Το κλείσιμο του κύκλου

Philip Kerr, Metropolis, Quercus, Λονδίνο 2019, σελ. 400 «Στραμμένη στο παρελθόν σαν ιστορικό μυθιστόρημα ή εστιασμένη σε κοινωνικά θέματα του παρόντος, η αστυνομική λογοτεχνία διαθέτει, σίγουρα, πολύ μέλλον ακόμη. Δεν πρόκειται για μεγάλη λογοτεχνία, όπως εξυμνείται πλέον (ενώ κάποτε μετρούσε ως παραλογοτεχνία). Καλογραμμένες ή προχειρογραμμένες, ιδιοφυείς ή παιδαριώδεις, οι ανιχνεύσεις των ντετέκτιβ παρωδούν την αναζήτηση ενός νοήματος στη ζωή. Σε αυτό, κυρίως, εδράζεται η γοητεία τους. Αλλά η μεγάλη λογοτεχνία, όταν είναι πραγματικά μεγάλη, καταφέρνει να μας παρηγορεί για το ότι κάθε σχετική αναζήτηση παραμένει μάταιη». Με αυτή τη φράση έκλεινα μια κριτική με τίτλο «Ένα δαιμόνιο μαστόρεμα», τον Ιούνιο του 2015, για το τελευταίο, τότε, μυθιστόρημα του Φίλιπ Κερ Η γυναίκα από το Ζάγκρεμπ (The Lady from Zagreb). Το βιβλίο είχε μόλις κυκλοφορήσει στα αγγλικά και ήταν το 10ο στη σειρά των περιπετειών του ντετέκτιβ Μπέρνι Γκούντερ. Το Metropolis, για το οποίο ο λόγος εδώ, είναι το 14ο της ίδιας σειράς. Κι έχει την ιδιαιτερότητα, τη μάλλον νοσηρή ιδιαιτερότητα, να κυκλοφορεί περίπου 14 μήνες μετά τον θάνατο του συγγραφέα στις 23 Μαρτίου 2018, ενώ το 13ο βιβλίο, το Φοβού τους Δαναούς (Greeks Bearing Gifts), είχε κυκλοφορήσει πέρσι τέτοιον καιρό, ένα μόλις μήνα μετά τον θάνατο του συγγραφέα. Θέλω να πω ότι δεν ξέρει κανείς αν πρέπει να θαυμάσει τους μακρόπνοους προγραμματισμούς των αγγλικών εκδοτικών οίκων, ως προς τις υποβολές χειρογράφων, ή ν’ ανατριχιάζει διαβάζοντας το ευφυές δέσιμο της πλοκής και τους αστεϊσμούς που ο συγγραφέας έβαζε στο στόμα του ήρωά του, ενώ ο ίδιος γνώριζε για τον καρκίνο στην κύστη, ο οποίος τον οδήγησε στον τάφο στα 62 του χρόνια. Όπως εξηγούσα στο άρθρο του 2015, ο Κερ επινόησε τον Μπέρνι Γκούντερ, έναν έντιμο, δημοκρατικών φρονημάτων ντετέκτιβ στο Βερολίνο της εποχής του Χίτλερ, και τον έβαλε να λύνει αστυνομικούς γρίφους σε στυλ Σαμ Σπέιντ, του Ντάσιελ Χάμετ, και Φίλιπ Μάρλου, του Ρέιμοντ Τσάντλερ. Οι τρεις πρώτες ιστορίες (Οι βιολέτες του Μάρτη, Ο χλομός εγκληματίας, Γερμανικό ρέκβιεμ), γραμμένες μεταξύ 1989 και 1991, εκδόθηκαν σε ενιαίο τόμο το 1994, με κοινό τίτλο Η τριλογία του Βερολίνου (The Berlin Trilogy), κι έκαναν παγκόσμια γνωστό τον συγγραφέα. Όσο για τον ήρωα, αφού οι περιπέτειές του διαδραματίζονταν το 1936 η πρώτη, παραμονές του πολέμου η δεύτερη και το 1947 η τρίτη, είχε πλέον εξαντλήσει το εύρημα του αστυνομικού ερευνητή που εννοεί να παραμένει έντιμος κι ανθρωπιστής, σε συνθήκες ναζιστικών θηριωδιών. Τα επόμενα δεκαπέντε χρόνια ο Κερ λάνσαρε άλλους ήρωες, είτε σε σειρές περιπετειών, για ποδοσφαιρόφιλους ή για παιδιά, είτε