«Των μουσολήπτων αληθινόν εντρύφημα»

Ο Άγγελος Βλάχος (1838-1920) είναι μια από τις πιο παραγνωρισμένες πνευματικές προσωπικότητες του ελληνικού 19ου αιώνα.[1] Ως κριτικός θεωρήθηκε, από την πλειονότητα των φιλολόγων, συντηρητικός, ενώ ως ποιητής μέτριος και πιστός οπαδός της καθαρεύουσας. Το μετρημένο και ειρωνικό του ύφος διαβάστηκε ως ανάσχεση του ρομαντισμού, τόσο ώστε να φτάσει να θεωρείται ο «θεμελιωτής του αντιρομαντισμού»,[2] τη στιγμή που στην πραγματικότητα ο Βλάχος αντιτάχθηκε σε μια συγκεκριμένη τάση της ρομαντικής έκφρασης (υπερβολή, συναισθηματολογία, κ.τ.λ.), χωρίς να απεκδυθεί ποτέ την ρομαντική του ιδιότητα. Το ποιητικό του έργο –σαφώς πολύ σημαντικότερο απ’ όσο έχει θεωρηθεί– επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από την μετάφραση της ποίησης, καθώς η τελευταία αποδείχθηκε καθοριστική και για την προσωπική του ποιητική γλώσσα, κυρίως –αλλά όχι αποκλειστικά– χάρη στη γνωριμία του με το έργο του Χάινριχ Χάινε (Heinrich Heine, 1797-1856). Η μετάφραση της ποίησης απασχόλησε τον Άγγελο Βλάχο ήδη από την πρώτη του ποιητική συλλογή, την Ἠὼ (1857), αποτελούμενη από πρωτότυπα και μεταφρασμένα ποιήματα (όπως σημειώνεται ρητά και στον υπότιτλο). Σε αυτήν ο Βλάχος πρότασσε ένα κείμενο στο οποίο κατέθετε, μεταξύ άλλων, και την άποψή του για την ποιητική μετάφραση. Αναφέροντας ότι γνωρίζει καλά πως «τὸ νὰ θέλῃ τις νὰ ἐννοήσῃ ποιητὴν τινά, εἰς μετάφρασιν αὐτὸν ἀναγινώσκων, εἶνε τὸ αὐτὸ ὡς ἂν τις ἤθελε νὰ διακρίνῃ τὰ ποικίλματα ὡραίου κεντήματος, ἐκ τοῦ ἀναστρόφου αὐτὸ παρατηρῶν»,[3] όπως έλεγε ένας Ιταλός λόγιος, ο νεαρός μεταφραστής Βλάχος κατέθετε ουσιαστικά τη δική του θέση, ότι δηλαδή η ποίηση δεν μεταφράζεται. Ότι κάτι θα χαθεί από το πρωτότυπο αναγκαστικά (φέρνοντας στο νου τον γνωστό αφορισμό του Ρόμπερτ Φροστ: «Ποίηση είναι αυτό που χάνεται στη μετάφραση»). Φέρνοντας όμως το παράδειγμα με την αναστροφή του κεντήματος, ότι δηλαδή το μεταφρασμένο ποίημα είναι όπως ένα κέντημα από την ανάποδη, όπου τα στολίδια φαίνονται αχνά, συχνά διακρίνονται οι ραφές και πάντως χάνεται το αρχικό τους σχέδιο, δείχνει να αναφέρεται περισσότερο στη μορφή που αντιστρέφεται (είναι τα ποικίλματα που φαίνονται από την ανάποδη, το σχήμα, όχι ολόκληρο το κέντημα). Σαν να λέμε πως το ποίημα που μεταφράζεται χάνει ουσιαστικά –και αναγκαστικά– την αρχική του