Μια προσπάθεια ανασύνταξης της δημοκρατίας σε μια αποσυντακτική στιγμή

Φιλήμων Παιονίδης, Η δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία, [Filimon Peonidis, Democracy as Popular Sovereignty, Lexington Books], μτφ. Αδριανός Φριλίγγος, Gutenberg, Αθήνα 2018, σελ. 279 1. Στο διάσημο βιβλίο του Εμείς ο λαός: Θεμέλια[1], ο Αμερικανός νομικός και πολιτικός φιλόσοφος Μπρους Άκερμαν ανέπτυξε τη θεωρία της «συντακτικής στιγμής» (constitutional moment). Σύμφωνα με αυτήν, έχουν υπάρξει περίοδοι στην αμερικανική ιστορία όπου σημειώθηκε ένα αυξημένο επίπεδο ενδιαφέροντος και λαϊκής συμμετοχής σε πολιτικά θέματα, κοινώς μια κινητοποίηση των πολιτών. Αυτή η κινητοποίηση, με τη σειρά της, επέτρεψε στις πολιτικές ελίτ να περάσουν ριζικές αλλαγές συνταγματικής φύσης, χωρίς όμως την ενεργοποίηση της τυπικής διαδικασίας συνταγματικής αναθεώρησης. Αυτό στάθηκε δυνατόν διότι η δημόσια κατανόηση των όρων άσκησης της πολιτικής εξουσίας καθώς και η δικαστική ερμηνεία του Συντάγματος μεταβλήθηκαν ουσιωδώς λόγω των εξωτερικών –οικονομικών, κοινωνικών και πολιτικών– συνθηκών. Το καλύτερο παράδειγμα μιας τέτοιας συνθήκης υπήρξε, ασφαλώς, το New Deal στη δεκαετία του 1930. Σε εκείνη την περίοδο, ο Πρόεδρος Ρούζβελτ ενεργοποίησε τον λαϊκό παράγοντα στην υποστήριξη ευρύτατων οικονομικών και κοινωνικών μεταρρυθμίσεων απαραίτητων μετά το Κραχ του 1929. Το New Deal σφραγίστηκε από μια συμμαχία μεταξύ των θεσμών της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας (εκλεγμένη εκτελεστική και νομοθετική εξουσία), του λαού ως συντεταγμένου σώματος ενεργών πολιτών και όχι απλώς εκλογέων, και των τεχνοκρατικών μηχανισμών (π.χ. ανεξάρτητων ρυθμιστικών αρχών), που εκείνη την εποχή άρχισαν να κάνουν την εμφάνισή τους με σκοπό την αύξηση της οικονομικής ευημερίας μέσω της «κοινωνικής μηχανικής». Η ίδια η δέσμευση των πολιτών υπήρξε «βαθιά, ευρεία και καθοριστική». «Βαθιά» γιατί η λαϊκή κυριαρχία δεν χειραγωγήθηκε από δημαγωγούς λαϊκιστές, αλλά εκφράστηκε ως αποτέλεσμα «στοχαστικής κρίσης» επί των πιθανών πολιτικών επιλογών και των εναλλακτικών τους μέσω της επέκτασης της μόρφωσης και των διαύλων επικοινωνίας του πολιτικού και μιντιακού συστήματος. «Ευρεία» γιατί η λαϊκή κινητοποίηση υπήρξε αναμφισβήτητα μαζική. Και «καθοριστική» γιατί οι επιλογές πολιτικής του New Deal που υποστηρίχθηκαν δεν υπήρξαν αποτέλεσμα της τρέχουσας διαδικασίας παζαριών, όπου δηλαδή οργανωμένα συμφέροντα ανταλλάσσουν πολιτικές εξυπηρετήσεις με άλλα συμφέροντα προκειμένου να προωθήσει το καθένα όσο το δυνατόν περισσότερο τη δική του ατζέντα, αλλά έλαβε τη μορφή μιας ασυμβίβαστης πολιτικής επιλογής αποκλείοντας όλες τις πιθανές υπόλοιπες. Ο όρος «στιγμή» μπορεί να προκαλέσει κάποια σύγχυση, καθώς οι ανωτέρω συνθήκες δεν είναι μόνο εξαιρετικές –μια τομή στον κοινό γραμμικό χρόνο– αλλά και διαρκείς: αν λείπει το στοιχείο της διάρκειας στη συμμαχία πολιτικών ελίτ - λαού, δεν θα παγιωθεί ικανοποιητικά η συνθήκη που θα επιτρέψει τη μετάδοση πολιτικής ισχύος από κάτω προς τα πάνω προκειμένου οι δημοκρατικοί θεσμοί να προβούν στις απαραίτητες εκτεταμένες –ουσιαστικά συνταγματικές– αλλαγές. Σήμερα, αντιθέτως, ζούμε σε μια συνθήκη κρίσης νομιμοποίησης των πολιτικών συστημάτων της Δύσης. Θα ονομάσω αυτήν τη συνθήκη «αποσυντακτική στιγμή» (deconstitutive moment). Η επιρροή της δημοκρατικής πολιτικής στη λήψη πολιτικών αποφάσεων έχει αποδυναμωθεί και η δημοκρατική λογοδοσία έχει μειωθεί. Η συνδυαστική δράση τεσσάρων κυρίων παραγόντων (περιθωριοποίηση των κοινοβουλευτικών θεσμών, τεχνοκρατικοποίηση των πολιτικών αποφάσεων, έλευση της «δημοκρατίας της συνηγορίας» και αυξανόμενο χάσμα μεταξύ της σφαίρας του ορατού πολιτικού ανταγωνισμού και της σχεδόν αόρατης σφαίρας χάραξης δημόσιας πολιτικής) έχει επιφέρει συντριπτικά χτυπήματα στην ίδια την ουσία της δημοκρατίας. Έτσι, ο ιμάντας μεταβίβασης πολιτικής νομιμοποίησης της λήψης αποφάσεων από κάτω προς τα πάνω, από τους πολίτες στους κομματικούς αντιπροσώπους τους, έχει ραγίσει καθώς οι πολίτες έχουν γίνει πιο ανεξάρτητοι κομματικά, πιο απρόβλεπτοι στην εκλογική τους συμπεριφορά και πιο δύσπιστοι απέναντι στις πολιτικές ελίτ. Οτιδήποτε βαφτίζεται «συστημικό» στα διάχυτα, οριζόντια και ανεξέλεγκτα από θεσμούς δίκτυα επικοινωνίας, αυτομάτως και εκ προοιμίου ξεκινά με ένα handicap, το οποίο θα πασχίσει κατόπιν να υπερκεράσει. Η δεξαμενή της πολιτικής νομιμοποίησης δεν γεμίζει πια από τις περιοδικές εκλογές κάθε 4 ή 5 χρόνια, είναι ήδη μισοάδεια όταν αναλαμβάνει μια νέα κυβέρνηση. Αυτή η εξέλιξη υπονομεύει τις κλασικές παραδοχές επί των οποίων ερείδεται η κομματική κυβέρνηση και εκτρέπει ολοένα και συχνότερα την αντιπροσωπευτική δημοκρατία προς ένα μοντέλο δημοψηφισματικής δημοκρατίας, υποβοηθούμενης από την ανάπτυξη της «δημοκρατίας της κοινής γνώμης» μέσω των εντυπωσιοθηρικών μέσων ενημέρωσης. Η αίσθηση ανημπόριας των πολιτών απέναντι σε εξελίξεις που είναι ραγδαίες, συχνά ακατανόητες και απόμακρες συσσωρεύεται και οδηγεί στον σχηματισμό ενός πρωτογενούς αρνητικού κεφαλαίου οργής. Τη συλλογική ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο, που κινητοποιούσε τον λαϊκό παράγοντα στις «συντακτικές στιγμές», έχει πλέον υποκαταστήσει η οργή ως το ρυθμιστικό συναίσθημα. Η οργή δεν χτίζει προγεφυρώματα προς το μέλλον, δεν δίνει μορφή στις συλλογικές επιθυμίες, δεν καναλιζάρει την ενέργεια προς την οικοδόμηση νέων μορφών δράσεων, επιχειρήσεων και θεσμών. Η οργή είναι πρωτογενής και αναζητά διαρκώς διαύλους εκτόνωσης μέσω τελετουργικών «τιμωρίας» του «συστήματος» και των ελίτ που το εκπροσωπούν. Όσο όμως ο οργισμένος και αποξενωμένος λαός βλέπει ότι οι δικές του αποφάσεις δεν μεταφράζονται σε απτές, ορατές πολιτικές δράσεις, τόσο περισσότερο οργίζεται ανακλαστικά. Η μόνη διέξοδος, αργά ή γρήγορα, αυτής της υδραυλικής πίεσης είναι η άνοδος των άκρων, ιδίως δε της Άκρας Δεξιάς, η οποία υποσκάπτει τις ίδιες τις θεμελιακές αξίες της δημοκρατίας και του κράτους δικαίου. Έτσι, ο φαύλος κύκλος ολοκληρώνεται: η συλλογική οικοδόμηση του μέλλοντος μέσω των απαιτούμενων ουσιωδών, ενίοτε ριζικών, μεταρρυθμίσεων («συντακτική στιγμή») δίνει πια τη θέση της στη συλλογική αποδόμηση των δυνατοτήτων ανεύρεσης λύσεων με δημοκρατικά μέσα («αποσυντακτική στιγμή»). Σε μια τέτοια αποσυντακτική στιγμή, ο Καθηγητής Ηθικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο ΑΠΘ Φιλήμων Παιονίδης προσπαθεί θαρραλέα, με το βιβλίο του Η δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία, να προβάλει ένα μοντέλο ανασύνταξης της δημοκρατικής πολιτείας επικεντρωμένο αποκλειστικά στην έννοια της λαϊκής κυριαρχίας (popular sovereignty, souveraineté populaire), η οποία συνοδεύει την ανάδυση του κράτους στη δυτική Νεωτερικότητα. Το βιβλίο αποτελεί μεταφρασμένη, αναθεωρημένη και επαυξημένη εκδοχή της μονογραφίας Democracy as Popular Sovereignty, που είχε δημοσιευθεί στις ΗΠΑ από τον εκδοτικό οίκο Lexington Books το 2013. Η αρχική κινητήρια δύναμη του συγγραφέα είναι η απόρριψη του σύγχρονου φαινομένου της αρπαγής (capture) της κυριαρχίας από τις αιρετές κομματικές ελίτ στα σύγχρονα κράτη[2] και η επεξεργασία ενός διαφορετικού, «ολικού» μοντέλου δημοκρατίας, της «δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας». Αν και μια αρχική εντύπωση του αναγνώστη ενδέχεται να είναι ότι αυτό το βιβλίο εντάσσεται στη χορεία των έργων που υποστηρίζουν την αναγέννηση της λαϊκιστικής παράδοσης (με επιφανείς εκπροσώπους όπως ο Ερνέστο Λακλάου[3] ή η Μάργκαρετ Κάνοβαν[4]), ο Παιονίδης αντιδιαστέλλει τη δική του προσπάθεια από τις λεγόμενες «ριζοσπαστικές» ή «λαϊκιστικές» προσεγγίσεις. Πράγματι, η στόχευση του βιβλίου δεν είναι η αντικατάσταση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας από μια μορφή άμεσης δημοκρατίας που να αναδεικνύει τις λαϊκές μάζες ως αποκλειστικό φορέα πολιτικών ενεργειών, ούτε η παράκαμψη των θεσμών ή η υποβάθμιση του Συντάγματος και των θεμελιωδών δικαιωμάτων προς χάριν μιας αγιοποίησης του «λαού» και της αδιαμεσολάβητης σχέσης αυτού με τους εκάστοτε φορείς άσκησης της πολιτικής εξουσίας. Ο συγγραφέας έχει την ταυτόχρονα μετριόφρονα και φιλόδοξη επιδίωξη της ανανέωσης των δημοκρατικών πολιτευμάτων εκ των ένδον μέσω ενός συνολικού θεωρητικού, θεσμικού και συνταγματικού επανασχεδιασμού των καταστατικών τους παραδοχών και των θεσμικών τους οικοδομημάτων προκειμένου να δοθεί ο πρώτος λόγος στους δημοκρατικά ισότιμους πολίτες μιας πολιτικής κοινότητας. Το βιβλίο διαιρείται σε τρία μέρη: το θεωρητικό («Η δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία»), το θεσμικό («Οι θεσμοί της λαϊκής κυριαρχίας») και το συνταγματικό («Ένα δημοκρατικό σύνταγμα»). Η κατανομή της ύλης υποδηλώνει σαφέστατα τον πλούσιο και πολύπλευρο ερευνητικό προσανατολισμό του Παιονίδη, ο οποίος υπερβαίνει την summa divisio αφηρημένη πολιτική φιλοσοφία-εμπειρική πολιτική επιστήμη για να μας χαρίσει ένα στοχασμό, έστω και υπό τη μορφή μιας «γενικής εικόνας» (σ. 14), ο οποίος αγκαλιάζει τόσο τη θεωρία όσο και την πράξη της δημοκρατίας. Γι’ αυτό και μόνο ο συγγραφέας αξίζει τον έπαινο. Βεβαίως, η «ολιστική» προσέγγιση του μοντέλου της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας ενέχει κάποια ουσιαστικά και μεθοδολογικά προβλήματα, τα οποία αξίζει να επισημανθούν στη συνέχεια. 