«Déjà vu» και τετελεσμένος μέλλοντας

[Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, Βιβλιοπωλείον της Εστίας με τη συνδρομή του Γαλλικού Ινστιτούτου Αθηνών, τόμ. I.-VII.] Για τον συγγραφέα του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, η ανάμνηση των έργων τέχνης παρεμβάλλεται ανάμεσα σε εμάς και τη ζωή μας, επιδρώντας στο μέλλον μας αλλά και στον τρόπο που πλάθουμε την εικόνα του παρελθόντος μας. Τα έργα τέχνης που είναι σημαντικά για εμάς, συχνά προπορεύονται της ίδιας μας της ζωής, διότι εναποθέτουν μέσα μας μορφές, λέξεις και εικόνες που σαν δίχτυα ετοιμάζονται να συλλάβουν πλευρές ολόκληρες της μελλοντικής μας ύπαρξης. Έτσι εισχωρούν εις βάθος στον χρόνο και τη φαντασία μας, ασκώντας μια εντελώς δική τους δύναμη. Είναι σαν να πρέπει στη συνέχεια να ξανασυναντηθούμε μ’ αυτά τα έργα και να αποδείξουμε με τα γεγονότα της ίδιας μας της ζωής την αλήθεια τους, την ακρίβεια, και την προφητική τους δύναμη – αυτό που ο Μπωντλαίρ ονόμαζε το «αλάθητό» τους. Στο μυθιστόρημα του Προυστ, τα έργα προηγούνται της ζωής, η ζωή συναντιέται με τα έργα. Τι να σημαίνει αυτό άραγε; Η ιδέα της ύπαρξης ενός αισθητικού προηγούμενου μπορεί βέβαια να προκαλέσει ένα ειρωνικό μειδίαμα, ίσως κατηγορηθούν τα πρόσωπα ή ο δημιουργός τους για συσκότιση της εμπειρίας τους ή της ματιάς τους καθώς αντιλαμβάνονται τα πράγματα μέσα από «πολλαπλές στρώσεις τέχνης», όπως έκανε η γιαγιά όταν χάριζε στον εγγονό της, θέλοντας να τον μυήσει σε μια πλευρά του πραγματικού κόσμου, όχι μια φωτογραφία της Βενετίας ή του καθεδρικού ναού της Ρουέν, αλλά ένα αντίγραφο, και μάλιστα ταλαιπωρημένο, της απεικόνισης της Βενετίας ή του καθεδρικού ναού από τον τάδε ή τον δείνα ζωγράφο. Το παρόν της εμπειρίας και η πραγματικότητα του κόσμου μοιάζουν να απομακρύνονται εδώ, μέσα από φίλτρα ή πέπλα παρεμβολής ενδιάμεσων εικόνων, και το αίσθημα ότι τα έργα προηγούνται της ζωής φαίνεται απλώς σαν ένα είδος μποβαρυσμού που λησμονεί την πραγματική ζωή… Όμως το αίσθημα αυτό δεν είναι αυταπάτη. Λέει κάτι για την αποτελεσματική δράση των έργων τέχνης, και για τον τρόπο με τον οποίο τα έργα που αγαπήσαμε κατοικούν μέσα μας, ενσωματώνονται κυριολεκτικά στη σκέψη μας και στον τρόπο συμπεριφοράς μας, παρέχοντάς τους νέα εργαλεία. Στον Προυστ, η ανάγνωση αποτελεί κεντρική μορφή της παράξενης αυτής εμπειρίας, δηλαδή της προεξοφλητικής δράσης των έργων επί της ζωής. Εμπειρία η οποία εγγράφεται μέσα στη χρονική αυτή ιδιοτυπία, φέροντας την υπόσχεση ενός πλουσιότερου τρόπου προσανατολισμού μέσα στη ζωή. Καθ’ όλη τη διάρκεια του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, τα αναγνωσμένα βιβλία προηγούνται των συναντήσεων, τις αναγγέλλουν και επιδρούν πάνω τους. Ένα βιβλίο που αγαπήθηκε και δη που προτιμήθηκε από τα πρόσωπα του έργου, προβάλλει τα