτυλικού εξαμέτρου, ενώ δεν έκανε το ίδιο για τον αρχαιοελληνικό εξάμετρο, τον οποίο απέδωσε με ιαμβικό 15σύλλαβο.[10] Οι δύο αδημοσίευτες μεταφράσεις είναι αριστουργηματικές και δίνουν την εντύπωση ότι ο μεταφραστής καταθέτει προσωπικά συναισθήματα. Η πρώτη είναι του c. 65, ελεγείας που ο ποιητής απευθύνει στον Ορτένσιο Όρταλο και προλογίζει την αποστολή μιας υπεσχημένης μετάφρασης από τον Καλλίμαχο (c. 66), την οποία είχε καθυστερήσει λόγω του πένθους για τον πρόσφατο θάνατο του αδελφού του. Η μετάφραση σώζεται σε δύο χφ. μορφές, η πρώτη με ημερομηνία 1950 και η δεύτερη με ημερομηνία 20-7-51. Παραθέτω το λατινικό κείμενο από την έκδοση του Ζωρζ Λαφάιγ (Les Belles Lettres 1922), επειδή συμπίπτει εκδοτικά με το λατινικό κείμενο που είχε μπροστά του ο μεταφραστής.[11] Ο Κοτζιούλας μάλλον συμβουλεύτηκε και την πεζή γαλλική μετάφραση του Λαφάιγ, όπως συνάγεται από τρεις ομοιότητες.[12] Το κείμενο της μετάφρασης που παραθέτω ακολουθεί τη δεύτερη γραφή με εξαίρεση τον στ. 21, ο οποίος προφανώς παραλείφθηκε κατά την αντιγραφή από τη πρώτη: Etsi me assiduo confectum cura dolore sevocat a doctis, Ortale, uirginibus, nec potis est dulcis Musarum expromere fetus mens animi (tantis fluctuat ipsa malis; namque mei nuper Lethaeo in gurgite fratris pallidulum manans alluit unda pedem, Troia Rhoeteo quem subter litore tellus ereptum nostris obterit ex oculis; Alloquar, audiero numquam tua facta loquentem, numquam ego te, uita frater amabilior, aspiciam posthac; at certe semper amabo, semper maesta tua carmina morte tegam, qualia sub densis ramorum concinit umbris Daulias absumpti fata gemens Itylei) sed tamen in tantis maeroribus, Ortale, mitto haec expressa tibi carmina Battiadae, ne tua dicta uagis nequiquam credita uentis effluxisse meo forte putes animo, ut missum sponsi furtiuo munere malum procurrit casto uirginis e gremio, quod miserae oblitae molli sub ueste locatum, dum aduentu matris prosilit, excutitur; atque illud prono praeceps agitur decursu, huic manat tristi conscius ore rubor. ΚΑΤΟΥΛΟΣ 65 Μ’ όλο που πόνος ακοίμητος, Όρταλε, παιδεύοντάς με ξέμακρα πια με κρατά απ’ τις παρθένες τις πάνσοφες κι έτσι μέσα μου φύτρες γλυκειές των Μουσών δε βολεί να βλαστήσουν (είν’ από τόσες, αλήθεια, φουρτούνες δαρμένη η ψυχή μου, μια που στης Λήθης το βάραθρο μου συνεπήρε το κύμα τώρα κοντά του αδερφού μου τα πόδια τα ξεθωριασμένα, που στ’ ακρογιάλι τού Ρήτειου η γης η τρωική κάτωθέ της μας τον κρατάει, αρπαγμένον για πάντα, μακριά απ’ τα μάτια· κι αν σου μιλήσω, ποτέ δε θ’ ακούσω στο εξής τη λαλιά σου μήτε, αδερφέ μου γλυκύτερε κι απ’ τη ζωή μου την ίδια, θα σ’ αντικρύσω ποτέ· μόνο πάντα μου θα σε πονάω, πάντα θλιμμένα τραγούδια