σε αυτοτελείς ιστορίες. (Τα βιβλία που συνολικά έγραψε στη ζωή του ξεπερνούν τα σαράντα.) Κανένα από τα άλλα έργα του όμως, κανείς από τους άλλους ήρωες και τα πεδία δράσης που επινόησε, δεν κατάφερε να ξεπεράσει κι ούτε καν να πλησιάσει την επιτυχία της σειράς του Μπέρνι Γκούντερ. Οπότε, το 2007, επανήλθε στον Μπέρνι. Άλλοτε ανατρέχοντας στα πρώτα χρόνια της χιτλερικής εξουσίας ή στα χρόνια του πολέμου κι άλλοτε συνεχίζοντας με το κυνήγι υψηλόβαθμων ναζί, που κατέφυγαν στην Αργεντινή της εποχής του ζεύγους Περόν, ή με τη δίκη του Μαξ Μέρτεν, στην Αθήνα του 1957, συνέχισε να παραθέτει «ανέκδοτα» επεισόδια από την πρότερη ή την ελαφρώς μεταγενέστερη ζωή ενός ήρωα που οι αφοσιωμένοι αναγνώστες τον είχαμε δει προ πολλού συνταξιοδοτημένο. Αυτά τα επιδέξια πηγαινέλα στον χρόνο, ώστε να προκύπτουν νέα βιβλία για την ίδια λίγο πολύ περίοδο, είχα παρουσιάσει ως «Ένα δαιμόνιο μαστόρεμα». Γι’ αυτό κι επανέρχομαι σε μια ακόμη κριτική βιβλίου της ίδιας σειράς. Επειδή νομίζω ότι εν πλήρει συνειδήσει του επικείμενου θανάτου του αποφάσισε ο Κερ να μας πάει πίσω, στην πρώτη μεγάλη έρευνα του ήρωά του: στο Βερολίνο του 1928, όταν όλα αρχίζουν για τον Μπέρνι Γκούντερ κι ενώ όλα τελειώνουν για τον Φίλιπ Κερ. Δεν ξέρω κατά πόσο η γνώση των συνθηκών συγγραφής του βιβλίου επηρέασε την εκτίμησή μου γι’ αυτό. Το Metropolis, πάντως, μου φάνηκε από τα καλύτερα, αν όχι το καλύτερο, της σειράς του Μπέρνι Γκούντερ. Υπάρχουν, σ’ αυτό, όλες οι αρετές των προηγούμενων: άκρως πειστική ατμόσφαιρα εποχής (από ένα Βερολίνο που, εν προκειμένω, διανύει την κορύφωση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, με ό,τι σήμαινε αυτό σε υπερβολές ελευθερίας και εξαχρείωσης)· μια πολύ έξυπνα στημένη πλοκή, με την εκ των ων ουκ άνευ για αστυνομικό μυθιστόρημα απροσδόκητη ανατροπή στο τέλος, διπλή μάλιστα, όπως συχνά έκαναν ο Χάμετ και ο Τσάντλερ· ένα διαρκώς πικρόχολο χιούμορ, ακόμη και στις περιγραφές ενδυμασιών ή τοπίων· αναφορές σε πρόσωπα από όλη τη ναζιστική ιεραρχία, τα οποία εμπλέκονται στην πλοκή, ή σε άλλα γνωστά πρόσωπα (όπως στον διάσημο άγγλο συγγραφέα Σόμερσετ Μομ, τον οποίο ο Μπέρνι συναντά σε ρόλο κατασκόπου στη γαλλική Ριβιέρα το 1956, στο Prussian Blue [2017])· και μια απολαυστική, παρά τις υπερβολές της, πολυμάθεια του ήρωα, ο οποίος (μολονότι κατώτερος αξιωματικός ακόμη, στο Metropolis) μπορεί άνετα να παραθέτει στίχους του Γκαίτε, να αξιολογεί καταστάσεις με κριτήρια της φιλοσοφίας του Καντ ή να σχολιάζει προοπτικές πολιτικών εξελίξεων με κριτήρια της θεολογικής σχολής της Χαϊδελβέργης. Επιπλέον, στο συγκεκριμένο βιβλίο, οι αναφορές σε γνωστά πρόσωπα της εποχής υπερβαίνουν κατά πολύ εκείνες που