μορφή, ενώ το περιεχόμενο είναι πιθανότερο, αν ο τεχνίτης είναι ικανός, να διατηρηθεί ακέραιο. Έτσι, έχοντας γνώση πως η μετάφραση της ποίησης φλερτάρει πάντα με το, επίσης, ιταλικό ρητό traduttore-traditore, ο Βλάχος δήλωνε ότι προσπάθησε να μείνει πιστός στο νόημα του ποιήματος χωρίς να παραβλέψει τη στιχουργία («νὰ μὴ ἀπομακρύνωμαι, καθόσον ἡ στιχουργία ἐπέτρεπε τοῦτο, τῆς ἐννοίας τοῦ ποιητοῦ, ὃν μετέφραζα»).[4] Λίγα χρόνια αργότερα, ο Βλάχος, ωριμότερος πλέον ποιητής και μεταφραστής, θα εξηγήσει εναργέστερα τη μέθοδό του. Σημαντικό για την αποτίμηση του μεταφραστή Βλάχου είναι και το γεγονός ότι στην πρώτη του αυτή εκδοτική εμφάνιση στον χώρο της ποίησης ο δεκαεννιάχρονος ποιητής συμπαρέθεσε ισάξια δικά του ποιήματα, και μεταφράσεις ποιημάτων «του ξένου Παρνασσού». Μάλιστα η δεύτερη αυτή κατηγορία ποιημάτων καταλαμβάνει στην συλλογή μεγαλύτερο μέρος από τα πρωτότυπα (50 σελίδες το κεφάλαιο των μεταφράσεων έναντι 44 σελίδων στις οποίες εκτείνονται τα πρωτότυπα), ενώ δεν είναι χωρίς σημασία ότι πολλά από τα πρωτότυπα αυτά είναι εμπνευσμένα από ξένα ποιήματα (σε κάποιες περιπτώσεις και από αυτά τα ίδια που δημοσιεύονται μεταφρασμένα από τον ίδιο τον Βλάχο στο δεύτερο μέρος της συλλογής), ενώ στην κατηγορία των πρωτοτύπων υπάρχουν και επτά ποιήματα γραμμένα «κατά το μέλος» γνωστών αριών της εποχής (από τις όπερες Tροβατόρε, Tραβιάτα και Aττίλας του Βέρντι, Σεμιράμιντε του Ροσίνι και Λουτσία ντι Λάμερμουρ του Ντονιτσέτι), δηλαδή είναι ποιήματα γραμμένα με τρόπο που να μπορούν να τραγουδηθούν στις μελωδίες των αριών, και που όμως δεν ξεφεύγουν θεματικά από το πρωτότυπο, άρα και εδώ έχουμε να κάνουμε με μια ελεύθερη απόδοση των ιταλικών στίχων. Έτσι στην ουσία τα πραγματικά πρωτότυπα ποιήματα της συλλογής αυτής είναι αρκετά περιορισμένα σε αριθμό (21 πρωτότυπα, 7 «κατά το μέλος» αριών και 22 μεταφρασμένα). Η τόσο μεγάλη παρουσία ξένης μούσας στη συλλογή πιθανόν να οφείλεται στο γεγονός ότι, όπως δηλώνει ο ίδιος ο ποιητής στον πρόλογό του, η ποιητική δημιουργία λειτουργούσε για αυτόν ως «ἀντιφάρμακον [...] κατὰ τῆς ἀνίας μακρῶν χειμερινῶν νυκτῶν ἢ θερμῶν ἡμερῶν [...] ἄνευ οὐδενὸς σκοποῦ»,[5] μ’ άλλα λόγια ο δεκαεννιάχρονος ποιητής ήθελε να γράψει στίχους, ενώ δεν είχε ακόμη βρει την ποιητική του ταυτότητα και η μετάφραση φαίνεται πως τον βοηθούσε να κάνει κάποια πρώτα