θέλγητρά του στο μέλλον τους διαμορφώνοντας τις προοπτικές τους. Εξ άλλου εδώ, η ανάγνωση δεν διαχωρίζεται από τις άλλες αισθητικές εμπειρίες στις οποίες αναφέρεται ο αφηγητής – το άκουσμα μιας μελωδίας, η ατένιση μιας εικόνας, ενός προσώπου, ενός τοπίου. Οι περισσότερες από αυτές τις εμπειρίες, έχουν ως κοινό γνώρισμα τον προφητικό τους χαρακτήρα, ενεργοποιούν την αινιγματική δύναμη μιας προ- ύπαρξης που συχνά επέχει θέση εσωτερικής πυξίδας για τους χαρακτήρες: στον Σουάν άρεσαν οι Μαντόνες του Μποτιτσέλλι και η ερωτική του αναζήτηση καθορίστηκε τρόπον τινά από τον συγκεκριμένο τρόπο απεικόνισης του γυναικείου προσώπου. Η γιαγιά του αφηγητή ζει με την Μαντάμ ντε Σεβινιέ και μιλάει με τα λόγια της, ο δε Μαρσέλ συναντιέται μέσω της Αλμπερτίν με την ερωτική τραγωδία της Φαίδρας… Μέσα στο μυθιστόρημα του Προυστ βλέπουμε να συναρθρώνεται αδιάκοπα η χρονική αυτή ενέργεια των έργων τέχνης, τα οποία ορίζουν ένα είδος τετελεσμένου μέλλοντος, με την προσπάθεια ενός ατόμου να προσανατολιστεί στη ζωή μαζί μ’ αυτά, ή ακόμη και να αφεθεί στον αποπροσανατολισμό – σκοντάφτοντας σε πράγματα, σε αντιλήψεις, στο χρόνο. Νοσταλγία μιας φανταστικής χώρας Ο Μαρσέλ έζησε από πολύ νωρίς αυτήν την εμπειρία και όταν περιγράφει τα εφηβικά του αναγνώσματα, μας επισημαίνει ότι τα έργα τέχνης σφραγίζουν το μέλλον και τη γένεση μιας προσωπικότητας. «Έτσι δυο διαδοχικά καλοκαίρια, στη ζέστη του κήπου του Κομπραί, είχα, χάρη στο βιβλίο που διάβαζα τότε, τη νοσταλγία μιας χώρας με λόφους και ποτάμια, όπου θα ‘βλεπα πολλά πριονιστήρια κι όπου στο βάθος του διάφανου νερού, σάπιζαν κομμάτια ξύλο, κάτω από τούφες νεροκάρδαμο: λίγο πιο πέρα σκαρφάλωναν στους χαμηλούς φράχτες τσαμπιά από λουλούδια μενεξεδένια και κοκκινωπά.»[1] Το τοπίο που αναδύεται από το βιβλίο δημιουργεί ένα σκηνικό στην επιθυμία, στην εκμάθηση της επιθυμίας. Υπάρχει εδώ ένα εικονογραφικό πρότυπο κι αυτό που μένει από το βιβλίο εντυπώνεται στο μάτι του Μαρσέλ, με την ένταση ενός πίνακα ζωγραφικής. Η εμπειρία είναι πρωτίστως χρονική διότι η ανάγνωση παρέχει στην επιθυμία ένα αληθινό παρελθόν: το βιβλίο προκάλεσε όχι την προσδοκία αλλά τη «νοσταλγία» ενός τοπίου, διανοίγοντας τον χρόνο προς τα πίσω, εμπλουτίζοντας τον αναγνώστη μ’ ένα παρελθόν που δεν είναι εντελώς δικό του, μα που τώρα πια κατοικεί μέσα του και τον διαπλάθει. Αυτή η «νοσταλγία» για ένα φανταστικό περιβάλλον κατασκευάζει ένα παρελθόν που προηγείται αυτής, διανοίγει το χρόνο προς τα πίσω ώστε μέσα του να αναγνωρίσει τον εαυτό της καλύτερα. Η εμπειρία υποδηλώνει ένα πολυσύνθετο πηγαινέλα όπου η ανάγνωση βρίσκει μια πολύ ιδιαίτερη χρήση μέσα στην πραγματικότητα Και η ανάμνηση της ανάγνωσης εξακολουθεί την πορεία της μέσα στον νεαρό άνδρα ώσπου φτάνει σε μια ανησυχητική εμπειρία όπου το καινούριο τοπίο που έχει