υπήρχαν σε προηγούμενα βιβλία. Ήδη ο τίτλος είναι άμεση παραπομπή στην ιστορική ταινία του Φριτς Λανγκ Μητρόπολις, που είχε γυριστεί το 1927, λίγους μήνες πριν τη χρονιά δράσης του μυθιστορήματος. Περισσότερο άμεση, όμως, είναι η παραπομπή στο ομώνυμο εικαστικό τρίπτυχο του σπουδαίου γερμανού ζωγράφου Ότο Ντιξ, ο οποίος καθιέρωνε τότε τη λεγόμενη σχολή της «Νέας Αντικειμενικότητας», μαζί με τον εξίσου σπουδαίο Γκέοργκ Γκρος. Το τρίπτυχο του Ντιξ συνθέτουν δυο σκηνές δρόμου, όπου εξαθλιωμένοι ανάπηροι του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου αναμιγνύονται με φτηνές ή πολυτελείς πόρνες, και μια μεγαλύτερη, κεντρική εικόνα από ένα νυχτερινό κέντρο, όπου μουσικοί της τζαζ διασκεδάζουν θαμώνες αδιευκρίνιστου φύλου που ερωτοτροπούν χορεύοντας. Το τρίπτυχο παρατίθεται στην αρχή του βιβλίου και οι σκηνές του ονοματίζονται, κατά σειρά, ως: «Γυναίκες», «Παρακμή», «Σεξουαλικότητα». Με την όλη ιστορία να υποδιαιρείται, έτσι, σε τρία αντίστοιχα τιτλοδοτημένα μέρη, αντί των 30, 40 ή 50 άτιτλων κεφαλαίων, στα οποία διαιρούνταν οι αφηγήσεις όλων των προηγούμενων βιβλίων. Οι δαιμονοποιημένες πόρνες που κατατροπώνουν τους πολλαπλά ανάπηρους άνδρες, όπως τους δείχνει ο Ντιξ, βρίσκονται στον πυρήνα της ιστορίας. Διότι σ’ αυτό το ξεκίνημα της καριέρας του, στο εγκληματολογικό τμήμα της βερολινέζικης αστυνομίας, η αποστολή του Μπέρνι είναι να συλλάβει έναν κατά συρροή δολοφόνο τέτοιων γυναικών. Μα πριν ολοκληρωθεί η συγκεκριμένη αποστολή, του αναθέτουν μια δεύτερη: να συλλάβει έναν επίσης κατά συρροή δολοφόνο αναπήρων πολέμου που ζητιανεύουν. Το δε τέχνασμα, για την επίτευξη της δεύτερης σύλληψης, είναι να παραστήσει ο ίδιος, ως δόλωμα, τον βετεράνο-ζητιάνο. Έτσι, σχεδόν όλα τα πρόσωπα που εικονίζει ο Ντιξ παίρνουν μέρος στο μυθιστόρημα. Μέχρι κι ο σκύλος που, στην πρώτη από τις εικόνες του τρίπτυχου, γαβγίζει προς τον ντυμένο με τη στρατιωτική του στολή σακάτη. Όττο Ντιξ, Metropolis (λεπτομέρεια), 1927-1928, τρίπτυχο, Μουσείο Τέχνης Στουτγάρδης. Δεν μένει καμιά αμφιβολία, λοιπόν, για το ότι στη Μητρόπολη του Ότο Ντιξ παραπέμπει κυρίως ο τίτλος του βιβλίου. Αποφασιστικότερα απ’ όσο στην ταινία του Λανγκ, μολονότι και σ’ εκείνη τη Μητρόπολη αφθονούν οι προφητικοί συμβολισμοί, με εργάτες που τους καταβροχθίζουν οι μηχανές και μια υψηλή ελίτ που εξουσιάζει την κοινωνία. Κάποιες αμφιβολίες ισχύουν, ωστόσο, κι έχω την αίσθηση πως ο Κερ τις αφήνει επίτηδες να πλανώνται. Δεδομένου ότι βάζει τον ήρωά του να συναντά τον Ότο Ντιξ και τον Γκέοργκ Γκρος (ντυμένο με καουμπόικη στολή μάλιστα, όπως πράγματι συνήθιζε να κάνει ο Γκρος μέσα στον ρομαντικό ενθουσιασμό του για το αμερικανικό Γουέστ), αλλά ο Μπέρνι