2. [Η θεωρητική συζήτηση] Ιστορικά, υπάρχουν ορισμένα θεμελιώδη χαρακτηριστικά, τα οποία έχουν εφαρμοστεί λιγότερο ή περισσότερο σε πολιτικά καθεστώτα συνδεδεμένα στη συλλογική μνήμη με τον όρο «δημοκρατία». Το πρώτο μέρος του βιβλίου ανοίγει με μια συζήτηση τεσσάρων παραδοχών, που αναμφισβήτητα υποτείνουν το λεγόμενο «ιστορικό μοντέλο» της δημοκρατίας. «Δημοκρατία» σημαίνει: ‒ Κυριαρχία του λαού επί μιας συγκεκριμένης επικράτειας, όπου «λαϊκή κυριαρχία» σημαίνει ότι ‒ Ο λαός είναι ο υπέρτατος φορέας της πολιτικής εξουσίας και η τελική πηγή από την οποία απορρέει οποιαδήποτε μορφή πολιτικής εξουσίας ασκείται. ‒ Ως «λαός» εννοείται ένα σύνολο ατόμων που είναι εντόπιοι και ο αριθμός τους είναι μεγαλύτερος από τον αριθμό όσων ανήκουν στην ανώτερη τάξη. ‒ Η άσκηση της κυριαρχίας γίνεται με την άμεση συμμετοχή όλων των μελών του λαού στη λήψη πολιτικών αποφάσεων, με ίση και καθολική δυνατότητα του εκλέγεσθαι και με λογοδοσία όλων των αξιωματούχων στον λαό. Απηχώντας την πρώτη, νομική κατοχύρωση της έννοιας της «κυριαρχίας» (souveraineté) στον Ζαν Μποντέν[5] και την ύστερη πολιτική διαμόρφωση της έννοιας από τον Ζαν-Ζακ Ρουσώ[6], ο Παιονίδης συνοψίζει τα ουσιώδη γνωρίσματα της «λαϊκής κυριαρχίας» στο ότι αυτή είναι υπέρτατη, αδιαίρετη, απόλυτη και αναπαλλοτρίωτη. Αυτά τα τέσσερα συστατικά στοιχεία της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας δεν μπορούν ασφαλώς να αμφισβητηθούν στην ιστορία των πολιτικών ιδεών. Ωστόσο, ο συγγραφέας δεν αρκείται στην απλή περιγραφική απαρίθμησή τους, αλλά εκκινεί μια κανονιστική συζήτηση ως προς τον λόγο ύπαρξης, τη συγκριτική ανωτερότητα και την κανονιστική υπεροχή αυτού του μοντέλου οργάνωσης της πολιτείας σε σχέση με οποιοδήποτε άλλο. Έτσι, στο μέρος που αφορά το αδιαίρετο (indivisibilité) της λαϊκής κυριαρχίας, ο Παιονίδης αναφέρει ρητά ότι «ο λαός δεν πρέπει να κυβερνά από κοινού με κάποιον άλλον ανεξάρτητο φορέα ουσιαστικής […] δημόσιας εξουσίας […]. Μεικτές μορφές διακυβέρνησης που συνδυάζουν αριστοκρατικά, μοναρχικά και δημοκρατικά στοιχεία ανήκουν στη ρεπουμπλικανική παράδοση και όχι στη δημοκρατική» (σ. 24). Η δε εκτενής συζήτηση γύρω από τα τρία επιχειρήματα υπέρ της «μοναδικής συνεισφοράς της [δημοκρατίας] στην υλοποίηση και την προώθηση των κυρίαρχων αξιών» της ατομικής ελευθερίας, της ορθότητας στη λήψη αποφάσεων και της προσωπικής αυτονομίας (σ. 30-46) επίσης εμφορείται από μια κανονιστική προκατανόηση της δημοκρατίας ως απόλυτης και μοναδικής/εξαιρετικής μορφής πολιτεύματος, ανόθευτης από προσμείξεις με στοιχεία άλλων μορφών πολιτευμάτων, καθώς και ως επικρατούσα έναντι οιασδήποτε πιθανώς διαφορετικής ηθικής δικαιολόγησης της πολιτικής πράξης. Και ενώ δεν υπάρχει καμία αμφιβολία όσον αφορά την απόλυτη κανονιστική ισχύ του επιχειρήματος των δύο ελευθεριών, ότι δηλαδή «η δημοκρατία αποτελεί τη μοναδική μορφή πολιτεύματος που θεσπίζει μορφές ισότιμης πολιτικής ελευθερίας, οι οποίες προάγουν την αξία της ελευθερίας εν γένει» (σ. 31), έχουν καταγραφεί σοβαρές επιφυλάξεις όσον αφορά το δεύτερο επιχείρημα, αυτό της επιστημικής υπεροχής της δημοκρατίας ή άλλως το επιχείρημα του πλήθους και, σε μικρότερο βαθμό, και όσον αφορά το τρίτο επιχείρημα, αυτό του χρήστη. Το επιχείρημα της επιστημικής υπεροχής της δημοκρατίας θεωρεί ότι «η δημοκρατία οδηγεί σε καλύτερες αποφάσεις συγκριτικά με άλλα καθεστώτα, καθώς προβλέπει ότι οι σημαντικότερες πολιτικές αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται από διαβουλευτικά σώματα και όχι από μεμονωμένα άτομα». Έτσι, ο Νικολό Μακιαβέλι πιστεύει ότι το πλήθος είναι πιο γνωστικό και σταθερό από τον ηγεμόνα και ότι σε μια συνέλευση όπου όλες οι απόψεις εκφράζονται ανοιχτά είναι πολύ πιθανό ο λαός να πεισθεί από ένα καλό επιχείρημα, ενώ ένας περίκλειστος ηγεμόνας είναι περισσότερο επιρρεπής σε σφάλματα και εμμένει σε αυτά. Το ίδιο και o Αλεξίς ντε Τοκβίλ, ο οποίος πιστεύει πως όλοι οι πολίτες θεωρούνται διανοητικά ισότιμοι, συνεπώς δεν υπάρχει περίπτωση κάποιος μεμονωμένος εξ αυτών ή μια μειοψηφία να κρίνει καλύτερα από τους πολλούς. Εξ ου και η ηθική υπεροχή της πλειοψηφίας. Το πρόβλημα εδώ έγκειται στο απροσδιόριστο επιστημολογικό καθεστώς των ανωτέρω αποφάνσεων περί επιστημικής ανωτερότητας του όλου, δηλαδή του λαού, έναντι οιουδήποτε μέρους αυτού. Πρόκειται για εμπειρικά, συνεπώς διαψεύσιμα από την ιστορική εμπειρία, επιχειρήματα; Ή πρόκειται, αντιθέτως, για γνήσια οντολογικά επιχειρήματα, τα οποία παρέχουν a priori θεωρητικά μοντέλα για την πολιτική σκέψη και συνεπώς κρίνονται μόνο ως προς την αρτιότητα και την κανονιστική τους αξίωση; Ο συγγραφέας δεν φαίνεται σ’ αυτό το σημείο να επιλέγει κάποια συγκεκριμένη οπτική, από τα συγκείμενα όμως μπορεί να συναχθεί ότι ποντάρει στην εμπειρικά διαπιστώσιμη, άρα μη διαψεύσιμη, ισχύ τους στην πολιτική πραγματικότητα, δηλαδή στον στίβο της πραγματικής πολιτικής και όχι απλώς στον κόσμο των πολιτικών ιδεών. Όμως έτσι καθίσταται ευάλωτος απέναντι στην κατηγορία της λήψης ζητουμένου: το ότι οι πολίτες σε διαβουλευτικό σώμα κάνουν λιγότερα σφάλματα στη λήψη αποφάσεων από τους ειδικούς, για παράδειγμα, δεν μπορεί να υποστηριχθεί αδιαφοροποίητα σε κάθε πεδίο πολιτικής, ούτε λειτουργεί απλώς εδώ ο νόμος των πιθανοτήτων, σύμφωνα με τον οποίον η ποσότητα (των διαβουλευόμενων και αποφασιζόντων) εγγυάται την καλύτερη ποιότητα των αποφάσεων. Ο ίδιος ο Ρουσώ πιστεύει ακράδαντα στο Κοινωνικό συμβόλαιο ότι δεν αρκεί απλώς η πλειοψηφία, ούτε καν η ομοφωνία, σε μια λήψη απόφασης προκειμένου να εκφραστεί γνήσια η περίφημη «γενική βούληση» (volonté générale). Απαιτείται και η ορθότητα του κινήτρου για την ψήφιση ενός νόμου, ήτοι η ψήφιση για λόγους δημοσίου συμφέροντος, όπως τους αντιλαμβάνεται η διαβουλευτική συνέλευση, και όχι απλώς μια σύγκλιση επιμέρους ιδιοτελών κινήτρων σε μια συγκυριακή πλειοψηφία (ή και ομοφωνία). Επιπλέον, ένα μεγάλο σώμα πολιτών έχει αποδειχθεί ότι εύκολα μπορεί να χειραγωγηθεί από κάποιον ή κάποιους επιτήδειους δημαγωγούς και να εκτραπεί σε όχλο, καθώς η ίδια η δυναμική της διαβούλευσης απαιτεί σχετικά περιορισμένο και σίγουρα καλά ενημερωμένο και αμερόληπτο κοινό για να είναι καρποφόρα. Όμως και το επιχείρημα του χρήστη, το οποίο έλκει την καταγωγή του –όπως και τα δύο προηγούμενα– από την πολιτική φιλοσοφία του Αριστοτέλη, παρουσιάζει κάποιες ρωγμές. Αυτό το επιχείρημα διατείνεται ότι «μόνο η δημοκρατία σέβεται την αυτονομία του λαού, καθώς θεωρεί τα μέλη του ιδανικούς κριτές της επίδρασης που έχει στο καθένα από αυτά η άσκηση της πολιτικής εξουσίας και τους δίνει τη δυνατότητα να επιλέγουν τους ηγέτες τους» (σ. 42). Η επιστημική ισχύς του επιχειρήματος είναι γενικά αδιαμφισβήτητη: ο καλύτερος κριτής της ποιότητας ενός πλοίου δεν είναι ο ναυπηγός του, αλλά ο καπετάνιος και το πλήρωμα που το χρησιμοποιούν. Κατ’ αναλογία, δεν απαιτούνται ειδικές ικανότητες ή γνώσεις από τους πολίτες για να μπορούν να λειτουργούν ορθολογικά στον πολιτικό τους βίο. Το παράδειγμα που δίνει ο Παιονίδης έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ο καθένας, λέει, έχει την ικανότητα να κατανοήσει τις συνέπειες της χρεοκοπίας της πόλεως από την υπερχρέωση ή την αλόγιστη εκτίναξη των δημοσίων δαπανών, επομένως ο καθένας θα πρέπει να έχει την ευκαιρία να πράξει ανάλογα ώστε να αντιμετωπιστεί ή, ακόμα καλύτερα, να αποφευχθεί μια τέτοια εξέλιξη. Και πάλι όμως εδώ το επιστημολογικό καθεστώς αυτής της απόφανσης δεν είναι ξεκάθαρο. Ένας αριστοτελιστής θα την εννοούσε καθαρά εμπειρικά, ως επαληθεύσιμη ή διαψεύσιμη από την πραγματική πολιτική εμπειρία των κοινωνιών μέσα στην Ιστορία. Αν υποτεθεί ότι όντως η θεωρητική στάση του συγγραφέα είναι εμπειρική, μπορούμε με ασφάλεια να πούμε ότι κάτι τέτοιο ισχύει απαρεγκλίτως στην πραγματική ζωή; Ένα παράδειγμα θα μας βοηθήσει να κρίνουμε, αυτό της Εταιρείας Ύδρευσης και Αποχέτευσης Θεσσαλονίκης (ΕΥΑΘ Α.