μπροστά στα μάτια του ταυτίζεται αίφνης και μάλιστα με πάσα λεπτομέρεια με τη λογοτεχνική ανάμνηση που προηγουμένως είχε διαμορφώσει για τον αναγνώστη η μορφή του: «είχα την εντύπωση πως έβλεπα μπροστά μου ένα κομμάτι της ποταμίσιας αυτής περιοχής που ήθελα τόσο να γνωρίσω από τότε που είδα να την περιγράφει ένας από τους αγαπημένους μου συγγραφείς. Κι έτσι μ’ αυτή την περιοχή, με τη φανταστική γη της, που τη διασχίζανε γάργαρα νερά, ταυτίστηκε για μένα, αλλάζοντας όψη μέσα στη σκέψη μου, το Γκερμάντ, […]»[2]. Εδώ, ο τρόπος αντίληψης του χώρου συναντιέται με αυτό που απέμεινε από την ανάγνωση μετά το κλείσιμο του βιβλίου. Πιο συγκεκριμένα, συναντιέται με αυτό που στο βιβλίο, κατασκευάζοντας την «ιδέα» ενός τοπίου, εισήγαγε μια προσμονή και υπέδειξε μια ζωτική κατεύθυνση. Ο κόσμος φέρνει στον Μαρσέλ ένα αληθινό αντίτυπο αυτής της ιδέας, ένα «θραύσμα», μια πλευρά του τοπίου πιο ευρεία, πιο αναγνωρίσιμη από αυτό που το ανάγνωσμα είχε ήδη συνθέσει, εγκλείσει, αναγάγει σε πρότυπο και εγγράψει ως δυνατότητα μέσα του. Λες και τα αγαπημένα έργα, λες και οι αντιληπτικές συνήθειες που κατακάθονται εντός μας και ο τρόπος με τον οποίο τα έργα αυτά παραμένουν στη μνήμη μας, έχουν το δίχως άλλο προηγηθεί. Έχουν προηγηθεί της αλήθειας, έχουν προηγηθεί του βιώματος το οποίο αντλεί πληροφορίες από το έργο και έλκεται από αυτό. Και περισσότερο ακόμη, έχουν προηγηθεί των μορφών αυτού του βιώματος, των περιγραμμάτων, των σπερμάτων ποίησης που εσωκλείει η ίδια η πραγματικότητα. Η ανάγνωση αποδεικνύεται όντως ικανή να εγχαράξει μια κλίση, μια τροπή, μια πτυχή στην εσωτερική μας ζωή, αυτό που ο Προυστ αποκαλεί «εσωτερική πίεση μιας διανοητικής συνήθειας»[3]. Η εικόνα που εγείρει το βιβλίο δεν αποτελεί μόνον εμπόδιο στην παροντική αντίληψη αλλά πρόταση μιας αλήθειας. Διότι στην πραγματικότητα, αρκούσε στον αναγνώστη ένα επίθετο, «ποταμίσια», η συνάντηση με αυτή τη λέξη η οποία του έδωσε ένα αίσθημα ακρίβειας και αλάθητου, καθώς και η εσωτερίκευση των αισθητικών υποσχέσεων της λέξης, ώστε να του υποδείξει μια γενική κατεύθυνση και να αποτελέσει την αρχή μιας αναζήτησης. Έτσι τα βιβλία μάς καλούν στην ενεργητική κατασκευή ενός “déjà-vu” που δεν είναι ούτε μαγικό, ούτε ψεύτικο. Το déjà-vu είναι, ως γνωστόν, μια ανησυχητική αλλά και πολύ συνηθισμένη εμπειρία της ψυχικής ζωής. Πρόκειται για την ζωηρή εντύπωση πως ξαναβρίσκουμε κάτι το οποίο ωστόσο ουδέποτε γνωρίσαμε, πως ακολουθούμε για δεύτερη φορά έναν δρόμο τον οποίο ουδέποτε ακολουθήσαμε, πως αναγνωρίζουμε τα θραύσματα ενός παρελθόντος που στην πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ. Είναι μια πολύ κοινή εμπειρία που σχολιάστηκε με διαφορετικές ονομασίες από τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη και τον Αυγουστίνο. Και που γίνεται πάθος στα