θα πλέκω για το θάνατό σου, όπως εκείνα που ψάλλει η Αηδόνα θρηνώντας τη μοίρα του Ίτυλου μες στα κλωνάρια με τη φυλλωσιά την πυκνή τους), –μα και με τόσα μου κλάματα, ω Όρταλε, πάλι σου στέλνω μεταπλασμένο από μένα το ποίημα αυτό του Βαττιάδη, να μη θαρρείς πως τα λόγια σου ξέφυγαν από το νου μου, στον ασταμάτητον άνεμο του κάκου παραδομένα, όπως το μήλο, κρυφά που της έστειλε δώρο ο καλός της, από τον κόρφο γλιστράει τον αγνό μιας κοπέλας, που η δόλια κύλησε χάμου, όταν είδε τη μάνα της και ξεπετάχτη· κι όπως εκείνο τραβάει τον κατήφορο παίρνοντας φόρα, με κοκινάδα ντροπής ροδοβάφεται το προσωπό της. O Γουίλφρεντ Όουεν (1893-1918), φωτογραφημένος από τον Τζων Γκάνστον, 1916. Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Η δεύτερη μετάφραση είναι από το πασίγνωστο c. 101. Το ποίημα αναφέρεται σε μια επίσκεψη του ποιητή στον τάφο του αδελφού του στην Τρωάδα, που οι μελετητές πιθανολογούν ότι έγινε το 57-56 π. Χ., είτε κατά τη μετάβαση είτε κατά την επιστροφή του από τη Βιθυνία. Ο Κοτζιούλας το μετέφρασε στις 24-7-51, δηλαδή την ίδια χρονολογία που αναθεώρησε την πρώτη γραφή της μετάφρασης του c. 65. Ο μεταφραστής αποδίδει το ελεγειακό δίστιχο με δακτυλικό 17σύλλαβο στίχο και μεταδίδει με πιστότητα και ποιητικότητα στον αναγνώστη το συναίσθημα της απώλειας του αγαπημένου προσώπου. To λατινικό κείμενο προέρχεται και πάλι από την έκδοση του Ζωρζ Λαφάιγ: Multas per gentes et multa per aequora uectus Aduenio has miseras, frater, ad inferias, Vt te postremo donarem munere mortis Et mutam nequiquam alloquerer cinerem, Quandoquidem fortuna mihi tete abstulit ipsum, Heu miser indigne frater adempte mihi. Nunc tamen interea haec, prisco quae more parentum Tradita sunt tristi munere ad inferias, Accipe fraterno multum manantia fletu. Atque in perpetuum, frater, aue atque uale. ΚΑΤΟΥΛΟΣ 101 Μες από τόσες φυλές κι από θάλασσες τόσες περνώντας ήρθα να κάμω μνημόσυνο στο λείψανό σου, αδερφέ μου, την προσφορά τη στερνή των νεκρών φέρνοντάς σου και λόγια να ξεφωνίσω του κάκου μπροστά στη σποδό τη βουβή σου, μια που τον ίδιον εσένα απ’ τα μάτια μας σ’ άρπαξε η μοίρα, άχ, αδερφέ μου κακότυχε, π’ άδικα σ’ έχουμε χάσει. Πατροπαράδοτα εθίματα αρχαία ακλουθώντας ωστόσο, στο μεταξύ σούχω φέρει αυτά δω να στολίσουν τον τάφο· δέξου τα, ολόβρεχτα πια καθώς έχουνε γίνει απ’ τα δάκρυα τ’ αδερφικά και για πάντα σ’ αποχαιρετάω, αδερφέ μου. Για τη σειρά «Επιτάφια και του θανάτου» προοριζόταν επίσης η μετάφραση τεσσάρων αποσπασμάτων (1-22, 25-32, 35-42, 59-68) της ελεγείας 3,9 από τους Amores του Ποπλίου Οβιδίου Νάσωνος (43 π.Χ. - 17 μ.