Σύγχρονες παρατηρήσεις για αρχαία πράγματα

1. Αξίζει να θυμηθούμε ότι η αρχαία Αθήνα ήταν η πόλις που δημιούργησε τον Σωκράτη, και αυτή η ίδια ήταν που τον κατέστρεψε. Στο ίδιο πνεύμα, το πρώτο δικαστήριο από ένορκους πολίτες, το οποίο συμβολίζει στην Ορέστεια του Αισχύλου την γένεση της δημοκρατίας, κατέληξε σε ισοψηφία για την ενοχή του μητροκτόνου Ορέστη. Η Αρχαία Ελλάδα είναι γεμάτη από τέτοια παραδείγματα καταστροφικής αγάπης, αν και αυτό το πράγμα δεν θα μπορούσε να συμβαίνει με κάποιον άλλον τρόπο. Αληθεύει όμως ότι αυτές οι αρχαίες ιστορίες δεν ενσαρκώνουν παρά έναν τραγικό πεσιμισμό; Μάλλον συμβαίνει ακριβώς το αντίθετο: Στην Ορέστεια ο Αισχύλος προσπαθεί να δείξει ότι η δημοκρατία είναι κάτι που δεν μπορείς να το θεωρήσεις ως μια δεδομένη κατάσταση ώστε να μπορείς και να προδικάσεις ότι θα λειτουργεί απρόσκοπτα μόνο και μόνο λόγω της καθαρής προέλευσης του ονόματός της. Εξάλλου, η Ιστορία το έχει αποδείξει αυτό πολλές φορές. Ακόμη και ο Αδόλφος Χίτλερ είχε εκλεγεί μέσα από δημοκρατικές διαδικασίες. Η δημοκρατία είναι ένα πολίτευμα που πρέπει διαρκώς να επανεκτιμάται για να είναι σίγουρο ότι τα ιδεώδη της αποτυπώνονται στην εφαρμογή της. Θέτοντας τα δικά του ιδεώδη σε δοκιμασία, ο Σωκράτης επέλεξε να πεθάνει παρά να δραπετεύσει από την Αθήνα. Στην περίπτωσή του, μπορεί η πόλις να εφάρμοσε τους νόμους λανθασμένα, αυτό όμως δεν σημαίνει ότι καταργήθηκε και η αρχή του ίδιου του νόμου. Οι νόμοι αντιπροσώπευαν ιδεώδη και γίνονταν οι πυξίδες με τις οποίες η ζωή και η ηθική κρίση των πολιτών έπρεπε να καθοδηγούνται. Εάν ο Σωκράτης παραβίαζε τον νόμο και το έβαζε στα πόδια, αυτή η στάση του δεν θα τον έκανε καλύτερο από τους κατηγόρους του. Για τους αρχαίους Έλληνες, τα ιδεώδη δεν ακυρώνονται σε καμία περίπτωση όντας περισσότερο εικονικά παρά πραγματικά. Ο Σωκράτης διακατεχόταν από κάτι το οποίο είναι γνωστό ως δαίμων, μια λέξη η οποία στα αρχαία ελληνικά σημαίνει το ενυπάρχον πεπρωμένο, μοίρα, ακόμη και θεός. Ενίοτε, ο Σωκράτης μπορεί και να βίωνε κάτι ανάλογο με αυτό που σήμερα θα λέγαμε ότι μοιάζει με μια κρίση επιληψίας. Και αυτό γιατί όταν το εσωτερικό του δαιμόνιο τον κατελάμβανε απότομα, στεκόταν ακίνητος σαν παγωμένος, και φαινόταν ότι βρίσκεται σε κατάσταση έκστασης, ή ότι είχε προσβληθεί από μια εμβολή. Και πάλι απότομα έβγαινε από αυτή την κρίση. Πιθανόν αυτό να συνέβαινε πολύ πιο συχνά όταν βρισκόταν στο σημείο να πάρει μια σημαντική απόφαση. Εντούτοις, ο δαίμων του Σωκράτη πάντα του έλεγε να μην κάνει κάτι και ποτέ δεν του έλεγε να κάνει κάτι. Με άλλα λόγια, ο δαίμων ήταν πάντα αρνητικός, ποτέ θετικός. Αυτό όμως αντίκειται στον τρόπο που εμείς αντιλαμβανόμαστε την «έμπνευση», την οποία συνήθως εκλαμβάνουμε ως μία θετική κατάσταση και όχι ως κάτι αρνητικό. Συνεπώς, τι θα μπορούσε να σημαίνει ο αρνητικός δαίμων του Σωκράτη; Θεωρώ ότι είναι μάλλον πιο σημαντικό να γνωρίζουμε τι είναι αυτό που δεν θέλει κάποιος