συναντιέται επίσης με τον Φριτς Λανγκ κι έχει μακρά συνεργασία με την Τέα φον Χάρμπου – τη σύζυγο του Λανγκ, ηθοποιό και σεναριογράφο της ταινίας Μητρόπολη, όπως και της ταινίας Μ, την οποία ο Λανγκ γύρισε το 1931. Η συνεργασία Μπέρνι και Τέας φον Χάρμπου έχει να κάνει μ’ ένα αναγκαίο μακιγιάζ, ώστε ο υγιής ντετέκτιβ να μοιάσει με ημιθανή βετεράνο-ζητιάνο κι έτσι να δελεάσει τον δεύτερο κατά συρροή δολοφόνο. Έχει όμως προηγηθεί η αναζήτηση ενός δολοφόνου εκδιδόμενων γυναικών και η Τέα εξηγεί στον Μπέρνι ότι ο σύζυγός της ετοιμάζει νέα ταινία με θέμα έναν τέτοιο δολοφόνο. Τότε ο Μπέρνι της προτείνει, σωστά, να μη σκοτώνει πόρνες ο κινηματογραφικός δολοφόνος, αφού η συμπάθεια του μεγάλου κοινού προς τα θύματα δεν θα είναι εγγυημένη, μα να τον κάνει κατά συρροή δολοφόνο παιδιών. Κι όπως ξέρουμε, πλέον, η πρόταση του Μπέρνι έπιασε! Δίνοντας στον Λανγκ την ευκαιρία να γυρίσει την πρώτη ομιλούσα και την καλύτερη ταινία του (γνωστή στα ελληνικά ως Ο δράκος του Ντίσελντορφ). Ακόμη πιο σκοτεινή από τον εξπρεσιονισμό της Μητρόπολης, έδωσε επίσης στον Λανγκ τα διαπιστευτήρια ώστε να γίνει αμέσως δεκτός στις ΗΠΑ, όπου κατέφυγε το 1933, μόλις ανέβηκε στην εξουσία ο Χίτλερ. Πώς μπορεί να εξελίχθηκε παραπέρα η συνεργασία του Μπέρνι με την ωραιότατη αλλά και φιλοναζί Τέα, ο Κερ το αφήνει αδιευκρίνιστο στο τέλος. Διευκρινίζει όμως εξαιρετικά το πώς συνδυάζονται οι αναζητήσεις του δολοφόνου πορνών και του δολοφόνου ζητιάνων αναπήρων πολέμου. Ζωντανεύοντας με μαεστρία ένα Βερολίνο του 1928, στα μεγαλεία και στις αθλιότητές του, στα πάρκα και στις φτωχογειτονιές του, στα πολυτελή διαμερίσματα και στους θλιβερούς ξενώνες του, στους έντιμους κρατικούς λειτουργούς και στα καθάρματά του, στις γεμάτες πειραματισμούς καλλιτεχνικές αναζητήσεις και στις γεμάτες σκοταδισμό φυλετικές προκαταλήψεις του. Μεταξύ άλλων παράπλευρων γνωριμιών, ο Μπέρνι συναντά τον Μπέρτολτ Μπρεχτ και την Λότε Λένια, σύζυγο τότε του Κουρτ Βάιλ, όταν γίνονταν πρόβες για το ανέβασμα της Όπερας της πεντάρας. Με την ίδια ευκαιρία, επισκέπτεται διάφορα νυχτερινά κλαμπ που υπήρξαν στ’ αλήθεια στο Βερολίνο του 1920, με νούμερα και διασκεδάσεις αδιανόητα για τη μετά τον πόλεμο ευρωπαϊκή ευπρέπεια. Ίδια αληθινή δείχνει και η περιγραφή του τότε νεκροτομείου της πόλης, με την τεράστια αίθουσα όπου επί μέρες είχαν εκτεθεί τα μη αναγνωρισμένα πτώματα δολοφονημένων ή νεκρών από άλλες αιτίες, μέχρι να τα αναγνωρίσει κάποιος ή να σταλούν για ταφή όταν η σήψη είχε αλλοιώσει τα χαρακτηριστικά τους. Ήταν πράγματι μια τακτική η οποία διακόπηκε μόλις ήρθαν οι εθνικοσοσιαλιστές στην εξουσία· όχι από αποτροπιασμό για τη φρικώδη «έκθεση», μα γιατί τα περισσότερα