Από τα γράμματα στη γειτόνισσά του

Το 2013, και με αφορμή την επέτειο συμπλήρωσης εκατό χρόνων από την πρώτη έκδοση του Du côté de chez Swann (1913), κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Gallimard, υπό τον γενικό τίτλο Lettres à sa voisine (Γράμματα στη γειτόνισσά του) είκοσι τρεις επιστολές του Προυστ, άγνωστες μέχρι τότε, των οποίων η ανακάλυψη αποτέλεσε πραγματική έκπληξη. Τα γράμματα απευθύνονται στην κυρία Ουίλιαμς, ένοικο του τρίτου ορόφου της πολυκατοικίας όπου διέμενε ο Προυστ στη λεωφόρο Ωσμάν 102. Πρόκειται για τη σύζυγο ενός αμερικανού οδοντιάτρου ο οποίος είχε το ιατρείο του στον δεύτερο όροφο της ίδιας πολυκατοικίας και ακριβώς πάνω από το διαμέρισμα του φοβικού στους θορύβους Προυστ. Είναι μια θαυμάστρια του Προυστ, κομψή και αριστοκρατική, που αγαπάει τη μουσική και παίζει άρπα. Το εντυπωσιακό είναι ότι, μεταξύ γειτόνων, ανταλλάσσονται επιστολές από τον έναν όροφο στον άλλο, ενίοτε δε και μέσω ταχυδρομείου. Τα θέματα της αλληλογραφίας είναι ο θόρυβος, και ιδιαίτερα οι θόρυβοι από τις επισκευές στο διαμέρισμα του επάνω ορόφου που βασανίζουν τον Προυστ κατά τις ώρες του ύπνου και της εργασίας του, ο πόλεμος, η μουσική και τα λουλούδια. Η κυρία Ουίλιαμς μοιάζει να μην είναι ευτυχισμένη στο γάμο της με έναν άνθρωπο που πολύ συχνά την αφήνει μόνη. Τους δύο επιστολογράφους φαίνεται να συνδέουν ο εγκλεισμός και η μοναχικότητα αλλά και, ως αντίδοτο, η εκλέπτυνση της έκφρασης και η αγάπη για το Ωραίο. Οι επιστολές της κυρίας Ουίλιαμς δεν βρέθηκαν. «Ακούμε μόνο μια φωνή και αναπλάθουμε την άλλη μέσα από την αντανάκλασή της και την ηχώ της», σημειώνει ο Jean-Yves Tadié στο εισαγωγικό του σημείωμα. Παραθέτουμε μεταφρασμένες τις επιστολές 12 και 25. -12- [Οκτώβριος 1914;] Κυρία μου, Χαίρομαι πολύ όταν λαβαίνω γράμμα σας. Το τελευταίο ήταν για μένα πραγματικό βάλσαμο σ’ αυτές τις τρομερές ώρες όπου τρέμουμε για όλους όσους αγαπάμε και δεν εννοώ μόνον όσους γνωρίζουμε. Είναι ωστόσο θεμιτό, χωρίς να φανεί εγωιστικό, κάποιες ανησυχίες να έχουν προτεραιότητα κι εγώ νοιάζομαι ιδιαίτερα για την τύχη του αδελφού μου που χειρουργεί στη γραμμή του πυρός, σ’ ένα βομβαρδισμένο νοσοκομείο, με τις οβίδες να πέφτουν μέχρι και πάνω στο χειρουργικό τραπέζι σε σημείο που αναγκάστηκε να κατεβάσει τους τραυματίες του στα υπόγεια. Ευτυχώς είναι σώος και αβλαβής μέχρι στιγμής, αναφέρθηκε το όνομά του στην ημερήσια διάταξη[1]. Ελπίζω να έχετε κι εσείς καλές ειδήσεις από τους δικούς σας. Όσο για μένα, πρόκειται σύντομα να περάσω για δεύτερη φορά από επιτροπή απαλλαγής και δεν ξέρω αν τελικά θα με πάρουν ή όχι. Πέρσι το καλοκαίρι ήθελα να σας γράψω για να μάθω νέα σας. Αλλά ακόμη και πολύ πριν τον Πόλεμο οι έγνοιες με ταλάνιζαν. Πρώτα-πρώτα οικονομικά σχεδόν καταστράφηκα, πράγμα εξαιρετικά επώδυνο για μένα. Λίγο αργότερα ο δύστυχος ο γραμματέας μου πνίγηκε