βήματα στην ποίηση. Δεν ήταν όμως μόνο η πρώτη συλλογή του Βλάχου στην οποία συνυπήρχαν πρωτότυπα και μεταφρασμένα ποιήματα. Όλες οι ποιητικές συλλογές του περιλάμβαναν σημαντικό αριθμό μεταφρασμένων ποιημάτων, όπως επίσης και η έκδοση των Κωμωδιῶν του τού 1871 (με πέντε πρωτότυπα και δύο διασκευασμένα έργα), ενώ η μετάφραση αποτέλεσε μια από τις βασικές πνευματικές του δραστηριότητες σε όλη τη διάρκεια της ζωής του. Ειδικά όμως η μετάφραση της ποίησης φαίνεται πως έπαιξε καθοριστικό ρόλο και στη δική του πρωτότυπη δημιουργία. Η μεταφραστική θεωρία του Βλάχου σχετικά με την ποίηση, έτσι όπως πρωτοδιατυπώνεται στον πρόλογο της Ἠοῦς, εξελίσσεται και ολοκληρώνεται στον πρόλογο της τρίτης χρονολογικά ποιητικής του συλλογής (αλλά της πρώτης που περιλαμβάνει αποκλειστικά μεταφρασμένα ποιήματα), τις Ποιητικὲς Μελέτες του Λαμαρτίνου (1864). Είχαν προηγηθεί οι εκδόσεις της συλλογής Ώραι (1860) –που περιλάμβανε βασικά πρωτότυπα αλλά και κάποια μεταφρασμένα ποιήματα, παρότι στον υπότιτλο της έκδοσης σημειωνόταν απλά: «Ποιήσεις Ἀγγέλου Βλάχου – καθώς και του ποιήματος Φειδίας καὶ Περικλῆς που εκδόθηκε αυτόνομα το 1863· και βέβαια πλήθος πρωτότυπων και μεταφρασμένων ποιημάτων σε περιοδικά έντυπα (σε αυτά και η μετάφραση της «Λεονώρας» του Μπύργκερ στη Χρυσαλλίδα το 1863, με αφορμή την οποία ο Βλάχος δημοσίευσε και τον «Βουρκόλακα» από την έκδοση του Πάσωφ (Passow), γεγονός που πιστοποιεί την από τότε, τουλάχιστον, τριβή του με τη δημοτική μας ποίηση). Βεβαίως, και πιθανόν όχι χωρίς σημασία, μεταξύ της πρώτης διατύπωσης της θεωρίας του για τη μετάφραση της ποίησης στην Ὴὼ (1857) και της δεύτερης, πιο ολοκληρωμένης στον Πρόλογο των ποιημάτων του Λαμαρτίνου (1864) είχε μεσολαβήσει και η διετής διαμονή του Βλάχου στη Γερμανία, μια εμπειρία που τον επηρέασε ποικιλοτρόπως, όπως θα δούμε και στη συνέχεια. Μόριτς Ντάνιελ Οπενχάιμ, πορτρέτο του Χάνριχ Χάινε, 1831, Πινακοθήκη Αμβούργου. Σε κάθε περίπτωση, στον πρόλογο της έκδοσης των Ποιητικῶν Μελετῶν του Λαμαρτίνου, μια έκδοση που τον έκανε «γνωστὸν εἰς τὸ Πανελλήνιον»,[6] ο Βλάχος φαίνεται να έχει κατασταλάξει στη θέση πως η πιστή μετάφραση ενός ποιήματος δεν είναι εκείνη που ακολουθεί ευλαβικά το γράμμα του μεταφραζόμενου ποιήματος –αυτή, αντιθέτως, η μέθοδος συχνά οδηγεί στο ακριβώς αντίθετο αποτέλεσμα, δηλαδή, το μεταφρασμένο