Ε.). Η ΕΥΑΘ είναι μια εισηγμένη στο Χρηματιστήριο Αθηνών δημόσια επιχείρηση, η οποία έχει μονοπωλιακή θέση στην υδροδότηση και επεξεργασία υγρών λυμάτων στη Θεσσαλονίκη. Τα οικονομικά της στοιχεία είναι καλά: σταθερός τζίρος, ελάχιστος δανεισμός, ικανοποιητικά έσοδα, καλά μερίσματα στους μετόχους της. Μόνο που αποτελεί, διαχρονικά, πεδίο άσκησης πελατειακής πολιτικής, καθώς αποτελεί εργαλείο ρουσφετολογικών προσλήψεων, ιδίως κατά τις προεκλογικές περιόδους. Κατά το 2017 και το 2018, παρατηρήθηκε μια εκρηκτική αύξηση κατά 40% του προσωπικού, ενώ δεν έχει καταγραφεί κανένα επιχειρηματικό σχέδιο επέκτασης των δραστηριοτήτων, συνεπώς και των πιθανών εσόδων, της εταιρείας. Αυτή η υπεραριθμία εργαζομένων με δημόσιο χρήμα είναι σίγουρο ότι θα ασκήσει πίεση στα οικονομικά αποτελέσματα της εταιρείας κατά τα επόμενα χρόνια, αλλά κανείς από τη σημερινή διοίκηση δεν θα λογοδοτήσει γι’ αυτό. Αυτό το παράδειγμα δείχνει ότι στην πραγματικότητα, το μόνο μέρος του λαού που κρίνει την οικονομική επίδραση που έχει η άσκηση της πολιτικής εξουσίας είναι οι οικογένειες των προσλαμβανόμενων και, βέβαια, το μόνο τους κριτήριο είναι η τακτοποίηση των παιδιών τους, εν ανάγκη εις βάρος των δημόσιων οικονομικών. Η μόνη μορφή λογοδοσίας που προβλέπεται στο εταιρικό δίκαιο είναι αυτή της διοίκησης απέναντι στη συνέλευση των μετόχων, ενδεχομένως με την υποβοήθηση ενός πραγματικά ανεξάρτητου εποπτικού συμβουλίου. Έτσι ο λαός, δηλαδή οι χρήστες, απλώς θα κληθούν αύριο να επωμιστούν το κόστος των σημερινών αποφάσεων με τη μορφή αυξημένων χρεώσεων. Φυσικά, μπορούν να χρησιμοποιήσουν την ψήφο τους για να τιμωρήσουν εκλογικά μια σπάταλη, πελατειακή και ανεύθυνη κυβέρνηση, αλλά θα είναι ήδη πολύ αργά: η υπερχρέωση θα έχει ήδη συντελεστεί και τα αποτελέσματά της θα γίνονται αισθητά για πολλά χρόνια, πολύ περισσότερα από έναν κοινό εκλογικό κύκλο. Το ιστορικό μοντέλο της δημοκρατίας έχει επικαιροποιηθεί και παρουσιάζεται πλέον από τον Παιονίδη με την μορφή της «δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας», η οποία φιλοδοξεί όχι να υποκαταστήσει, αλλά να βελτιώσει την ποιότητα και τη λειτουργία της σύγχρονης φιλελεύθερης αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Ο συγγραφέας δείχνει πώς η δημοκρατία έχει αλλοιωθεί ουσιωδώς μέσα στους αιώνες που μας χωρίζουν από τη «χρυσή εποχή» της Αθήνας του 4ου αι. π.Χ. λόγω της επικράτησης «εξημερωμένων» μορφών δημοκρατίας που παραγκωνίζουν τον λαό από την άσκηση της κυριαρχίας, όπως το σχέδιο των Αμερικανών Φεντεραλιστών για την πολιτειακή οργάνωση των ΗΠΑ[7] και η επικράτηση της θεωρίας της «εικονικής αντιπροσώπευσης» (virtual representation). Σύμφωνα με αυτήν την θεωρία, ο εκλεγμένος αντιπρόσωπος δεν οφείλει να είναι υπόλογος απέναντι στους εκλογείς του, αλλά απέναντι σε ολόκληρο το έθνος, συνεπώς οφείλει να ψηφίζει με γνώμονα την δική του αντίληψη περί δημοσίου συμφέροντος, έστω και αν αυτή αποκλίνει από τις προεκλογικές υποσχέσεις προς τους εκλογείς ή ακόμα και από το κομματικό πρόγραμμα με βάση το οποίο εκλέχθηκε[8]. Σε αυτά θα προστεθεί η κατεξοχήν επιδραστική θεωρία του 20ού αιώνα περί της δημοκρατίας, αυτή του Αυστριακού οικονομολόγου Γιόζεφ Σουμπέτερ, σύμφωνα με την οποία το μόνο πραγματικό νόημα των εκλογών και της κινητοποίησης του λαού είναι η επιλογή των ελίτ που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για το ποια θα κυβερνήσει[9]. Οι σελίδες όπου παρουσιάζει την επικαιροποιημένη εκδοχή της δημοκρατίας αποτελούν το κέντρο βάρους του βιβλίου. Ο συγγραφέας αντιλαμβάνεται την «δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία» κανονιστικά, ως ένα μοντέλο το οποίο «προβάλλει μια δέσμη θεσμικών και συνταγματικών ρυθμίσεων και μεταρρυθμίσεων που θα μπορούσαν να υιοθετηθούν από τα προηγμένα δημοκρατικά κράτη, προκειμένου να πραγματωθεί στο μέτρο του εφικτού αυτή η κατεξοχήν μορφή δημοκρατικής διακυβέρνησης» (σ. 72). Στόχος αυτού του μοντέλου είναι η θεραπεία του ελλείμματος δημοκρατίας που πλήττει τη σύγχρονη διακυβέρνηση από κομματικές αιρετές ελίτ, με αποτέλεσμα την αποξένωση των πολιτών από τα κοινά, την ιδιώτευση και την άνοδο της αντισυστημικής οργής (αυτού που όρισα στην αρχή ως «αποσυντακτική στιγμή»). Έστω και αν τα παραδείγματα που δίνει ο Παιονίδης γι’ αυτήν την «κυριαρχία του λαού αλλά ερήμην του λαού» δεν είναι πάντοτε ευτυχή[10], το κανονιστικό πρόταγμα είναι σαφές και εν πολλοίς δικαιολογείται από τα εμπειρικά δεδομένα της σοβούσας κρίσης νομιμοποίησης, της ανόδου των άκρων, της αντισυστημικής απόρριψης του πολιτικού συστήματος και της κοινωνικής κρίσης εμπιστοσύνης που μαστίζουν τις δημοκρατίες μας. Σε σύγκριση με το ιστορικό μοντέλο, το μοντέλο της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας τονίζει περισσότερο τον ρόλο του λαού, η σύσταση του οποίου είναι πιο περιεκτική από πριν. Συγκεκριμένα, ως «λαός» νοείται πλέον το σύνολο των εχόντων σώας τας φρένας ενηλίκων που κατοικούν μόνιμα σε μια επικράτεια και, το σημαντικότερο, όλα τα μέλη του λαού πρέπει να λογίζονται ως ισάξια και πλήρη μέλη της αυτοδιοικούμενης συλλογικότητας (αρχή της δημοκρατικής ισότητας). Αυτή η ισότητα σεβασμού και μέριμνας (equality of respect and concern), η οποία έχει αναπτυχθεί ιδιαιτέρως στο έργο του μεγάλου φιλελεύθερου φιλοσόφου του δικαίου Ρόναλντ Ντουόρκιν[11], έχει ιδιαίτερα σημαντικές επιπτώσεις, τόσο πολιτικές όσο και οικονομικές. Όπως σωστά εξηγεί ο Παιονίδης, η δημοκρατική ισότητα απονομιμοποιεί τις προσοδοθηρικές-πελατειακές πολιτικές, που ευνοούν αποκλειστικά συγκεκριμένους υποστηρικτές της εκάστοτε κυβέρνησης αντί του κοινωνικού συνόλου, και κατοχυρώνει την υποχρέωση διάθεσης των αναγκαίων πόρων από το κράτος προκειμένου να μπορούν οι πολίτες να λειτουργούν ως πλήρη μέλη της αυτοδιοικούμενης πολιτικής κοινότητας. Φερνάνδο Γαρσία Πόνσε, Άτιτλο, 1976, λιθογραφία, 56 x 76 cm, ιδιωτική συλλογή. Όσον αφορά τον τρόπο διακυβέρνησης που προκρίνει το κανονιστικό μοντέλο δημοκρατίας του συγγραφέα, αυτός εγκαθιδρύει μια κλιμακωτή μέθοδο άσκησης της κυριαρχίας. Κατ’ αυτήν την μέθοδο, θα πρέπει να υπάρχει τεκμήριο υπέρ της άμεσης καθολικής συμμετοχής, ήτοι θα πρέπει όλοι οι πολίτες να «συμμετέχουν προσωπικά, ουσιαστικά και επί ίσοις όροις σε όλες τις διαδικασίες που αποσκοπούν στη διευθέτηση των δημόσιων ζητημάτων» (σ. 82). Εφόσον όμως αυτή η άμεση προσωπική εμπλοκή δεν είναι εφικτή, η υποχρεωτική σειρά προτίμησης (lexical order) είναι η εξής: α) η άμεση συμμετοχή μέσω κλήρωσης για τα ζητήματα σχετικά μικρότερης σημασίας, και β) «εάν αποδειχθεί ότι οι αρμοδιότητες των κληρωτών ομάδων λήψης αποφάσεων υποσκάπτουν τη λαϊκή κυριαρχία» (σ. 81), τότε θα πρέπει να χρησιμοποιηθεί η έμμεση συμμετοχή μέσω αντιπροσώπευσης. Ενώ ο συγγραφέας εξηγεί πολύ καλά το απαγορευτικά υψηλό κόστος της άμεσης προσωπικής εμπλοκής όλων στην πολιτική, αποκλείοντας έτσι εν τοις πράγμασι σχεδόν όλες τις μορφές άμεσης δημοκρατίας, δεν εξηγεί τι θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι «υποσκάπτει τη λαϊκή κυριαρχία» προκειμένου να προχωρήσουμε στην τρίτη επιλογή κατά σειρά προτίμησης, αυτήν της έμμεσης αντιπροσώπευσης. Η σχεδόν καθολική de facto απαξίωση της άμεσης καθολικής συμμετοχής και η απροσδιοριστία της ανάγκης υποκατάστασης της κλήρωσης από την εκλογή αντιπροσώπων υποδεικνύει