πέφτοντας στη θάλασσα από αεροπλάνο[2]. Και η απέραντη θλίψη μου, η οποία κρατάει ακόμη, με εμπόδισε να σκέπτομαι υλικά προβλήματα που έμοιαζαν μικρά μπροστά στον ψυχικό πόνο. Ίσως να τον γνωρίζατε εξ όψεως εφόσον έμενε στο σπίτι μου μαζί με τη γυναίκα του. Αλλά αυτό που ασφαλώς δεν γνωρίζετε είναι η εκλεκτής ποιότητας ευφυΐα που τον διέκρινε, και μάλιστα εκ φύσεως, δεδομένου ότι δεν είχε σπουδάσει τίποτε και μέχρι τότε ήταν ένας απλός μηχανοτεχνίτης. Ποτέ μου δεν κατανόησα καλύτερα τη βαθύτερη έννοια της έκφρασης «Το Πνεύμα δίνει πνοή εκεί που θέλει»[3]. Το σημείο στο οποίο αναφέρεστε στον Κλαρί[4] μέσα στο γράμμα σας, με χαροποίησε εξίσου, αν και η χαρά αυτή είναι ανάμικτη με λύπη καθώς μου λέτε ότι είναι ακόμη ασθενής. Πρόκειται για ένα αληθινά σπάνιο πλάσμα για το οποίο αισθάνομαι βαθιά τρυφερότητα. Νομίζω πως δεν το πιστεύει διότι, για λόγους όπου υπεισέρχεται εκ μέρους μου περισσότερη λεπτότητα από αυτήν που υποθέτει, δεν του την έχω δείξει. Δεν υπάρχει όμως κανείς άλλος που η συναναστροφή του να μου είναι τόσο γλυκιά. Δεν τον βλέπω ποτέ και τον έχω διαρκώς στο νου μου. Δεν ξέρω αν έλαβε το βιβλίο μου, του το έστειλα μόλις κυκλοφόρησε (δεν τον κατηγορώ επειδή δεν μου έγραψε, είναι ασθενής και καθ’ όλα δικαιολογημένος). Δεν ξέρω όμως αν η διεύθυνση είναι η σωστή. Κι επίσης η μνήμη μου είναι τόσο κουρασμένη από τα φάρμακα που παίρνω ώστε δεν καταφέρνω να θυμηθώ με βεβαιότητα αν το βιβλίο μού επεστράφη ή αν αυτό είναι μια παραίσθηση μνήμης. Για ένα πάντως είμαι βέβαιος, ότι το έστειλα. Συχνά θα ήθελα να γράψω με απόλυτα εγωιστική πρόθεση. (Λείπει λέξη) να μιλήσω για την υγεία του. Φοβάμαι [μην] παραλείψω το θέμα της υγιεινής [….] η οποία θα του έδινε ίσως πολύ γρήγορα πίσω [την] υγεία του. Γνώρισα ανθρώπους που […][5] κατέστρεψαν τη ζωή τους υποφέροντας από [τους] ρευματισμούς ως την ημέρα [όπου κάποιες] ιατρικές συνταγές απίστευτα απλές […] αυστηρά μελετημένες τους έκαναν να λυπηθούν για τον χαμένο χρόνο. Θα ήθελα να ξέρω αν ο Κλαρί, πριν μπει σε θεραπεία, είδε, έστω και μια φορά, έναν σπουδαίο «διαγνώστη». Παραδείγματος χάριν τον Δόκτορα Φαιζάν[6]. Ξέρω ότι ο Κλαρί είναι πολύ κλειστός και συνεσταλμένος κι αυτό με εμπόδισε να του μιλήσω. Επειδή όμως αναφέρεστε στην υγεία του, θα με ευχαριστούσε πολύ αν του λέγατε ότι το θέμα με απασχολεί πολύ. Ελπίζω η δική σας να είναι άριστη, Κυρία μου. Ο Δόκτωρ είχε την καλοσύνη να αφήσει μια μέρα την κάρτα του στο Καμπούρ. Έχετε την ευγενή καλοσύνη να του μεταφέρετε ότι από εκείνη την ημέρα θέλησα να πάω να τον δω στην Ντωβίλ Τρουβίλ. Όμως τα αυτοκίνητα δεν μπορούσαν να κυκλοφορούν μετά τις έξι. Και δεν κατόρθωσα να φύγω πιο νωρίς. Μια μέρα, εντούτοις, το κατάφερα, αλλά εκείνη την ημέρα ήταν αδύνατον να βρω αυτοκίνητο. Αν δεν είχα αποφασίσει να πάω να τον δω, πράγμα που ανέβαλα καθημερινά, θα του είχα γράψει [λείπει το τέλος της επιστολής]. -25- [Λίγο πριν από την 26η Φεβρουαρίου 1916] Κυρία μου, Συγχωρήστε με για τις αργοπορημένες ευχαριστίες μου: όντως εγώ έλαβα τα εξαίσια τριαντάφυλλα που περιγράφετε ως «αυτά με το άφθαρτο άρωμα», άρωμα όμως πολυποίκιλο που, όπως λέτε σαν αληθινή ποιήτρια που είστε, ανακαλεί διαδοχικά, κάθε ώρα της ημέρας, τη διήθηση της ευωδιάς μέσα στην αχάτινη φωτοσκίαση των «Εσωτερικών»[7] ή τη διάχυσή της μέσα στην τρεμάμενη και διάφανη ατμόσφαιρα των κήπων. Μόνον…. ήμουν τόσο άρρωστος αυτές τις ημέρες (δεν σηκώθηκα στιγμή από το κρεβάτι μου και ούτε άνοιξα ή έκλεισα με πάταγο την εξώθυρα της αυλής, όπως ακούγεται ότι με κατηγορούν) ώστε δεν μπόρεσα να σας γράψω. Από υλικής απόψεως μου ήταν αδύνατον. Κρατήστε όσο θέλετε τα Περιοδικά-. Από μια παράξενη σύμπτωση, ο Ζιντ για τον οποίο μιλούσαμε και που έχω να δω 20 χρόνια, πέρασε να με δει ενώ μιλούσαμε γι’ αυτόν στα γράμματά μας. Όμως δεν ήμουν σε θέση να τον δεχτώ. Και πάλι ευχαριστώ, Κυρία μου, για τις εξαίσιες πορφυροβαμμένες με άρωμα τριαντάφυλλου σελίδες σας. Με όλο μου τον σεβασμό Μαρσέλ Προυστ Ο καινούριος θαλαμηπόλος κάνει θόρυβο κι αυτό δεν ενοχλεί. Αργότερα όμως χτυπάει με πολύ μικρούς χτύπους. Κι αυτό είναι χειρότερο. © Éditions Gallimard 2019 — Μετάφραση Μαρίνα Λεοντάρη (Από το: Marcel Proust, Lettres à sa voisine. Texte établi et annoté par Estelle Gaudry et Jean-Yves Tadié. Avant-propos par Jean-Yves Tadié, Gallimard, Παρίσι, 2013). [1] Στις 30 Σεπτεμβρίου 1914 (πληροφορία που είχε την καλοσύνη να γνωστοποιήσει η κα Nathalie Mauriac-Dyer, M. Proust, Correspondance, τ. XIII, σ. 305. [2] Ο Alfred Agostinelli πέθανε στις 30 Μαΐου 1914. [3] Κατά Ιωάννη Ευαγγέλιο, 3,8. [4] Ο κόμης Joachim Clary (1875-1918), γιος του υπασπιστή του πρίγκιπα και αυτοκράτορα, φίλος του Προυστ, του Lucien Daudet και του Montesquiou, υποτιθέμενος εμπνευστής του Προυστ για το τμήμα του Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο, που σχετίζεται με ιαπωνικές επιρροές στην τέχνη και τον πολιτισμό, αλλά και πρότυπο του βαρόνου de Charlus, όταν τυφλώνεται, στον Ανακτημένο χρόνο. Έγραψε το μυθιστόρημα L’ Ile au soleil couchant (Το Νησί του δύοντος ηλίου) που αναφέρεται στην Ιαπωνία και κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Artheme Fayard, το 1912, και το οποίο αναφέρει ο Μαρσέλ Προυστ σε ένα από τα γράμματά του, τον Νοέμβριο του 1912. [5] Λείπουν κάποια αποσπάσματα από το γράμμα διότι σε μερικά σημεία είναι σκισμένο. [6] Ο γιατρός Léon Faisans (1851-1922) αναφέρεται συχνά στην αλληλογραφία του Προυστ. Ειδικευόταν στα αναπνευστικά νοσήματα και ήταν γιατρός στο νοσοκομείο Beaujon, στο Παρίσι. [7] Πού παραπέμπει άραγε ο Προυστ; Αναφέρεται στο θεατρικό έργο του Μαίτερλινκ, σε κάποιο ποίημα του Μαλλαρμέ ή σε κάποιο ποίημα της γειτόνισσάς του;

Από τα γράμματα στη γειτόνισσά του

Σύνδεση