ποίημα να μην αποδίδει το νόημα του μεταφραζόμενου– αλλά εκείνη που προσπαθεί να αποδώσει το νόημα του ποιήματος, χωρίς να εμμένει στην πιστότητα της κάθε μεταφραζόμενης λέξης (καθώς, βεβαίως, η μετάφραση του νοήματος ενός ποιήματος εξαρτάται από το σύνολο του ποιήματος και όχι από την μετάφραση της κάθε λέξης): Ὁ τοσοῦτον θρησκευτικῶς εἰς τὰς λέξεις τοῦ πρωτοτύπου προσαρτώμενος μεταφραστὴς ἀναγκάζεται πολλάκις νὰ θυσιάσῃ εἰς τῆς ὑπερβαλλούσης αὐτοῦ εὐλαβείας τὸν βωμὸν τὴν ἰδιάζουσαν τῆς πατρίου γλώσσης χροιάν, πολλαχοῦ δὲ καὶ τὴν καλλίτεχνον τοῦ στίχου του διαμόρφωσιν, μὴ κερδαίνων ἐν τούτοις πάντοτε ὅ,τι προσεδώκα, τὸ πιστὸν δηλονότι τῆς μεταφράσεως· καθότι πιθανώτατον εἶνε ἐν τοιαύτῃ περιπτώσει, ν’ ἀνταποκρίνεται μὲν ἡ μετάφρασίς του πιστότατα κατὰ στίχον πρὸς τὸ πρωτότυπον, ἀλλ’ ὅμως ν’ ἀπέχῃ σπουδαίως αὐτοῦ κατὰ τὴν ἐν συνόλῳ ἔννοιαν τῆς στροφῆς.[7] Ο ίδιος ο Βλάχος εξηγεί πως ανάμεσα στις δύο υπάρχουσες επιλογές ενός μεταφραστή, την πιστή (όπως την περιγράφει εδώ) και την ελεύθερη («τὴν πλήρη καὶ ἀνυπότακτον ἐλευθερίαν, τὴν ἀχαλίνωτον δηλαδὴ ἀκολασίαν τῆς μεταφράσεως»),[8] ο ίδιος επιλέγει μια ενδιάμεση οδό, που αποτελεί στην ουσία και τον δρόμο που θα οδηγήσει στην πιστότερη απόδοση ενός ποιήματος, καθώς το ποιητικό μήνυμα μπορεί να μεταφερθεί ακέραιο, εφόσον, η γλώσσα –δηλαδή το μέσο– αναγκαστικά διαφοροποιείται (οι υπογραμμίσεις δικές μου): Τὴν μέσην ὁδόν, πιστὸς εἰς τὴν ἔννοιαν κ’ ἐλεύθερος εἰς τὴν ἐξωτερικὴν αὐτῆς διατύπωσιν διαμείνας, καὶ φρονῶν ὅτι τότε μόνον ἀποδίδει πιστῶς ὁ μεταφραστὴς τὸν πρωτότυπον ποιητήν, ὁσάκις, περικαθαίρων πρότερον τὰς ἐννοίας αὐτοῦ τοῦ στιχουργικοῦ καὶ ὁμοιοκαταληκτικοῦ κόσμου, τοῦ καὶ εἰς ζυγὸν πολλάκις ἀποβαίνοντος, ἐξευρίσκει τὴν καθαρὰν καὶ ἀδιάστροφον ἔννοιαν, ἣν εἶχεν ἐκεῖνος ἐν νῷ πρὶν ἢ τὴν ὑποτάξῃ εἰς τῆς ἐξωτερικῆς διατυπώσεως τὰς ἀπαιτήσεις, καὶ ταύτην διαμορφοῖ ἐλευθέρως κατὰ τὸ πάτριον ἰδίωμα.[9] Μ’ άλλα λόγια, η μετάφραση της ποίησης για τον Βλάχο απαιτεί μεγάλη συμμετοχή από την πλευρά του μεταφραστή για να είναι πιστή, σε βαθμό που ουσιαστικά το ποίημα να ξαναγράφεται από την αρχή. Η διετής παραμονή του Βλάχου στη Γερμανία είχε, κατά τη γνώμη μου, δύο σημαντικές επιρροές στη σκέψη και τη δημιουργία του. Τη γνωριμία του με το έργο του Ρίχαρντ Βάγκνερ – μια γνωριμία που γονιμοποίησε την κριτική του φλέβα και