ίσως την θεωρητική αδυναμία μιας τόσο αυστηρής υποχρεωτικής σειράς προτίμησης «άμεση δημοκρατία – κλήρωση – αντιπροσώπευση». Παρά ταύτα, αυτή η σειρά θεωρώ ότι διατηρεί την ευρετική της αξία ως πυξίδα κανονιστικών προτιμήσεων και θα αναπτυχθεί περαιτέρω στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, αυτό που εκτυλίσσει τη θεσμική σκέψη του συγγραφέα. Στο υπόλοιπο θεωρητικό πρώτο μέρος του βιβλίου, ο Παιονίδης συζητά δύο επιμέρους αλλά κεντρικά θέματα, στο δεύτερο εκ των οποίων έχω ήδη αναφερθεί: την προτίμηση υπέρ της αρχής της πλειοψηφίας έναντι της αρχής της ομοφωνίας και την ικανότητα του λαού να ασκεί γνήσια και ενεργό πολιτική κυριαρχία, όπως ζητά από αυτόν το μοντέλο της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας. Πρώτα η σοφή, όπως πιστεύω, απόρριψη από τον συγγραφέα της ρουσωικής παράδοσης υπέρ της λήψης δημόσιων αποφάσεων με ομοφωνία. Αν βάλουμε προς το παρόν στην άκρη το μοντέλο της άμεσης συμμετοχής μέσω κλήρωσης, ο Παιονίδης τεκμηριώνει πολύ ισχυρά τις αντιδημοκρατικές παρενέργειες της prima facie δημοκρατικής απαίτησης για ομοφωνία. Πράγματι, η ομοφωνία είναι πρακτικά αδύνατη σε μια πλουραλιστική και ανοιχτή πολιτική κοινότητα, η οποία σέβεται τις διαφορετικές πεποιθήσεις των ατόμων και κατοχυρώνει την ελευθερία ίσης έκφρασης όλων των πολιτών στις δημοκρατικές διαδικασίες λήψης απόφασης. Σε μια τέτοια κοινότητα, η ανάγκη για ομοφωνία πρακτικά συνεπάγεται μια τυραννία της μειοψηφίας, καθώς η μειοψηφία θα έχει κάθε κίνητρο να διαπραγματευθεί μια ευνοϊκή μεταχείριση προκειμένου να άρει τις διαφωνίες της και να στοιχηθεί με την πλειοψηφία ενόψει της συγκέντρωσης ομοφωνίας. Το αποτέλεσμα θα είναι να θεωρούν ακόμα και οι πιο μικροσκοπικές πολιτικές δυνάμεις τους εαυτούς τους ως ρυθμιστές και να καθιστούν ομήρους του πιθανού βέτο τους την πλειοψηφία (veto players). Ένα τέτοιο σύστημα σαφώς και αποτελεί διαφθορά της δημοκρατίας, καθώς είτε θα αλωθεί από τις μικροπολιτικές και ιδιοτελείς δοσοληψίες μεταξύ φατριών είτε απλά θα μπλοκαριστεί και δεν θα φτάνει στη λήψη αποφάσεων. Αυτή, βεβαίως, είναι και η βασική αντίρρηση απέναντι στα εκλογικά συστήματα απλής αναλογικής, τα οποία ο συγγραφέας επικροτεί στο δεύτερο μέρος, κάτι που θα συζητηθεί περαιτέρω παρακάτω. Για να ολοκληρώσουμε την κρίση μας επί του θεωρητικού μοντέλου του βιβλίου, ας περάσουμε στην ικανότητα του λαού να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις του κανονιστικού μοντέλου. Εδώ ο συγγραφέας συζητά το επιστημολογικό καθεστώς που έχω θίξει προηγουμένως, ήτοι αν το ερώτημα αυτό είναι εμπειρικό a posteriori ή οντολογικό a priori, και αρνείται να επιλέξει μεταξύ των δύο, αν και «η ερώτηση μοιάζει εμπειρική» (σ. 86). Ενώ κατ’ αρχάς μπορούμε να δεχθούμε τους δύο πρώτους λόγους για τους οποίους το ερώτημα μπορεί να απαντηθεί a priori θετικά (σ’ αυτό το μοντέλο υπάρχει εκτεταμένη και περισσότερο οργανωμένη διαβούλευση, οι δημοκρατίες αναθεωρούν λάθη συχνότερα από τις απολυταρχίες), παρατηρείται εκ νέου μια επιστημολογική απροσδιοριστία ως προς το τρίτο επιχείρημα, το οποίο διατυπώνεται ως εξής: «ακόμα και στις περιπτώσεις όπου ο λαός οδηγείται σε αποφάσεις που αποδεικνύονται απερίσκεπτες θα βρει κάποια παρηγοριά στο γεγονός ότι οι αποφάσεις αυτές είναι δικές του» (σ. 87, πβ. σ. 93). Έτσι, για να επανέλθουμε στο προηγούμενο παράδειγμα της υπερχρέωσης δημόσιων επιχειρήσεων σε μια δημοκρατία, ο συγγραφέας υποστηρίζει ότι «το να λάβει ένας δημοκρατικός λαός την (καταδικαστέα σύμφωνα με πολλούς οικονομολόγους) απόφαση να εκτοξεύσει στα ύψη το δημόσιο χρέος εγκρίνοντας κυβερνητικές δαπάνες που πραγματικά προάγουν το κοινό αγαθό είναι πολύ διαφορετικό από το να διαπιστώσει απροσδόκητα ότι τον βαραίνει ένα μη βιώσιμο δημόσιο χρέος, επειδή οι κυβερνώσες ελίτ δανείζονταν υπό συνθήκες αδιαφάνειας τεράστια χρηματικά ποσά, τα οποία σπαταλούσαν προκειμένου να ικανοποιήσουν τους πελάτες τους με αντάλλαγμα τη διατήρησή τους στην εξουσία» (σ. 88). Είναι φανερό ότι εδώ απηχούνται απόψεις σχετικά με το «επονείδιστο, απεχθές και επαχθές χρέος», οι οποίες ακούστηκαν έντονα και στον ελληνικό δημόσιο βίο κατά τα τελευταία χρόνια μετά το ξέσπασμα της κρίσης. Όμως αυτές οι απόψεις δεν μπορούν να έχουν εφαρμογή σε δημοκρατικά καθεστώτα, όπου οι εκλεγμένες ελίτ κατά τεκμήριο εξυπηρετούν το δημόσιο συμφέρον μέσω της διαχείρισης των δημόσιων δαπανών και εσόδων. Είναι εντελώς αδύνατο να φανταστούμε ένα δημοσιονομικό σύστημα σε προηγμένα κράτη όπου ο λαός να «εγκρίνει κυβερνητικές δαπάνες» σε καθημερινή βάση και για όλο το φάσμα των δημόσιων λειτουργιών. Η περιοδική ψήφος του λαού θεωρείται ως υποκατάστατο (surrogate) της έγκρισης ή της απόρριψης της δημοσιονομικής διαχείρισης. Το πρόβλημα είναι πως περιπτώσεις σαν αυτήν της Ελλάδας έχουν αποδείξει πέραν πάσης αμφιβολίας τα δεινά της κατίσχυσης μιας δημοκρατικής πελατειακής συμπεριφοράς: εξυπηρέτηση συγκροτημένων ειδικών συμφερόντων έναντι της παροχής ψήφων με την ανοχή των υπολοίπων πολιτών, καθώς και αυτοί ανέμεναν ανάλογη προνομιακή μεταχείριση από το κράτος. Ο γενικός πληθυσμός δεν διαθέτει χρόνο και πόρους, ούτε ενδιαφέρεται στην καθημερινότητά του να γνωρίζει την οικονομική κατάσταση των δημόσιων λογαριασμών, ούτε βεβαίως μπορεί ρεαλιστικά να ασκεί εποπτεία επ’ αυτών, παρά μόνο δειγματοληπτικά και σε σχετικά περιορισμένη κλίμακα. Κατά συνέπεια, ένα τέτοιο a prori επιχείρημα δεν είναι μη διαψεύσιμο εμπειρικά, άρα δεν μπορεί να προϋποτεθεί η αξία αληθείας του στον δημόσιο διάλογο. Όσο για τα a posteriori εμπειρικά επιχειρήματα υπέρ του μοντέλου της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας, ο Παιονίδης φαίνεται να τοποθετεί τον εαυτό του μεταξύ των «συγκρατημένα αισιόδοξων», καθώς παραθέτει εμπειρικά ευρήματα, σύμφωνα με τα οποία «οι συνηθισμένοι άνθρωποι είναι περισσότερο επιλεκτικοί, επομένως λιγότερο ευάλωτοι στη χειραγώγηση», εφόσον γίνουν κοινωνοί καλύτερης και ευρύτερης πληροφόρησης (σ. 90). Θα δούμε στη συνέχεια, στο δεύτερο μέρος του βιβλίου, κατά πόσον η θεσμική συζήτηση είναι ικανή να αντισταθμίσει ή και να καλύψει πλήρως αυτούς τους θεωρητικούς και πρακτικούς δισταγμούς. 3. [Παρουσίαση του θεσμικού και συνταγματικού μέρους της θεωρίας] Το δεύτερο και το τρίτο μέρος του βιβλίου αναπτύσσουν τη θεσμική και συνταγματική σκέψη του συγγραφέα. Το εύρος των θεμάτων που αγκαλιάζει και η δύναμη της ανάλυσης είναι αξιοθαύμαστα. Πρόκειται για ένα έμπρακτο δείγμα του τι μπορεί να επιτύχει μια μαχόμενη πολιτική φιλοσοφία και μια διεπιστημονική προσέγγιση της πολιτικής. Εδώ θα ήθελα καταρχήν να συνοψίσω ορισμένα από τα πολλά ζητήματα που θίγει ο Παιονίδης και κατόπιν να προχωρήσω σε μια κριτική τους ανάλυση. Οι θεσμοί είναι, όπως δείχνει ο συγγραφέας, απολύτως απαραίτητοι για να υλοποιηθεί το μοντέλο της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας. Χωρίς έναν γερό θεσμικό αρμό, οι κοινωνικές σχέσεις δεν μπορούν να ρυθμιστούν με εμφανείς και εύκολα αναγνωρίσιμους τρόπους και δημιουργείται το κλασικό πρόβλημα της έλλειψης συντονισμού, καθώς όλες οι ανθρώπινες προσπάθειες συνεργασίας θα έπρεπε να ξεκινούν κάθε φορά από την αρχή. Εκ προοιμίου, ο συγγραφέας εκκενώνει οποιαδήποτε λαϊκιστική έξαρση, η οποία θα υπηρετούνταν από το δόγμα «δεν υπάρχουν θεσμοί, μόνο ο λαός». Ο Παιονίδης συνοψίζει αρχικά τη συζήτηση γύρω από την χειραγώγηση των πολιτών από κυβερνώσες ελίτ λόγω της χρήσης δημοψηφισμάτων χωρίς να έχει προηγηθεί μία καλά σχεδιασμένη, ουσιαστική και εξαντλητική διαβούλευση. Ένα από τα κύρια μέσα για την οργάνωση μιας γνήσιας διαβουλευτικής δημοκρατίας (deliberative democracy) είναι η μικροδιαβούλευση, ήτοι η διεξοδική και συγκροτημένη συζήτηση πολιτικών ζητημάτων από τυχαία επιλεγμένες ομάδες πολιτών ή από μικρο-κοινά (mini-publics). Ο συγγραφέας ανατρέχει στην ήδη πλούσια φιλολογία περί των «διαβουλευτικών δημοσκοπήσεων» (της σημαντικότερης μορφής μικροδιαβούλευσης) και παρουσιάζει εύληπτα τους όρους και προϋποθέσεις για μια επιτυχή μικροδιαβούλευση. Σκοπός της μικροδιαβούλευσης είναι η διαύγαση του δημόσιου διαλόγου μέσω της «επανεξέτασης των τρεχουσών πεποιθήσεων των [τυχαία επιλεγμένων] πολιτών υπό το φως νέων στοιχείων και μιας αμερόληπτης και διανθισμένης με σοβαρά επιχειρήματα συζήτησης» (σ. 111) καθώς και της χρήσης αυτών των τελικών απόψεων από αυτούς που χαράσσουν πολιτική για την κοινότητα. Επακολουθεί μια αρκετά εκτενής συζήτηση γύρω από ένα νέο θεσμό, ο οποίος αναπτύσσεται ολοένα και περισσότερο τα τελευταία χρόνια σε πολλές χώρες της Δύσης και είναι, κατά τον συγγραφέα, ικανός ταυτόχρονα να αποφύγει τα μειονεκτήματα των δημοψηφισμάτων και των διαβουλευτικών δημοσκοπήσεων και να συνδυάσει τα προτερήματα και των δύο. Αυτός ο θεσμός είναι οι συνελεύσεις πολιτών (citizen assemblies). Τυχαία επιλεγμένοι πολίτες συγκαλούνται σε συνέλευση και τους ζητείται να υποβάλουν προτάσεις για νομοθετικές, δημοσιονομικές, ακόμα και συνταγματικές μεταρρυθμίσεις. Οι προτάσεις στις οποίες θα καταλήγουν, μετά από διαβούλευση υπό σχεδόν ιδεώδεις συνθήκες, θα ελέγχονται για τη συνταγματικότητά τους και όλες οι σύμφωνες με το σύνταγμα προτάσεις θα τίθενται με δεσμευτικό δημοψήφισμα στην κρίση του λαού. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, συνδυάζονται τα πλεονεκτήματα της διαβουλευτικής δημοκρατίας με αυτά των δημοψηφισμάτων, αποφεύγοντας όμως τη χειραγώγηση των τελευταίων ως όπλο επιβολής στα χέρια των κυβερνωσών ελίτ. Πέρα από τις συνελεύσεις των πολιτών, υπάρχει και ο παγιωμένος εδώ και πολλά χρόνια, σε χώρες όπως η Ιταλία, θεσμός του λαϊκού δημοψηφίσματος, ήτοι της λαϊκής πρωτοβουλίας συλλογής υπογραφών για τη διενέργεια δημοψηφίσματος προκειμένου να ακυρωθεί ένα νομοθέτημα, καθώς και ο θεσμός της νομοθετικής πρωτοβουλίας, ιδιαίτερα ανεπτυγμένος στην Ελβετία, που καλεί όλους τους πολίτες να ψηφίσουν υπέρ ή κατά μιας πρότασης νομοθεσίας μιας ομάδας πολιτών που έχουν κατορθώσει να συλλέξουν έναν ελάχιστο απαιτούμενο αριθμό υπογραφών. Και στις δύο περιπτώσεις το αποτέλεσμα του δημοψηφίσματος είναι δεσμευτικό, συνεπώς οι ίδιοι οι πολίτες «αντικαθιστούν τις κομματικά ελεγχόμενες νομοθετικές αρχές, καθορίζουν την ημερήσια διάταξη και λαμβάνουν την τελική απόφαση» (σ. 119). Εφόσον έχει ήδη καταδειχθεί ότι η άμεση δημοκρατία είναι εκ των πραγμάτων, όχι μόνο ανέφικτη, αλλά και βλαβερή, καθώς μόνο οι πλούσιοι και οι αργόσχολοι θα μπορούσαν να αντεπεξέλθουν στο καθήκον της διαρκούς προσωπικής εμπλοκής στη δημόσια διαχείριση, η προφανής εναλλακτική λύση, σύμφωνα πάντα με τη σειρά προτίμησης της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας, είναι η προσφυγή στην κλήρωση. Ο Παιονίδης αναλύει διεξοδικά ειδικότερα τον καινοτόμο θεσμό των κληρωτών βουλευτών, όχι ως αντιπροσώπων πολιτικών κομμάτων, αλλά ως απλών πολιτών που δεν έχουν άλλη δέσμευση πλην αυτής στο σύνταγμα και τους νόμους του κράτους. Και εδώ η ανάλυση δείχνει ότι αυτό το σχέδιο είναι απολύτως απαγορευτικό για τη δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία, καθώς στην πραγματικότητα «προάγει την κυριαρχία μερικών εκατοντάδων ατόμων επί των υπολοίπων» (σ. 129). Ο πειρασμός κατάχρησης της εξουσίας από τους τυχερούς κληρωθέντες βουλευτές για την προώθηση των δικών τους ιδιοτελών συμφερόντων είναι μεγάλος και, σε κάθε περίπτωση, δεν έχουν κανενός είδους κανονιστική αξίωση αντιπροσώπευσης του σώματος των πολιτών, καθώς αντιπροσωπεύουν εντέλει μόνο τον εαυτό τους. Παρά ταύτα, ο Παιονίδης δέχεται, εν είδει δημοκρατικού πειραματισμού, τη συμμετοχή κληρωτών βουλευτών στη σύνθεση ενός εκλεγμένου κοινοβουλίου κατά ποσοστό έως ένα δέκατο του συνόλου των βουλευτών και αναπτύσσει τους λόγους για τους οποίους θεωρεί ότι μία τέτοια σύμμικτη κοινοβουλευτική αντιπροσώπευση (εκλεγμένοι συν κληρωτοί) θα μπορούσε να βελτιώσει την ποιότητα και να διευρύνει το πεδίο της διαβούλευσης. Αφού εν πολλοίς η κλήρωση, σε αντίθεση με όσα πίστευε για παράδειγμα ένας Κορνήλιος Καστοριάδης[12], οδηγεί αφ’ εαυτής σε αδιέξοδο τη δημοκρατία, απομένει ο πιο χαρακτηριστικός θεσμός της νεότερης δημοκρατίας, η πολιτική αντιπροσώπευση. Τα κύρια θεωρητικά και πρακτικά ζητήματα που γεννά η αντιπροσώπευση για τη δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία είναι δύο: το καταλληλότερο εκλογικό σύστημα για την έκφραση της δημοκρατικής αρχής και η φύση της σχέσης αντιπροσωπευόμενου-αντιπροσώπου. Πρόκειται ασφαλώς για δύο από τα σημαντικότερα θέματα στη νεότερη πολιτική φιλοσοφία και την πολιτική επιστήμη. Όσον αφορά το καταλληλότερο εκλογικό σύστημα για το μοντέλο της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας, ο Παιονίδης κάνει μια συγκριτική αξιολόγηση μεταξύ του αμιγούς πλειοψηφικού συστήματος σχετικής πλειοψηφίας, δηλαδή του πλειοψηφικού συστήματος σε ένα γύρο που ισχύει σε διάφορες αγγλοσαξονικές χώρες, και του αναλογικού συστήματος. Ο συγγραφέας δηλώνει ανοιχτά πως, παρ’ όλο που το αμιγώς πλειοψηφικό σύστημα δημιουργεί κατά κανόνα σταθερές κυβερνήσεις, παραβιάζει την αρχή της δημοκρατικής ισότητας επιτρέποντας την κυριαρχία μειοψηφιών και καλλιεργεί την πολιτική απάθεια και αδιαφορία για την εκλογική διαδικασία. Συνεπώς, πρέπει να απορριφθεί προς όφελος του αναλογικού συστήματος, το οποίο αντιμετωπίζει ισότιμα τους εκλογείς και καταπολεμά το σύνδρομο της χαμένης ψήφου. Στην κύρια ένσταση απέναντι στο σύστημα της απλής αναλογικής, ότι δηλαδή οδηγεί σε κυβερνήσεις συνασπισμού και ως εκ τούτου σε κυβερνητική αστάθεια, ο Παιονίδης παίρνει ένα parti pris, τοποθετείται δηλαδή με βάση μια υπόθεση, η οποία μένει να αποδειχθεί: ότι εφόσον οι αρχές της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας τύχουν ευρείας αποδοχής, «αυτό αναμένεται να μεταβάλει προοδευτικά πολλές από τις πεποιθήσεις, τις στάσεις και τις νοοτροπίες που συνθέτουν τον δημοκρατικό πολιτισμό μας» (σ. 142). Παρακάτω θα κάνω μια κριτική προσέγγιση αυτού του στοιχήματος της αλλαγής ενός παγιωμένου πολιτικού πολιτισμού, που αρκετοί θα ονόμαζαν «δημοκρατική ουτοπία». Τέλος, όσον αφορά την φύση της σχέσης μεταξύ του αντιπροσωπευόμενου, δηλαδή του ψηφοφόρου, και του αντιπροσώπου, αυτό είναι πιθανώς το πιο κομβικό ζήτημα όλης της νεωτερικής πολιτικής φιλοσοφίας και συζητείται εκτενώς και με κομψότητα από τον συγγραφέα. Μετά από μια δυνατή εισαγωγή για την αξία της αντιπροσώπευσης ως παροχής σε κάποιον άλλον της εξουσίας να κάνει εκ μέρους του αυτό που δεν μπορεί ή δεν επιθυμεί να κάνει ο ίδιος, με άλλα λόγια ως διεύρυνσης της δυνατότητας του δραν που διαθέτουν τα ενεργά υποκείμενα, ο Παιονίδης διατυπώνει την βασική του θέση: «Ο λαός πρέπει να διαθέτει τη δυνατότητα να εξουσιοδοτεί αντιπροσώπους και άλλους αξιωματούχους προκειμένου να αποφασίζουν αντ’ αυτού στο πλαίσιο κοινών συμπεφωνημένων θέσεων» (σ. 148). Για την εξυπηρέτηση αυτής της δημοκρατικής θέσης έχει αναπτυχθεί κατά τη Νεωτερικότητα μια συμπαγής σκέψη γύρω από την επιτακτική εντολή (mandat impératif), η οποία σημαίνει ότι οι αντιπρόσωποι, ως εντολοδόχοι, δεσμεύονται από την εντολή, δηλαδή από τις σαφώς προσδιορισμένες οδηγίες των ψηφοφόρων τους και δεν τους επιτρέπεται να αποκλίνουν από αυτές, επί ποινή ανάκλησης. Αυτή η αντίληψη περί αντιπροσώπευσης ως ενός αναγκαίου κακού σε σχέση με το ιδανικό της άμεσης δημοκρατίας έχει συνδεθεί κυρίως με το όνομα του Ρουσώ[13] και αντιμετωπίζει τον αντιπρόσωπο ως ένα παθητικό δέκτη, μια μαριονέτα στα χέρια της βούλησης των αντιπροσωπευόμενων. Ο Παιονίδης εξηγεί, σε ορισμένες από τις ομορφότερες σελίδες του βιβλίου, τους λόγους για τους οποίους ένα τέτοιο μοντέλο αντιπροσώπευσης, το οποίο δεν αναθέτει στους αντιπροσώπους ένα πιο ενεργό και αυτόνομο ρόλο, είναι ανεφάρμοστο. Όμως η ανεπάρκεια της επιτακτικής εντολής δεν σημαίνει αυτομάτως την οριστική και αμετάκλητη κατίσχυση του αντίπαλου δέους της ελεύθερης αντιπροσώπευσης κατά τους Αμερικανούς Φεντεραλιστές ή τον Έντμουντ Μπερκ, δηλαδή της αντιπροσώπευσης ως διαχείρισης (trusteeship) του καλώς νοούμενου δημόσιου συμφέροντος στη θέση των συμφερόντων των ψηφοφόρων. Για να απενεργοποιηθεί το πάντοτε ενεργό ρίσκο της εμφάνισης πολιτικού πατερναλισμού και ελιτισμού, που έφεραν τον σταδιακό εκφυλισμό της δημοκρατικής ιδέας, ο Παιονίδης επιμένει να διερευνά την βέλτιστη σχέση που θα πρέπει να συνδέει τον ψηφοφόρο και τον εκλεγμένο αντιπρόσωπό του. Κανονιστικά, αυτή