τέλη του 19ου αιώνα, γοητεύοντας επιστήμονες, γιατρούς, φιλοσόφους και ποιητές, από τον Μπερξόν ως τον Φρόυντ, από τον Μπωντλαίρ ως τον Βερλαίν και από τον Ρεμπώ ως τον Μπένγιαμιν. Η αίσθηση του déjà-vu, συνείδηση του αδύνατου, όπου η λογική διαψεύδει το προφανές της αντίληψης, προξενεί μια εντύπωση χρονικού αποπροσανατολισμού. Συνοδεύεται πάντα από ένα αίσθημα κατάπληξης και από μια αιφνίδια και παροδική συγκίνηση ανάμεικτες με δυσπιστία και ανησυχία. Το υποκείμενο αναρωτιέται, αναγνωρίζοντας και ταυτόχρονα μην αναγνωρίζοντας τον εαυτό του, τι μπορεί άραγε να γυρεύει ο κόσμος από αυτό… Ο Ρέμο Μποντέι εξερεύνησε αυτό το παράξενο αίσθημα, το τόσο πολύτιμο στις ζωές μας[4]. Κάτι που μας συνεπαίρνει Ο Προυστ όμως αποκάλυψε με θαυμαστό τρόπο το εξής: οι αισθητικές εμπειρίες έχουν αυτήν ακριβώς τη δύναμη να σκάβουν τον χρόνο, να μας δίνουν αναμνήσεις που δεν είναι δικές μας, να μας προσφέρουν ευκαιρίες να ξανασυναντηθούμε με κάτι που εντούτοις μας υπερβαίνει. Η εμπειρία της λογοτεχνίας, της μουσικής, της ζωγραφικής, απαιτεί όντως, πάντοτε, ένα «μετά», διότι η ουσία είναι ότι αυτό που μας άγγιξε και που μας συνεπήρε – μια λέξη, ένας ρυθμός, μια εικόνα ή μια φράση- έχει μια μελλοντική δράση πάνω μας. Στον πρόλογο του βιβλίου «Σουσάμι και οι κρίνοι»[5], υπό τον τίτλο «Ημέρες ανάγνωσης», ο Προυστ δίνει μια ασφαλώς αυστηρή θεώρηση της ανάγνωσης: η ανάγνωση, μας εξηγεί, οδηγεί στο κατώφλι της πνευματικής ζωής, «παροτρύνει» σ’ αυτήν χωρίς να είναι συστατικό της στοιχείο. Και ο ήρωάς του αφήνει πίσω του κάθε καλλιτεχνικό θαυμασμό, σαν παλαιό δέρμα, για ν’ ανοίξει ευκολότερα τα φτερά του και να γίνει συγγραφέας. Ωστόσο, σε όλη τη διάρκεια του μυθιστορήματος, η αισθητική εμπειρία, το άκουσμα ή η ανάγνωση δεν είναι με τρόπο σαφή υποδεέστερες της δημιουργίας. Το εύρος του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο είναι μια ευκαιρία για να δούμε να πολλαπλασιάζονται οι διαδρομές τους, οι υποσχέσεις τους και κυρίως η κατάληξή τους. © Marielle Macé, 2019 — Μετάφραση-σχόλια: Μαρίνα Λεοντάρη Το άρθρο της Marielle Macé δημοσιεύθηκε στο Le Magazine Littéraire, τον Σεπτέμβριο 2013. [1] Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνo, Ι. Από τη μεριά του Σουάν, μετάφραση Παύλος Ζάννας, επιμέλεια έκδοσης Παναγιώτης Πούλος, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2001, σ. 82. [2] Ό.π., σ. 154. [3] Μαρσέλ Προυστ, Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, Ι. Από τη μεριά του Σουάν, σ. 354. [4] Remo Bodei, Piramidi di tempo. Storie e teoria del déjà vu, Il Mulino, Bologne, 2006. [5] Πρόκειται για το έργο του Άγγλου δοκιμιογράφου και ιστορικού τέχνης Τζον Ράσκιν, το οποίο κυκλοφόρησε το 1865 και μεταφράστηκε στα γαλλικά το 1906 από τον Μ. Προυστ.

«Déjà vu» και τετελεσμένος μέλλοντας

Σύνδεση