τον βοήθησε να αναπτύξει την αισθητική του θεωρία (που είχε ως βασική αρχή την απόρριψη κάθε ακρότητας), και την επαφή του με την ποίηση του Χάινριχ Χάινε. Η σκέψη και το έργο του Γερμανού ποιητή ταίριαξαν στην ποιητική ευαισθησία του Βλάχου και η ειρωνική, πλην μελαγχολική, χροιά της ποίησής του στάθηκε, πιθανόν, ο καταλύτης για τη δική του ποιητική έκφραση. Ο Βλάχος πρωτοδιάβασε τον Χάινε στο Βερολίνο, για να διασκεδάσει «τὰς ἀπεράντους καὶ ἀτερπνεῖς νύκτας βαρυτάτου γερμανικοῦ χειμῶνος – χειμῶνος δέκα καὶ ὀκτὼ βαθμῶν ὑπὸ τὸ μηδέν», όπως εξηγούσε στην περίφημη διάλεξή του για τον Γερμανό ποιητή αρκετά χρόνια αργότερα. Η ποίηση του Χάινε ζέσταινε τις παγωμένες νύχτες του Βλάχου και ταξίδευε τη σκέψη του «πρὸς τὰ πευκόφυτα βουνὰ τῆς πατρίδος καὶ τὸν γαλανόν της οὐρανόν», νομίζοντας πως άκουγε στα βάθη της ψυχής του «τὴν λαλιὰν τῆς ἀθανάτου ἡμῶν δημοτικῆς μούσης φίλως ἀνταποκρινομένην εἰς τὴν μούσαν τοῦ γερμανοῦ ποιητοῦ». Τα ποιήματα αυτά, με την απλότητα και την ανεπιτήδευτη έκφρασή τους θύμισαν στον Έλληνα ποιητή τη δημοτική μας ποίηση και αναρωτιόταν πως ήταν δυνατόν «νὰ ἔχωσι τοσοῦτον ὁμοίαν τὴν μορφὴν τὴν γλῶσσαν, τοσοῦτον ὁμογενῆ τὴν ἀλήθειαν καὶ τῶν νοημάτων καὶ τὸ ἀνεπίπλαστον τοῦ αἰσθήματος, τοσοῦτον ἀπαράλλακτον τὴς ἐγκράτειαν τῆς ἑρμηνείας καὶ τὸ ἀπέριττον καὶ ἀφελὲς τῆς φράσεως».[10] Αμέσως αισθάνθηκε την επιθυμία να τα μεταφράσει, φορώντας τους «ἑλληνικὴν ἐσθῆτα». Όμως αυτό δεν πραγματοποιήθηκε παρά είκοσι και πλέον έτη αργότερα, όταν το 1887 αποφάσισε να εκδώσει μια συλλογή με 81 από τα τραγούδια του Χάινε, τα οποία κατέστησε, όπως είχε επιθυμήσει, «ἀληθινὰ δημοτικὰ ἑλληνικὰ ποιήματα». Ο Βλάχος επέλεξε εκείνα τα οποία δεν είχαν θεματική που να σχετίζεται αποκλειστικά με ζητήματα της γερμανικής ζωής και κουλτούρας και που μπορούσαν «λόγῳ μορφῆς καὶ λόγῳ οὐσίας, νὰ περιβληθῶσιν ἀλώβητα γνησίαν ἑλληνικὴν ἐσθῆτα, ὁποία ἰδίως καὶ ἀναμφηρίστως ἡ τῆς δημοτικῆς ἡμῶν ποιήσεως»,[11] όπως ο ίδιος εξηγεί στον πρόλογο της έκδοσης – ένας πρόλογος που επιρρωνύει τις προαναφερθείσες θέσεις του για την ποιητική μετάφραση, αλλά και προλογίζει μια συλλογή που αποτελεί την επιφανέστερη έμπρακτη απόδειξή της. Στόχος είναι η απόδοση του ποιητικού «νοήματος» και το μέσον –η γλώσσα– επιλέγεται κατά περίπτωση. Ίσως να μην είναι χωρίς σημασία το γεγονός ότι στην έκδοση