η σχέση παρουσιάζεται ως ενός είδους ενδιάμεσο μεταξύ της επιτακτικής εντολής και της ελεύθερης αντιπροσώπευσης και ονομάζεται προσωρινός συνεταιρισμός (temporary partnership). Αυτός ο συνεταιρισμός μεταξύ ισότιμων και διαβουλευόμενων εταίρων καλύπτει όλο το χρονικό φάσμα της αντιπροσώπευσης μεταξύ δύο εκλογικών αναμετρήσεων και συναρθρώνεται σε τέσσερα στάδια από τον συγγραφέα: το στάδιο της συλλογής απόψεων των εκλογέων ως προς την μελλοντική κοινοβουλευτική δράση των βουλευτών τους, το στάδιο επεξεργασίας αυτών των απόψεων για τη διαμόρφωση μιας «συνεταιρικής συμφωνίας» (σ. 161) του κάθε υποψήφιου με τους δυνητικούς εκλογείς του, το στάδιο της κατάθεσης παρατηρήσεων των εκλογέων σχετικά με αυτές τις συνεταιρικές συμφωνίες και μετά την οριστικοποίησή τους, της εκλογής αντιπροσώπων, τέλος το στάδιο της διαρκούς λογοδοσίας και του δημόσιου ελέγχου των πεπραγμένων των βουλευτών από τους εκλογείς τους καθ’ όλη τη διάρκεια της θητείας τους. Το μπρίο του συγγραφέα στην ανάλυση αυτού του κεντρικού ζητήματος είναι αξιοσημείωτο. Στο τέταρτο στάδιο, αυτό του διαρκούς δημοκρατικού ελέγχου των αντιπροσώπων από τους αντιπροσωπευόμενους, διαφαίνεται με σαφήνεια η ιδιαίτερη θεσμική δυναμική του μοντέλου της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας, με την ανάδειξη του θεσμού της ανάκλησης (recall). Αφ’ ης στιγμής οι εκλεγμένοι αντιπρόσωποι έχουν υπογράψει μια συνεταιρική συμφωνία με τους εκλογείς τους, οφείλουν να την τιμήσουν, όχι όμως παθητικά, αλλά με τη διοργάνωση δημόσιων διαβουλεύσεων στις εκλογικές τους περιφέρειες σε τακτά χρονικά διαστήματα, ακόμα και για ζητήματα που δεν καλύπτονται από τη συνεταιρική συμφωνία. Έτσι, οι αιρετοί «θα δίνουν λόγο για τα πεπραγμένα τους και θα λαμβάνουν υπόψη τις αντιδράσεις των εκλογέων τους» (σ. 162). Φυσικό επακόλουθο αυτής της διαρκούς λογοδοσίας είναι ότι «το εκλογικό σώμα θα διαθέτει την εξουσία να απαλλάξει από τα καθήκοντά τους και να αντικαταστήσει συγκεκριμένους βουλευτές προτού ολοκληρωθεί η θητεία τους» (σ. 163). Η ανάκληση αιρετών αντιπροσώπων, σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης, κατόπιν συλλογής του απαιτούμενου αριθμού υπογραφών, έχει αναπτύξει μια μεγάλη δυναμική σε πολλές πολιτείες των ΗΠΑ, ως αποτέλεσμα της λεγόμενης «Τζακσονικής δημοκρατίας» (Jacksonian democracy) του 19ου αιώνα[14]. Κατά τον Παιονίδη, η διαδικασία ανάκλησης εκλεγμένων αντιπροσώπων, ακολουθούμενη από επανεκλογή μεταξύ όλων των υποψηφίων που έλαβαν μέρος στις προηγούμενες εκλογές, «προάγει τη δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία, υπό την προϋπόθεση ότι δεν διακυβεύεται η αξιοπιστία και το αδιάβλητό της και ότι όλες οι εμπλεκόμενες πλευρές έχουν τις ίδιες ευκαιρίες να απευθυνθούν και να επικοινωνήσουν με το εκλογικό σώμα» (σ. 164). Η διαβουλευτική διάσταση τονίζεται, για μια ακόμα φορά, εμφατικά από τον συγγραφέα ως απαράβατος όρος και προϋπόθεση για την οργάνωση δημοκρατικών θεσμών προκειμένου να μη διολισθήσουν αυτοί σ’ ένα διαβρωτικό λαϊκισμό. Η συνταγματική σκέψη του Παιονίδη, ενός μη νομικού, αναπτύσσεται στο τρίτο και τελευταίο μέρος του βιβλίου. Εδώ θα περιοριστώ σε μια γενική έποψη της ανάλυσης, αναδεικνύοντας ορισμένα μόνο από τα πολύ ενδιαφέροντα θέματα που συζητά ο συγγραφέας. Η οπτική γωνία του δεν είναι αυτή της κλασικής συνταγματικής θεωρίας για τη συντακτική και την αναθεωρητική εξουσία. Πιστός στο διαβουλευτικό του μοντέλο, το σημείο εκκίνησης της ανάλυσής του είναι μια «ειδική συντακτική συνέλευση» απαρτιζόμενη από «τυχαία επιλεγμένους πολίτες», τους οποίους ονομάζει «συντάκτες». Στόχος του είναι πάντοτε η παράκαμψη αυτού που ονομάζει «εμμονές και αγκυλώσεις» των κομματικών αντιπροσώπων (σ. 172). Άξονας της θέσης του συγγραφέα είναι πως οι συντάκτες οφείλουν να επιθυμούν, σταθερά και απαρέγκλιτα, τη συγκρότηση μιας πολιτειακής δομής που να ενσαρκώνει κάθε όψη του μοντέλου της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας στον μεγαλύτερο δυνατό βαθμό, αρνούμενοι οποιονδήποτε συμβιβασμό. Ασφαλώς και το σύνταγμα στο οποίο θα καταλήξουν οι συντάκτες θα εκφράζει μια πολλαπλότητα αξιών. Πρόκειται ωστόσο για ένα εννοιολογικό πείραμα που μας βοηθά να διερευνήσουμε τις συνταγματικές ρυθμίσεις που θα απαιτούνταν προκειμένου να καταστεί λειτουργική η ιδέα της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας. Έχοντας αναγνωρίσει το σύνταγμα ως «μια μορφή πρακτικού συμβιβασμού μεταξύ δύο διαφορετικών πολιτικών παραδόσεων που κυριάρχησαν ιστορικά στη Δύση: της φιλελεύθερης, η οποία εστιάζει στην προστασία των ατόμων από τις αυθαιρεσίες της εξουσίας μέσω της αναγνώρισης και κατοχύρωσης των ατομικών δικαιωμάτων, και της δημοκρατικής, η οποία υποστηρίζει ότι όλες οι σημαντικές πολιτικές αποφάσεις θα πρέπει να λαμβάνονται από τους πολλούς, είτε απευθείας είτε μέσω των αντιπροσώπων τους» (σ. 184-185), ο Παιονίδης καταλήγει παρά ταύτα σε μια παράδοξα μονιστική συνταγματική θεώρηση. Γι’ αυτήν, η υιοθέτηση συνταγματικά κατοχυρωμένων δικαιωμάτων δεν θα πρέπει να λειτουργεί ως ένας εξωτερικά επιβαλλόμενος φραγμός στην άσκηση της κυριαρχίας, αλλά αντιθέτως να προκύπτει απευθείας από την ίδια την ιδέα της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας: «Για τους συντάκτες τα δικαιώματα θα πρέπει να βρίσκονται στην υπηρεσία του πολιτικού ιδεώδους που τους κινητοποιεί και μόνον αυτού» (σ. 187). Το παράδειγμα της απόρριψης του δισωματισμού (bicameralism), ήτοι της ύπαρξης δύο νομοθετικών σωμάτων, από τον συγγραφέα στο όνομα αυτού του μοναδικού και απαρέγκλιτου μοντέλου δημοκρατίας είναι χαρακτηριστικό. Κατά τον συγγραφέα, ο δισωματισμός ενδέχεται να αποδειχθεί επιζήμιος για τη δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία, καθώς κάθε νέα έκφραση της λαϊκής βούλησης μέσω ενός εκλεγμένου νομοθετικού σώματος δεν θα πρέπει να εμποδίζεται από τυχόν προηγούμενη αντίθετη προτίμηση, όπως αυτή εκφράστηκε μέσω ενός άλλου νομοθετικού σώματος. Αυτό το μονοσήμαντο επιχείρημα υπέρ της ανεμπόδιστης λαϊκής κυριαρχίας δεν κάμπτεται ούτε στο ελάχιστο από σοβαρά επιχειρήματα υπέρ του δισωματισμού, όπως η βελτίωση της ποιότητας της παραγόμενης νομοθεσίας από μία περισσότερο ενδελεχή και μακροσκελή συζήτηση των νομοθετικών προτάσεων. Τέλος, στην ανάλυση σχετικά με τον έλεγχο συνταγματικότητας των νόμων, με την οποία κλείνει και το βιβλίο, ο Παιονίδης απορρίπτει σαφώς οποιεσδήποτε μορφές «λαϊκού» ελέγχου μέσω δημοψηφισμάτων προς όφελος του δικαστικού ελέγχου από ένα συνταγματικό δικαστήριο που θα στελεχώνεται από ικανούς και έμπειρους δικαστές. Συνεπώς και εδώ η πρόθεση εκκένωσης του συνταγματικού, εν προκειμένω, λαϊκισμού είναι εμφανής. Ωστόσο, η προσπάθεια διαφοροποίησης της δημοκρατικής αντίληψης του συγγραφέα περί ελέγχου συνταγματικότητας των νόμων από την κλασική φιλελεύθερη αντίληψη, η οποία θεωρεί ότι η άσκηση της λαϊκής κυριαρχίας οφείλει να περιορίζεται από την κατοχύρωση των θεμελιωδών δικαιωμάτων των μειοψηφιών, δεν φαίνεται πρόσφορη. Κατ’ αυτόν, «οι συντάκτες ασκούν μια μορφή αυτοπατερναλισμού ή αυτοελέγχου» (σ. 237) παραχωρώντας σε μια μικρή ομάδα δικαστών την «εξουσία να λαμβάνουν ορισμένες αποφάσεις τις οποίες δεν επιθυμούν να λαμβάνει το εκλογικό σώμα, για λόγους που υπαγορεύονται από την ίδια την ιδέα της λαϊκής κυριαρχίας» (σ. 239). Πώς συμβιβάζεται μία τέτοια «αυτοδέσμευση» με την ιδέα της ανεμπόδιστης άσκησης της λαϊκής κυριαρχίας, που κατά τα άλλα πρεσβεύει μονιστικά και ως θέμα αρχής το δημοκρατικό μοντέλο που προκρίνεται στο βιβλίο; 4. [Κριτική συζήτηση του θεσμικού και συνταγματικού μέρους της θεωρίας] Παίρνοντας κάποια απόσταση από την ανάλυση του βιβλίου, μπορούμε να πούμε πως ο μονισμός της λαϊκής κυριαρχίας ως αποκλειστικής και εξαιρετικής πηγής νομιμοποίησης κάθε πολιτικής δομής, μορφής ή δράσης, κατ’ αποκλεισμό όλων των πιθανών μικτών μορφών πολιτεύματος, συναντά ορισμένα εμφανή όρια. Ένα από αυτά, από τα πλέον γενικά και σημαντικά, είναι η αμφιλεγόμενη εντέλει διαλεκτική σχέση μεταξύ της θεωρητικής αρχής της λαϊκής κυριαρχίας και της ανάγκης αποτελεσματικότητας της κρατικής δράσης. Σε διάφορα σημεία του βιβλίου διαβάζουμε πως οι πραγματιστικοί