Χ.). Ο Οβίδιος θρηνεί εδώ τον θάνατο του ελεγειακού ποιητή της αυγούστειας εποχής Αλβίου Τιβούλλου. Μεταφραστικά ακριβέστατος και ευστοχότατος, ο Κοτζιούλας συνεπαίρνει τον αναγνώστη με τον ορμητικό ρυθμό του «νεοελληνικού τονικού εξαμέτρου». Παραθέτω τους στ. 1-10 μαζί με το πρωτότυπο στην έκδοση του Henri Bornecque (Les Belles Lettres 1930). Memnona si mater, mater plorauit Achillem, Et tangunt magnas tristia fata deas, Flebilis indignos, Elegeia, solue capillos. A! nimis ex uero nunc tibi nomen erit. Ille tui uates operis, tua fama, Tibullus Ardet in extructo, corpus inane, rogo. Ecce, puer Veneris fert euersamque pharetram Et fractos arcus et sine luce facem. Aspice, demissis ut eat miserabilis alis pectoraque infesta tundat aperta manu; Μάνα το Μέμνονα αν έκλαψε, τον Αχιλλέα η δική του, κι αν τις μεγάλες θεές η πικρή τις φαρμάκωσε η μοίρα, λύσ’ τα μαλλιά σου, Ελεγεία, για χαμό πούταν άδικος κλάψε. Αχ! τ’ όνομά του στο εξής θα σου πρέπει με το παραπάνω. Δόξα δική σου, εμπνευσμένος σου ο Τίβουλος, ψάλτης, άψυχο τώρα κορμί, στη στημένη πυρά λαμπαδιάζει. Της Αφροδίτης ο γιος τη φαρέτρα του τώρ’ αδειασμένη και το δοξάρι κομμάτια βαστάει, δίχως φλόγα τη δάδα. Κοίτα[13] πώς πάει όλο θλίψη, με κατεβασμένες φτερούγες, πώς τ’ ανοιγμένα του στήθη τα δέρνει μ’ αλύπητο χέρι. Συνοψίζω. Ο Κοτζιούλας έθεσε στην υπηρεσία της μετάφρασης τη φιλολογική του εξοικείωση με το λατινικό κείμενο, πράγμα που δεν ισχύει για τους περισσότερους από τους ομοτέχνους του που μετέφρασαν λατινική ποίηση. Διατηρεί παντού την αντιστοίχιση με το πρωτότυπο στίχο προς στίχο, υποτάσσοντας με επιδεξιότητα τον μεταφραστικό του οίστρο στις αυστηρές απαιτήσεις του λατινικού ποιητικού κώδικα. Η αντιστοίχιση του λατινικού δακτυλικού εξαμέτρου με τον νεοελληνικό δακτυλικό 17επτασύλλαβο («τονικό δακτυλικό εξάμετρο») υπηρετεί την ακριβή εξίσωση με το πρωτότυπο, καθώς του επέτρεψε να αποδώσει με πληρότητα και ευστοχία τον πυκνό λατινικό στίχο. Οι έξοχες μεταφράσεις των ποιημάτων του Κατούλλου που αναφέρονται στον θάνατο του αδελφού του (c. 65 και 101) θα κοσμούσαν την οποιαδήποτε ανθολογία μεταφρασμένης ποίησης του Ρωμαίου λυρικού. [1] Θεματικά η σειρά αυτή φέρνει στον νου τα δύο ηπειρώτικα μοιρολόγια, που ο Κοτζιούλας είχε γράψει στο τέλος του 1948 για τον πατέρα του και τον γύφτο Μήτσο· βλ. σχετικά Αθηνά Βογιατζόγλου, Ποίηση και πολεμική: μια βιογραφία του Γιώργου Κοτζιούλα, Αθήνα 2015, 241-245. [2] Το παράθεμα είναι από τον Ιερεμία στην αγγλική μετάφραση: «Thou art my battle axe and weapons of war: for with thee will I break in pieces the nations, and with thee will I destroy kingdom» (King James Bible 51.20). Βασίζεται στο εβραϊκό πρωτότυπο και δεν αντιστοιχείται με τη μετάφραση των Ο΄. [3] Νέα Εστία, τόμος ΛΒ΄, τχ. 370 (1-11-1942) 1115. Το 