δημοσιευόταν ως παράρτημα και το «ᾆσμα τοῦ Τανχόϋζερ», στη γλώσσα που είχε επιλεγεί κατά την πρώτη του δημοσίευση (στη Χρυσαλλίδα το 1864), συνοδευόμενο από σχετικό σχόλιο του Βλάχου που επεσήμαινε ότι αποφάσισε να το συμπεριλάβει παρότι στην καθαρεύουσα, η οποία ήταν «ἡ μόνη τότε κριθεῖσα ἁρμόζουσα εἰς τὸ ἰδιοφυὲς τῆς οὐσίας του», έτσι ώστε ο αναγνώστης «νὰ ἐκτιμήσῃ πληρέστερον –καὶ ὑπὸ ἄλλην μορφὴν– τὸ μέγα τάλαντον τοῦ ποιητοῦ».[12] Δεν ξέρουμε πώς θα μετέφραζε ο ποιητής το «ἰδιοφυὲς τῆς οὐσίας του» αν καταπιανόταν με την απόδοσή του στα 1886-7, αν και η αναδημοσίευσή του δηλώνει πως, αν μη τι άλλο, ο Βλάχος δεν απέρριπτε αυτή του την επιλογή. Σε κάθε περίπτωση, τα 81 ποιήματα της συλλογής αν και δεν θυμίζουν πάντα δημοτικό τραγούδι έχουν πράγματι μια απλότητα και μια αμεσότητα που ταιριάζει στη λαϊκή μούσα: Μ’ ἔψησαν, μ’ ἐτυράννησαν Ὅσο μπορεῖ νὰ γείνῃ, Αὐτὴ μὲ τὴν ἀγάπη της, Καὶ μὲ τὴν ἔχτρα ἐκείνη. Φαρμάκι μοῦ ’χουν στὸ ψωμὶ Καὶ στὸ νερό μου βάλει, Ἡ μιὰ μὲ τὴν ἀγάπη της, Καὶ μὲ τὴν ἔχτρα ἡ ἄλλη. Ἀπ’ ὅλες ὅμως πιὸ βαρειὰ Καὶ πιὸ πικρὴ μοῦ πέφτει, Κείνη ποὺ δὲ μ’ ἀγάπησε, Κείνη ποῦ δὲ μ’ ἐχτρεύτη. Ή σε άλλες περιπτώσεις, η απλότητα των εκφραστικών μέσων δεν αναιρεί την σαφώς ρομαντική διάθεση: Ὅταν σὲ βάλουνε βαθιὰ στὸ μνῆμα Στὸ μαῦρο μνῆμα, ἀγάπη μου γλυκειά, Κ’ ἐγὼ μαζί σου νὰ κατέβω θέλω Στὸν τάφο νὰ σοῦ κάνω συντροφιά. Νὰ σὲ φιλῶ, νὰ σὲ σφικταγκαλιάζω. Κρύα μου ἀγάπη, ἀκίνητη, χλωμή! Νὰ ξεφωνῶ, νὰ δέρνωμαι, νὰ κλαίω... Ὡς νὰ γενῶ κ’ ἐγὼ κρύο κορμί. Κ’ ὅταν ξυπνοῦν οἱ πεθαμένοι ὅλοι Μεσάνυχτα καὶ πιάνουν τὸ χορό, Νὰ μένωμε οἱ δυό μας μέσ’ στὸ λάκκο Ὁ ἕνας εἰς τοῦ ἄλλου τὸ πλευρό. Κι ὅταν ἐρθῇ δευτέρα παρουσία Κι οἱ ἄλλοι πᾶν νὰ ἰδοῦνε τὸ θεό. Ἐμεῖς νὰ κάνωμε πὼς δὲν ἀκοῦμε. Καὶ νὰ καθόμαστε ἀγκαλιὰ οἱ δυό. Στην έκδοση αυτή των 81 μεταφρασμένων ποιημάτων του Γερμανού βάρδου, ο Βλάχος πρόταξε και ένα τετράστιχο αφιερωμένο «Εἰς Ἐρρῖκον Ἄϊνε», μιμούμενος αριστοτεχνικά το ύφος του τελευταίου: Εἰς Ἐρρῖκον Ἄϊνε Δὲν εἶχες αἷμα ’ς τὴν καρδιά σου Εἶχες φωτιὰ ἀναλυτῆ. Καὶ κάψε, κάψε ὁλόγυρά σου, ’Σ τὸ τέλος κάηκε κι’ αὐτή. Ο αναγνώστης της συλλογής δύσκολα θα διέκρινε πως αυτό το ποίημα ήταν πρωτότυπο ενώ τα υπόλοιπα μεταφρασμένα. Η διαδικασία της μετάφρασης της ποίησης του Χάινε είχε εφοδιάσει τον Βλάχο με τα κατάλληλα εργαλεία ώστε να μπορεί να γράψει εύκολα ένα