παράγοντες της λειτουργικότητας ή της αποτελεσματικότητας δεν αποτελούν αφ’ εαυτοί κριτήρια για τη συγκρότηση της πολιτικής κοινότητας, ούτε αξίες του μοντέλου της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας[15]. Ωστόσο, ταυτόχρονα με αυτόν τον κάποιον δογματισμό της ιδέας, διαπιστώνουμε την καλόπιστη αναγνώριση της σημασίας των παραπάνω παραγόντων για την καλή θεσμική και συνταγματική συνάρθρωση της ενεργού δημοκρατίας. Έτσι, για παράδειγμα, μία από τις κοινά αποδεκτές αρχές για την εφαρμογή της δημοκρατικής ισότητας στην εκτελεστική εξουσία είναι, εκτός από τη νομιμότητα, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία, και η αποτελεσματικότητα, υπό την έννοια της «βασική[ς] υποχρέωση[ς] των κρατικών υπηρεσιών να αφιερώνουν όλους τους πόρους και τις δυνάμεις που διαθέτουν στο να επιτυγχάνουν τους στόχους τους στον λιγότερο δυνατό χρόνο και με το λιγότερο δυνατό κόστος» (σ. 217). Αυτή η ευελιξία μπορεί να μην αποτελεί πρωτογενή «αξία» του καθαρού μοντέλου της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας, αλλά ασφαλώς και είναι ευπρόσδεκτη ως μια τελολογικής φύσης συμπύκνωση ενέργειας και μέσων προς επίτευξη μετρήσιμων στόχων, χωρίς την οποία τίποτα δεν είναι εφικτό. Θα ήταν ίσως συνετό αυτή η διαλεκτική σχέση μεταξύ του δέοντος και του όντος να τονιζόταν ακόμα περισσότερο από όσο ήδη τονίζεται στο βιβλίο. Ένα ακόμα κομβικό σημείο της θεσμικής ανάλυσης όπου φαίνεται αυτή η γενική δυσκολία αποδοχής της διαλεκτικής υφής των αρχών της δημοκρατίας είναι η συζήτηση του βέλτιστου εκλογικού συστήματος. Ουδέποτε διατυπώνονται θεμιτές αμφιβολίες περί της καταλληλότητας της απλής –δηλαδή της ελεύθερης από προσμίξεις με πλειοψηφικά στοιχεία– αναλογικής για τη λειτουργικότητα της δημοκρατίας. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η έλλειψη κυβερνησιμότητας που προκύπτει από ένα τέτοιο σύστημα. Βαθύτερα, το πρόβλημα είναι ότι η απλή αναλογική ανοίγει διάπλατα το παράθυρο για πελατειακές και μικροπολιτικές συναλλαγές μεταξύ δυνητικών μικρο-ρυθμιστών της πολιτικής ζωής. Με κάποιο ρομαντισμό, ο Παιονίδης διατείνεται ότι με το αναλογικό σύστημα, τα πολιτικά κόμματα «έχουν λόγους να υιοθετήσουν μια περισσότερο έντιμη, ειλικρινή και σοβαρή στάση κατά την αλληλεπίδρασή τους με τους πολίτες, καθώς στόχος τους τώρα είναι να προωθήσουν την ιδιαίτερη πολιτική και ιδεολογική ταυτότητά τους προκειμένου να προσελκύσουν ψηφοφόρους με παρόμοιες στάσεις ή ψηφοφόρους οι οποίοι θα αναγνωρίσουν την αξία των επιδιώξεών τους» (σ. 140). Αυτή είναι πράγματι η prima facie πλευρά του ζητήματος. Ωστόσο, η συναλλαγή και το παζάρι είναι βαθιά ενσωματωμένα σε ένα τέτοιο σύστημα, καθώς αναμφισβήτητα ευνοείται η πολυδιάσπαση συχνά προσωποπαγών σχηματισμών με βάση ιδιοτελείς ατζέντες ενόψει της τοποθέτησης του κάθε επίδοξου ρυθμιστή στο τραπέζι τής πάντοτε ανοιχτής διαπραγμάτευσης γύρω από κάθε παραμικρό θέμα. Συνολικά, η συζήτηση εδώ είναι αρκετά σχηματική, καθώς περιορίζεται μόνο στην αντιπαράθεση μεταξύ δύο καθαρών μορφών του πλειοψηφικού και του αναλογικού συστήματος και δεν θίγει κάποιες από τις πολλές και ενδιαφέρουσες διαφοροποιήσεις ή τις μικτές μορφές των δύο παραπάνω μοντέλων εκλογικών συστημάτων. Στην πολύ πλούσια συζήτηση γύρω από το βέλτιστο σύστημα αντιπροσώπευσης διαφαίνεται μία αδυναμία της ανάλυσης σχετικά με την κατανόηση των πολιτικών κομμάτων. Είναι αρκετά εμφανές ότι το σημείο εκκίνησης του Παιονίδη, δηλαδή η απόρριψη της οικειοποίησης της πολιτικής ατζέντας από αιρετές κομματικές ελίτ, συμπαρασύρει σε μια κάποια ανυποληψία και τα ίδια τα πολιτικά κόμματα και τον διαμεσολαβητικό-συνθετικό τους ρόλο. Έτσι, τόσο οι «συντάκτες» όσο και οι κληρωτοί βουλευτές θα πρέπει να είναι αποδεσμευμένοι από κομματικές εντάξεις. Επίσης, στα τέσσερα στάδια στη σχέση αντιπροσώπου-ψηφοφόρου στο μοντέλο της αντιπροσώπευσης ως προσωρινού συνεταιρισμού, ο ρόλος των κομμάτων είναι εξαιρετικά υποβαθμισμένος, καθώς αποτελεί απλώς έναν παράγοντα ανάμεσα σε άλλους για την επεξεργασία των συνεταιρικών συμφωνιών των υποψήφιων αντιπροσώπων με τους εκλογείς τους[16]. Όμως είναι εκ προοιμίου βέβαιο ότι μπορεί να γίνει απευθείας, χωρίς την διαμεσολάβηση των κομμάτων, σύνθεση των ετερόκλητων απόψεων των ψηφοφόρων; Ναι μεν είναι θεμιτό να αντιδρά κανείς απέναντι στην κομματοκρατία που νέμεται την πολιτική εξουσία και να θέλει να περιορίσει, όπως το θέλει ο συγγραφέας, τον κυριαρχικό ρόλο των κομμάτων «ενδυναμώνοντας τους απλούς πολίτες προκειμένου να συμμετέχουν ουσιαστικά στη λήψη πολιτικών αποφάσεων» (σ. 145, υποσημ. 24), όμως οι οικονομίες κλίμακος που προσφέρουν τα οργανωμένα κόμματα στην πολιτική δράση των ενεργών πολιτών είναι πολύτιμη και εντέλει, μάλλον αναντικατάστατη από πιο διάχυτες μορφές πολιτικής οργάνωσης. Όπως είδαμε παραπάνω, η ανάκληση εκλεγμένων αντιπροσώπων είναι ένας από τους χαρακτηριστικότερους και δυναμικότερους θεσμούς της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας. Όμως, όπως πολύ σωστά τονίζει ο Παιονίδης, η διαφορά μεταξύ της γνήσιας δημοκρατίας και της λαϊκιστικής παραφθοράς της έγκειται στην ύπαρξη μιας διαβουλευτικής διάστασης στην ανάκληση, η οποία και θα διασφαλίζει την αξιοπιστία και το αδιάβλητο της διαδικασίας και θα παρέχει σε όλες τις πλευρές ίσα δικαιώματα επικοινωνίας με το εκλογικό σώμα. Ενώ ο συγγραφέας σοφά εκφράζει μια επιφυλακτικότητα απέναντι στην ανάκληση κυβερνήσεων κατά τη διάρκεια της θητείας τους, πουθενά δεν αναφέρει μια γενικότερη παρενέργεια αυτού του είδους μηχανισμών πρόωρου τερματισμού θητειών των αιρετών αξιωματούχων: την σκανδαλολογία και την κατευθυνόμενη στοχοποίηση, ενίοτε δε και ποινικοποίηση, των πολιτικών αντιπάλων με στόχο την αντιδημοκρατική απαλλαγή των κυβερνώντων από ενοχλητικούς ανταγωνιστές στην απόκτηση και νομή της εξουσίας. Και εδώ, όπως και στη συζήτηση περί εκλογικών συστημάτων, φαίνεται ότι η «σκοτεινή πλευρά του φεγγαριού» διαφεύγει από το ραντάρ του Παιονίδη, απορροφημένος καθώς είναι στην κατασκευή ενός ιδεότυπου δημοκρατίας. Τέλος, η ευρετική αξία ενός συντάγματος όσο το δυνατόν πλησιέστερου στην πλήρη ανάπτυξη του μοντέλου της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας είναι ασφαλώς πολύ σημαντική. Ωστόσο, δεν θα πρέπει επ’ ουδενί να μας κάνει να παραγνωρίσουμε το θεμελιώδες γεγονός πως ένα σύνταγμα εξ ορισμού αποκρυσταλλώνει ένα συσχετισμό ισχύος μεταξύ πολιτικών δυνάμεων και μεταξύ οργανωμένων συμφερόντων. Αυτό συνεπάγεται αναγκαστικά ότι περιέχει συμβιβασμούς μεταξύ διακριτών πολιτικών θεωριών και αντιλήψεων και αφήνει θέματα (για παράδειγμα, τον εκλογικό νόμο) ανοιχτά στον πολιτικό ανταγωνισμό και στη δημοκρατική διαβούλευση του μέλλοντος[17]. Έτσι, για να επανέλθουμε και να κλείσουμε με το παράδειγμα του δισωματισμού, ο συγγραφέας πουθενά δεν συζητά μορφές «ατελούς δισωματισμού», όπως για παράδειγμα στο Σύνταγμα της Πέμπτης Γαλλικής Δημοκρατίας, όπου το πρώτο εκ των δύο σωμάτων (η Εθνοσυνέλευση) αντιπροσωπεύει άμεσα τον λαό και έχει τον τελικό λόγο στην ψήφιση νομοθετημάτων, ενώ το δεύτερο (η Γερουσία) εκλέγεται έμμεσα και βελτιώνει τη νομοτεχνική κατάρτιση των νόμων χωρίς δικαίωμα βέτο απέναντι στο πρώτο. Ο λόγος γι’ αυτήν την έλλειψη αναφοράς έγκειται καταρχήν στην απόρριψη οποιουδήποτε κριτηρίου θεσμικής ή συνταγματικής πράξης δεν προωθεί μονοσήμαντα το προκρινόμενο μοντέλο της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας, αλλά προσμιγνύεται με άλλα, «αριστοκρατικότερα» στοιχεία από άλλες παραδόσεις. Είναι σαν να επιδιώκει ο Παιονίδης την εγκαθίδρυση χάσματος μεταξύ των «ορεινών» εδράνων (Montagnards) των ριζοσπαστών δημοκρατών και των «πεδινών» εδράνων (Girondins) των μετριοπαθών στη γαλλική Εθνοσυνέλευση του 1792-1793[18]. 