1942 ο Κοτζιούλας έγραφε «Κάτουλλος», που αποτελεί νεοελληνική μεταγραφή του λατινικού «Catullus», αλλά το 1950-1951 απλοποίησε το όνομα σε «Κάτουλος». Είναι βέβαια πιθανό η συμβατική γραφή να επιβλήθηκε από τη σύνταξη της Νέας Εστίας. [4] Επιλεγμένα ποιήματα ή αποσπάσματα δημοσίευσα πρόσφατα στη μελέτη μου «Οι έμμετρες μεταφράσεις του Γ. Κοτζιούλα από την κλασική λατινική ποίηση», στο Ο Γιώργος Κοτζιούλας και το συγγραφικό του έργο, Πρακτικά ημερίδας (Χανιά, 16 Ιουλίου 2018), Αθήνα 2019, 84-113. Για αρχαιοελληνικά ποιήματα με το ίδιο θέμα βλ. Ο Γιώργος Κοτζιούλας μεταφράζει και σχολιάζει Αρχαίους Έλληνες ποιητές, ανέκδοτο αρχειακό υλικό. Επιμέλεια, εισαγωγή σχόλια Σωτηρία Μελετίου, Αθήνα 2015. Στην εισαγωγή δεν διευκρινίζεται αν ο Κοτζιούλας προόριζε κάποιες από τις μεταφράσεις για τη σειρά «Επιτάφια και του θανάτου». [5] Δημοσιεύτηκε το 1937 ως κατακλείδα στο άρθρο «Η κριτική της κριτικής μας» (Νεοελληνικά σημειώματα, τχ. 5, Ιούλιος 1937, 77-80), όπου ο Κοτζιούλας προβαίνει σε επισκόπηση της νεοελληνικής κριτικής. [6] Για τα τεκμήρια βλ. Πασχάλης, ό.π. [7] Κάποιες αστοχίες στη μετάφραση δεν επηρεάζουν τη γενική εικόνα, ειδικά όταν πρόκειται για αδημοσίευτες μεταφράσεις. Από τα στοιχεία που έχουμε στη διάθεσή μας, προκύπτει ότι ο Κοτζιούλας επέφερε αλλαγές πριν τη δημοσίευση, ίσως και επί του πιεστηρίου. [8] Βλ. Μελετίου, ό.π., 16 (η έκδοση ήταν δώρο του Σικελιανού στον Κοτζιούλα). Για τον εντοπισμό ορισμένων από τις λατινικές εκδόσεις, βλ. Πασχάλης, ό.π. [9] Βλ. Βογιατζόγλου, ό.π., 43-45. [10] Περισσότερα για την αναβίωση του αρχαίου ελληνικού εξαμέτρου στη Γερμανία, την εισαγωγή του στην Ελλάδα και την αξιοποίησή του από τον Κοτζιούλα βλ. Πασχάλης, ό. π. [11] Οι σημαντικότερες συμπτώσεις είναι δύο: στον στ. 9 ο Κοτζιούλας μεταφράζει έναν στίχο με τον οποίο οι παλιότερες εκδότες, όπως ο Lafaye, συμπλήρωναν το χάσμα (lacuna) που απαντά στο σημείο αυτό στις σύγχρονες εκδόσεις· η παρενθετική αφήγηση στη μετάφραση ξεκινά πριν από τη φράση «tantis fluctuat ipsa malis», όπως στον Lafaye, και όχι μετά από αυτήν. Δεν προκύπτει όμως καθαρά αν ο Κοτζιούλας διάβασε «facta» στον στ. 9 (άλλες εκδόσεις δίνουν «uerba») και «tegam» στον στ. 12 (συχνότερα «canam»). [12] Στ. 4 mens animi (tantis fluctuat ipsa malis: «είν’ από τόσες, αλήθεια, φουρτούνες δαρμένη η ψυχή μου», πβ. dans mon âme agitée par tant d’orages· στ. 6 pallidulum […] pedem: «τα πόδια τα ξεθωριασμένα», πβ. les pieds décolorés (η σημαντικότερη σύμπτωση)· στ. 16 haec expressa […] carmina: «μεταπλασμένο από μένα το ποίημα αυτό», πβ. traduits par moi, ces vers. [13] Το χφ. έχει «Κοιτάει», που είναι προφανές αντιγραφικό λάθος.

«Επιτάφια και του θανάτου»

Σύνδεση