ποίημα στο ύφος του Χάινε. Ταυτόχρονα η κυκλοφορία της έκδοσης εκπλήρωσε την επιθυμία του μεταφραστή να καταστήσει γνωστή και δημοφιλή την ποίηση του μεγαλύτερου από τους νεώτερους ποιητές της Γερμανίας, όπως χαρακτήριζε τον Χάινε στη διάλεξη στον «Παρνασσό» τον Μάρτιο του 1887 (διάλεξη που πραγματοποιήθηκε λίγο μετά την κυκλοφορία της έκδοσης), και γοήτευσε τους αναγνώστες της, όπως θα έγραφε ο Σουρής, με αφορμή τη δεύτερη έκδοση (1908) των Τραγουδιών : Τοῦ Χάϊνε τραγούδια μεγάλα καὶ περίφημα ὅλων τῶν μουσολήπτων ἀληθινὸν ἐντρύφημα τοῦ πολυγνώστου Βλάχου μετάφρασις τελεία πωλεῖται ἐπηυξημένη εἰς τὰ βιβλιοπωλεῖα.[13] Aν και η έκδοση του Βλάχου περιείχε 81 τραγούδια, ο Έλληνας ποιητής δεν έπαψε να ασχολείται με την μετάφραση ποιημάτων του Χάινε στα ελληνικά. Τον χειμώνα του 1888, και ενώ βρισκόταν και πάλι στη Γερμανία (αυτή τη φορά ως πρεσβευτής), συνέχισε να θερμαίνει τις κρύες νύχτες του με την ποίηση του Χάινε, όπως μαρτυρούν σχετικά μεταφρασμένα ποιήματα που έχουν βρεθεί στο αρχείο του και που φέρουν ημερομηνία 1887-8. Πρόκειται για 9 νέα ποιήματα που προστέθηκαν στην δεύτερη έκδοση (του 1908). Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι οι μεταφράσεις των τραγουδιών του Χάινε έδειξαν στον Βλάχο έναν εκφραστικό δρόμο που μέχρι εκείνη τη στιγμή δεν είχε ακολουθήσει. Όπως δεν είναι τυχαίο ότι αυτό δεν συνέβη το 1861 όταν πρωτοδιάβασε τα ποιήματα του Χάινε, αλλά το 1886 όταν καταπιάστηκε με την μετάφρασή τους. Και ο λόγος δεν είναι πως είχαν παρέλθει αρκετά χρόνια και είχαν αλλάξει πολλά στον χώρο της ελληνικής ποίησης (άλλωστε ο Βλάχος εξακολούθησε να γράφει –και να μεταφράζει– ποιήματα και στην καθαρεύουσα και μετά το 1887), αλλά το γεγονός ότι ο ποιητής δεν είχε ακόμη (το 1861) προσπαθήσει να μιλήσει με τους τρόπους της λαϊκής μούσας. Ήταν η τριβή του με την μετάφραση των ποιημάτων του Χάινε εκείνο που τον εξοικείωσε με το να εκφράζει την ποιητική του ευαισθησία στη δημοτική. Τα ώριμα ποιήματά του στη δημοτική, όπως αυτό που ακολουθεί, πιθανόν να μην είχαν ποτέ γραφτεί αν ο Βλάχος δεν είχε γνωρίσει την ποίηση του Χάινε, και κυριότερα, αν δεν είχε αποφασίσει να την μεταφράσει. Μαῦρα Μερόνυχτα Βουβὲς περνοῦν οἱ μέρες μου ἡ μιὰ τῆς ἄλλης μοιάζει ὅπως βραδυάζει ἡ χθεσινὴ κ’ ἡ σημερνὴ χαράζει. Χειροκρατοῦνται σὰν ξωθιὲς ποὺ λὲν στὰ παραμύθια καὶ σταυροπόδι