5. [Η δημοκρατία ως λαϊκή κυριαρχία, ανάχωμα απέναντι στο λαϊκισμό κατά την αποσυντακτική στιγμή;] Συμπερασματικά, θεωρώ ότι η μονογραφία αυτή του Φιλήμονα Παιονίδη για το μοντέλο της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας αποτελεί μια πολύ σημαντική συνεισφορά στη θεωρία της δημοκρατίας και την πολιτική φιλοσοφία. Διαπνέεται από διανοητική εντιμότητα, καλύπτει μεγάλο μέρος του αχανούς υπό διερεύνηση ζητήματος, έχει προετοιμαστεί μετά από εξονυχιστική έρευνα της γραμματείας τόσο της πολιτικής φιλοσοφίας όσο και της σύγχρονης πολιτικής επιστήμης, διαθέτει διεπιστημονική φιλοδοξία και το κυριότερο, αναμιγνύει –μοναδικά ίσως για την ελληνική γραμματεία– θεωρία και πράξη, γενικές αρχές και εμπειρική εφαρμογή. Ο συγγραφέας είναι φανερά διαποτισμένος από την πολύτιμη αμερικανική παράδοση του υψηλού επιπέδου διαλόγου γύρω από ιδέες, σε συνδυασμό με την ενδελεχή ανάλυση του εμπειρικού πεδίου. Παραφράζοντας τον Ιμμάνουελ Καντ, πολιτική θεωρία χωρίς πράξη είναι χίμαιρα, πολιτική πράξη χωρίς θεωρία είναι τυφλή. Αυτή φαίνεται να είναι η επιστημονική διακήρυξη του ίδιου του Παιονίδη. Οφείλουμε να την χαιρετίσουμε και να ευχηθούμε να ακολουθήσουν και άλλα τέτοια έργα στα ελληνικά. Ζούμε σε μία από τις κρισιμότερες περιόδους για τη δημοκρατία ιστορικά. Σήμερα, ο εχθρός της δημοκρατίας, στις χώρες της Δύσης τουλάχιστον, δεν είναι πια οι μπαγιονέτες των ενόπλων δυνάμεων ούτε η αυταρχική επιβολή σιωπής νεκροταφείου στον δημόσιο βίο. Σήμερα η απειλή προέρχεται από τα ίδια τα σπλάχνα της δημοκρατίας, με την οικονομική συμπίεση και τον διαρκή φόβο της κοινωνικής υποβάθμισης της μεσαίας τάξης, την άνοδο της ταυτοτικής ανασφάλειας λόγω των μεγάλων μεταναστευτικών ροών, και εντέλει την επικράτηση του θυμικού και ειδικότερα της οργής ως απορυθμιστικού παράγοντα των θεσμικών διαμεσολαβήσεων ανάμεσα στο μεμονωμένο άτομο και στο κράτος. Τα φράγματα της (ας μου επιτραπεί η έκφραση) ευγένειας του πολιτικού μας πολιτισμού ανατινάσσονται μέρα με τη μέρα από μια εργαλειακή, τυχοδιωκτική, καιροσκοπική και συχνά χυδαία κοινωνική συμμαχία ανάμεσα σε ομάδες που κυβερνούν ή φιλοδοξούν να κυβερνήσουν και σε ετερόκλητες αλλά συγκυριακά συνασπισμένες φατρίες που κινούνται από «κοινό πάθος ή συμφέρον», όπως έγραφε ο Τζέιμς Μάντισον[19]. Σε μια τέτοια αποσυντακτική στιγμή, η συνηθισμένη άμυνα που αναπτύσσεται στον δημόσιο διάλογο είναι η ενδυνάμωση των αντιπροσωπευτικών και ελεγκτικών θεσμών της φιλελεύθερης παράδοσης, η οποία ανάγει τον εξισορροπητικό και κατευναστικό ρόλο των ελίτ σε κλειδί της εύρυθμης λειτουργίας των προηγμένων πολιτικών συστημάτων. Ο Παιονίδης ακολουθεί θαρραλέα έναν άλλο δρόμο. Πιστεύει ότι το φάρμακο για την παραφθορά και ενίοτε την φαγοκύτωση της δημοκρατίας δεν πρέπει να προέρχεται από μια εξωγενή παρέμβαση-φραγμό απέναντι στις λαϊκιστικές εξάρσεις ενός χειραγωγούμενου λαού, αλλά εσωτερικά, από τον ίδιο το λαό και τους θεσμούς της λαϊκής κυριαρχίας. Το στοίχημά του είναι να εκτρέψουμε την υποτιθέμενη νομοτέλεια της αποσυντακτικής στιγμής (deconstitutive moment) και να καταφέρουμε συλλογικά να διοχετευθεί η μεγάλη πρωτογενής ορμή του λαού σε μια συντακτική στιγμή (constitutional moment), όπως έγινε με το New Deal στην καρδιά της χειρότερης κρίσης που έχει γνωρίσει ποτέ ο διεθνής καπιταλισμός μετά το Κραχ του 1929. Η πίστη του Παιονίδη στην ολική επαναφορά τής όσο γίνεται πιο αδιαμεσολάβητης και ανόθευτης λαϊκής κυριαρχίας, με το πλήρες οπλοστάσιο των γενικών της αρχών, των θεσμικών της εκφάνσεων και των συνταγματικών της μηχανισμών, είναι συγκινητική σε μιαν εποχή κυνισμού και γενικευμένης παραίτησης. Όπως είδαμε στην κριτική συζήτηση που προηγήθηκε, αυτό το όραμα παρουσιάζει κάποιες ρωγμές, όμως το πρόταγμα της ανάκτησης της λαϊκής κυριαρχίας από την αρπάγη του λαϊκισμού είναι σαφέστατα ζωτικής σημασίας. [1] Bruce Ackerman, We the People I: Foundations, Harvard University Press, Καίμπριτζ Μασ. 1993. [2] Ο συγγραφέας επικεντρώνει την έρευνά του στα σύγχρονα κράτη-έθνη και δεν επεκτείνεται σε διεθνικές οντότητες όπως η Ευρωπαϊκή Ένωση, αν και εμπνέεται από τις διεθνείς εξελίξεις στην πολιτική σκέψη και πρακτική. [3] Στα ελληνικά, βλ. κυρίως Ernesto Laclau, Πολιτική και ιδεολογία στη μαρξιστική θεωρία: Καπιταλισμός, λαϊκισμός, φασισμός, μτφρ. Γ. Ανανιάδης, Σύγχρονα Θέματα, Θεσσαλονίκη 1983, και Για την επανάσταση της εποχής μας: Κοινωνική εξάρθρωση, ηγεμονία και ριζοσπαστική δημοκρατία, εισαγ.-μτφρ. Γ. Σταυρακάκης, Nήσος, Αθήνα 1997. [4] Βλ. κυρίως Margaret Canovan, Populism, Harcourt Brace Jovanovich, Νέα Υόρκη, 1981. [5] Jean Bodin, Les Six Livres de la République, Παρίσι 1576. [6] Jean-Jacques Rousseau, Το κοινωνικό συμβόλαιο: Αρχές του πολιτικού δικαίου, μτφρ. Β. Γρηγοροπούλου και Α. Σταϊνχάουερ, βιβλίο δεύτερο, Πόλις, Αθήνα 2012. [7] Βλ. Laurent Bouvet et Thierry Chopin, Le Fédéraliste: La démocratie apprivoisée, Michalon, Παρίσι 1997. [8] Το κλασικό κείμενο εδώ είναι η ομιλία του συντηρητικού Άγγλου στοχαστή και βουλευτή του 18ου αιώνα Edmund Burke, Speech to the electors of Bristol (Ομιλία στους εκλογείς του Μπρίστολ), 1774. [9] Josef Α. Schumpeter, Καπιταλισμός, σοσιαλισμός και δημοκρατία, μτφρ. Χ. Τσαμπρούνης, επιμ. Μ. Ψαλιδόπουλος, Παπαζήσης, Αθήνα 2006. [10] Ας πούμε, οι κεντρικές τράπεζες ούτε είναι «αιρετές κομματικές ελίτ», ούτε απουσιάζει η άμεση λογοδοσία τους στους αιρετούς εκπροσώπους των πολιτών, ούτε έχουν επηρεάσει προς το χειρότερο τις ζωές εκατομμυρίων ανθρώπων (βλ. σ. 66, υποσημ. 44). Τουναντίον, οι κεντρικές τράπεζες είναι που, με τα «ανορθόδοξα μέτρα νομισματικής πολιτικής», δηλαδή την απεριόριστη ποσοτική χαλάρωση για τη νομισματοποίηση του δημόσιου και του ιδιωτικού χρέους που υιοθέτησαν, κυριολεκτικά έσωσαν τον διεθνή καπιταλισμό από ολική κατάρρευση μετά την γιγαντιαία κρίση της Lehman Brothers το 2008. Και βεβαίως, τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην ΕΕ, οι κεντρικές τράπεζες είναι υπόλογες και λογοδοτούν για τα πεπραγμένα τους απέναντι στο Κογκρέσο και στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, αντίστοιχα. [11] Βλ., αντί άλλων, στα ελληνικά Ronald Dworkin, Ισότητα: Ισότητα ευημερίας, ισότητα των πόρων, μτφρ. Γ. Μολύβας, Πόλις, Αθήνα 2006. [12] Βλ., μεταξύ πολλών άλλων, Κορνήλιος Καστοριάδης, Η αρχαία ελληνική δημοκρατία, Ύψιλον, Αθήνα 1986 και «Αρχαίο ελληνικό και πολιτικό φαντασιακό» στο Κορνήλιος Καστοριάδης, Η άνοδος της ασημαντότητας, Ύψιλον, Αθήνα 2000, σ. 191 επ. [13] Βλ. Jean-Jacques Rousseau, Το κοινωνικό συμβόλαιο: Αρχές του πολιτικού δικαίου, βιβλίο τρίτο, Πόλις, Αθήνα 2012 και Jean-Jacques Rousseau, Σχέδιο Συντάγματος για την Κορσική ‒ Στοχασμοί για την διακυβέρνηση της Πολωνίας, Πολύτροπον, μτφρ. Κ. Κέη, επιμ. Α. Α. Χρύσης, Αθήνα 2006. [14] Βλ. το κλασικό βιβλίο του Arthur M. Schlesinger, The Age of Jackson, Little, Brown & Co., Βοστόνη 1945. [15] Αυτό διατυπώνεται με μεγάλη σαφήνεια στη σ. 107: «Η αποτελεσματικότητα δεν ανήκει στον πυρήνα των κατεξοχήν δημοκρατικών αξιών. Είναι σημαντική μόνο στον βαθμό που η έλλειψή της θα δυσχέραινε ή θα αλλοίωνε την εφαρμογή της δημοκρατίας ως λαϊκής κυριαρχίας». [16] «Κατά την προετοιμασία αυτού του κειμένου [της συνεταιρικής συμφωνίας με τους ψηφοφόρους τους], [οι υποψήφιοι] προσπαθούν να πετύχουν μια συνεκτική και ουσιαστική σύνθεση του πολιτικού προγράμματος του κόμματος στο οποίο ανήκουν, των συγκεκριμένων απαιτήσεων, των κανονιστικών αντιλήψεων και των προσδοκιών των ψηφοφόρων που έχουν έρθει σε επικοινωνία μαζί τους, καθώς και της εικόνας που έχουν οι ίδιοι για τον ρόλο που θα ήθελαν να επιτελέσουν στη δημοκρατική πολιτική σκηνή» (σελ. 161). [17] Βλ. Αριστόβουλος Μάνεσης, Συνταγματική θεωρία και πράξη Ι: Μελέτες 1954-1979, Σάκκουλας, Αθήνα 1980. [18] Ιστορικά, μετά από αλλεπάλληλες προστριβές μεταξύ αυτών των δύο πρωτογενών παρατάξεων, και υπό την πίεση των «ξεβράκωτων» (sans-culottes) που είχαν βγει στους δρόμους του Παρισιού, οι Montagnards εξεδίωξαν τους Girondins από την Εθνοσυνέλευση τον Ιούνιο 1793, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για την επικράτηση των ριζοσπαστών της Λέσχης των Ιακωβίνων (Club des Jacobins) και την σύντομη αλλά αιματηρή περίοδο του Τρόμου (la Terreur) το 1793-1794. [19] Βλ. Federalist Paper No 10 (Ομοσπονδιακό κείμενο αρ. 10) στο James Madison, Alexander Hamilton and John Jay, The Federalist Papers – Τα ομοσπονδιακά κείμενα των ΗΠΑ, μτφρ. Ε. Χατζηδημητρίου, επιμ. Θ. Πελαγίδης, Παπαζήσης, Αθήνα 2009.

Μια προσπάθεια ανασύνταξης της δημοκρατίας σε μια αποσυντακτική στιγμή

Σύνδεση