πτώματα προέρχονταν πλέον από τις δικές τους δολοφονίες αντιπάλων. Η επόμενη «στιγμή» στη μυθιστορηματική ζωή του Μπέρνι Γκούντερ είναι στο Βερολίνο του 1936. Παρά τις μεγάλες επιτυχίες του στο εγκληματολογικό, έχει πλέον παραιτηθεί από την αστυνομία, μη αντέχοντας την πλήρη κυριάρχησή της από ναζιστές, έχει γίνει ιδιωτικός ντετέκτιβ και αναλαμβάνει να εξιχνιάσει μια ληστεία μετά φόνου, με ποικίλες πολιτικές προεκτάσεις. Πρόκειται για το μυθιστόρημα Οι βιολέτες του Μάρτη, γραμμένο το 1989, στο οποίο ο Φίλιπ Κερ πρωτοπαρουσίαζε τον ήρωά του. Κάτι που, όπως έλεγα στην αρχή, δίνει μια ιδιαιτερότητα στην περιπέτεια του Metropolis – έσχατη για τον συγγραφέα, εναρκτήρια για τον ήρωα. Είναι το «κλείσιμο του κύκλου» μιας όχι μεγάλης, αλλά εξαιρετικά καλοδουλεμένης στην ελαφρότητά της λογοτεχνίας, δεξιοτεχνικής αφηγηματικά και με αξιοθαύμαστη ιστορική έρευνα στην προετοιμασία κάθε βιβλίου. Αξίζει, ίσως, να προσθέσω πως τα δύο πιο πρόσφατα βιβλία με τον Μπέρνι Γκούντερ έχουν ένα ειδικότερο ενδιαφέρον για το ελληνικό αναγνωστικό κοινό. Το προτελευταίο –Φοβού τους Δαναούς (ελληνική μετάφραση, εκδόσεις Κέδρος 2018)– διαδραματίζεται κατά μεγάλο μέρος στην Αθήνα του 1957. Όπου ο Μπέρνι, με την ιδιότητα του πραγματογνώμονα ασφαλιστικής εταιρείας, αναμιγνύεται σε μιαν από τις πιο επονείδιστες αποφάσεις της ελληνικής δικαιοσύνης: την απαλλαγή του Μαξ Μέρτεν. Του «δήμιου της Θεσσαλονίκης», του ανθρώπου που έστειλε στην εξόντωση τους 45.000 Εβραίους της πόλης κι όταν βρέθηκε κρατούμενος των ελληνικών αρχών απαλλάχθηκε των κατηγοριών και στάλθηκε πίσω στη Γερμανία, να συνεχίσει την καριέρα του ως υψηλό στέλεχος του Υπουργείου Δικαιοσύνης στην κυβέρνηση του Κόνραντ Αντενάουερ, με αντάλλαγμα ένα δάνειο 200 εκατομμυρίων μάρκων στην τότε ελληνική κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Το δε τελευταίο βιβλίο –το Metropolis (που φαντάζομαι ότι θα εμφανιστεί σύντομα στα ελληνικά)– δεν έχει τόσο άμεση σχέση με την Ελλάδα, με εξαίρεση τη χρήση κάποιων σπάνιων στα αγγλικά λέξεων ελληνικής προέλευσης. Δίνει όμως μια ιδέα για το πού οδηγούνται οι ακραία διχασμένες κοινωνίες, με μια καταχρηστικά επιτρεπτική δημοκρατία, όπως η Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Διά του Μπέρνι, ο Κερ μας δείχνει πόσο επικίνδυνη μπορεί να αποβεί μια απεριόριστη ανεκτικότητα στην παραβίαση των δημοκρατικών θεσμών. Βεβαίως, η δημοκρατία οφείλει να είναι επιτρεπτική. Αν αρνηθεί να είναι, αυτοκαταργείται ως δημοκρατία. Αλλά αν είναι υπέρ το δέον επιτρεπτική, σύντομα την καταργούν άλλοι. Με όσα συμβαίνουν τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας, δεν απέχουμε πολύ από ένα τέτοιο δίλημμα.

Σύνδεση