κάθονται στὰ γέρικά μου στήθια. Ἡ μιὰ μοῦ κλεῖ τὰ μάτια μου χωρὶς νὰ τὰ κοιμίσει ἡ ἄλλη τὰ κρατᾶ ἀνοιχτὰ χωρὶς νὰ τὰ φωτίσει. Κι ἔτσι ξυπνῶ ἀκοίμιστος πλαγιάζω ἀγρυπνισμένος. Βλέπω ὅλα γύρω μου θολὰ καὶ σ’ ὅλα μένω ξένος. Ἂχ μαῦρα μου μερόνυχτα μιὰ προσευχὴ σᾶς κάνω. Ἀφῆστε με ν’ ἀναπαυτῶ σταθεῖτε... νὰ πεθάνω. Μάιος 1916 Παρά την αρνητική στάση των περισσοτέρων σήμερα φιλολόγων απέναντι στον Άγγελο Βλάχο, δύσκολα θα μπορούσε κανείς να του αρνηθεί την ιδρυτική συμβολή του στη γνωριμία του ελληνικού κοινού με την ποίηση του Χάινε. Και απόδειξη γι’ αυτό αποτελεί η συνεχής και αυξανόμενη παρουσία του Χάινε στην μεταφρασμένη ποίηση του τέλους του 19ου και κυρίως των αρχών τού 20ού αιώνα.[14] Δεν είναι τυχαίο ότι η τρίτη έκδοση των Τραγουδιών του Βλάχου κυκλοφόρησε το 1922, μετά τον θάνατο του ποιητή/συγγραφέα του, ενώ το ενδιαφέρον για τον Χάινε εξακολουθούσε να είναι ζωντανό, όπως μαρτυρεί το πλήθος των δημοσιεύσεων των τραγουδιών του (κυρίως, αλλά όχι μόνο, σε απόδοση του Βλάχου) στον περιοδικό Τύπο της εποχής. Ο Βλάχος είχε πετύχει τον στόχο του, να καταστήσει την ποίηση του Χάινε «ἀληθινὸν ἐντρύφημα». [1] Βλ. Στέλλα Κουρμπανά, «Ο Άγγελος Βλάχος: κλασικός ή ρομαντικός», The Athens Review of Books, 63 (Ιούνιος 2015), σ. 23-26. [2] Αἰμίλιος Χουρμούζιος, «Ἕνας θεμελιωτής (ὁ ἀντιρομαντικὸς τοῦ 19ου αἰώνα)», Νέα Ἑστία ΜΣΤ΄, «Ἀφιέρωμα στὸν Ἄγγελο Βλάχο», τχ. 539 (Χριστούγεννα 1949), σ. 14-34. Βλ. και Κουρμπανά, ό.π. [3] Ἄγγελος Βλάχος, «Τῷ ἀναγνώστῃ», Ἡ Ἠώς, ἤτοι Συλλογὴ Ποιήσεων πρωτοτύπων καὶ μεταπεφρασμένων, Ἀθήνησι, Τύποις Γ. Εμ. Κοτσαμπασοπούλου, 1857, α΄-ι΄: θ΄. [4] Ό.π. [5] Βλάχος, ό.π., σ. α΄. [6] [Ανυπόγραφο], «Βιβλιογραφία», Χρυσαλλίς Δ΄, τχ. 83 (15.6.1866), σ. 256. [7] Ό.π., ς΄. [8] Ό.π., ς΄-ζ΄. [9] Ό.π., ζ΄. [10] Όλες οι παραπομπές στο Ἄγγελος Βλάχος, «Περὶ τῆς ποιήσεως τοῦ Ἐρρίκου Ἄϊνε», Ἑστία 587 (29.3.1887), σ. 193-196: 194. [11] Ό.π., Πρόλογος [γ΄]. [12] Ἑρρίκου Ἄϊνε, Τραγούδια, Μετάφρασις Ἀγγέλου Βλάχου, Ἐν Ἀθήναις, Βιβλιοπωλεῖον Ἑστίας, 1887, σ. 132. [13] Ὁ Ρωμηός, Ἔτος ΚΔ΄, τχ. 1073 (21.2.1909), σ. 4. [14] Βλ. η σχετικά πρόσφατη έκδοση μεταφράσεων του Χάινε (Χάινε, Μεταφράσεις ποιημάτων του, Ανθολογία, επιλογή Νάσος Βαγενάς, Αθήνα, Σοκόλης, 2007), περιλαμβάνει μεταφράσεις από 25 διαφορετικούς ποιητές.

«Των μουσολήπτων αληθινόν εντρύφημα»

Σύνδεση