άνθρωπος από το να πιστεύουμε ότι ξέρει τι είναι αυτό που θέλει. Ένας άνθρωπος που εξαρχής γνωρίζει τι δεν θέλει και τι δεν μπορεί να ανεχτεί, δεν θα αναγκαστεί ποτέ να υποστεί όλα αυτά τα εμπόδια που προκύπτουν ανάμεσα στον εαυτό του και σε αυτό που τελικά θέλει, ακόμα και αν μπορεί να εξηγήσει τι θέλει και να το διαχωρίσει από αυτό που δεν θέλει. Αντίθετα, ο άνθρωπος που ξέρει μόνο τι θέλει, ή που νομίζει ότι ξέρει τι θέλει, αλλά δεν είναι σε θέση να γνωρίζει τι δεν θέλει, θα καταλήξει αναγκαστικά να προσκρούσει σε όλα τα εμπόδια που προκύπτουν ανάμεσα στον ίδιον και σε αυτό που τελικά θέλει. Έτσι, εάν κανείς ξέρει τι δεν θέλει, μπορεί πραγματικά να προσεγγίσει την συνειδητοποίηση αυτού του δύσληπτου πράγματος –δηλαδή του τι ακριβώς θέλει ή επιδιώκει‒ καλύτερα από εκείνον τον άνθρωπο που αόριστα γνωρίζει, ή νομίζει ότι γνωρίζει, τι θέλει. Ο Σωκράτης ήρθε πιο κοντά στην αλήθεια με το να γνωρίζει τι είναι μη-αληθινό παρά με το να επαναπαύεται σε αυταπάτες. 2. Ένα εγχειρίδιο Λατινικής γραμματικής είναι ένα συντεταγμένο και μεθοδικό πράγμα, ένα βιβλίο με αυστηρά διατυπωμένους γλωσσικούς κανόνες και ρυθμίσεις. Κανείς μπορεί να διακρίνει, μελετώντας την Λατινική γλώσσα, πώς διοικούσαν οι Ρωμαίοι μια αυτοκρατορία η οποία περιελάμβανε το μεγαλύτερο μέρος του γνωστού κόσμου επί εκατό χρόνια. Αντίθετα, ένα εγχειρίδιο Αρχαίας Ελληνικής γραμματικής είναι ένα εντελώς διαφορετικό απόκτημα. Εξ ανάγκης, οφείλει να είναι πλείστες όσες φορές μεγαλύτερο από το μέγεθος μιας Λατινικής γραμματικής. Κατόπιν επισταμένης έρευνας, κανείς ανακαλύπτει γρήγορα ότι μια Ελληνική γραμματική δεν αποτελεί τόσο ένα βιβλίο γραμματικών κανόνων όσο ένα βιβλίο με εξαιρέσεις στους γραμματικούς κανόνες. Και ακόμα διαπιστώνει ότι οι γραμματικές εξαιρέσεις των Αρχαίων Ελληνικών πολλαπλασιάζονται με ατελεύτητη ποικιλία. Μελετώντας την Αρχαία Ελληνική γλώσσα, μπορούμε να διακρίνουμε την βάση πάνω στην οποία αναπτύσσεται κάθε λογής εξαίρεση σχετικά με τον Ελληνικό πολιτισμό, και να αντιληφθούμε γιατί οι Αρχαίοι Έλληνες ήταν ένας λαός που λάτρευε την αρχή της εξαίρεσης. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, ο Βιργίλιος μπορεί μεν να ισχυρίζεται στην Αινειάδα ότι το μεγαλοφυές στοιχείο της Ρώμης ήταν η αυτοκρατορία της, αλλά από την άλλη πλευρά, παραδέχεται ότι η Ελλάδα θα ήταν για πάντα ο κυρίαρχος της Ρώμης στην τέχνη. Επίσης, μελετώντας την Αρχαία Ελληνική γλώσσα μπορεί κανείς να καταλάβει ποιος ήταν αυτός ο ελληνικός λαός που έφτιαχνε τέτοιου είδους κανόνες ώστε να μπορεί και να τους παραβιάζει. Οι Αρχαίοι Έλληνες όχι μόνον στερούνταν την πειθαρχημένη ομοιομορφία που ήταν αναγκαία για την διακυβέρνηση μιας αυτοκρατορίας, αλλά κατά καιρούς, στην αναζήτηση της πρωτοτυπίας, της ατομικότητας και της εξαίρεσης, στερούνταν ακόμη και την στοιχειώδη συναίνεση για να συμφωνήσουν σε οτιδήποτε σχεδόν προέκυπτε αναμεταξύ τους. 3. Η Ρώμη κυρίευσε την Ελλάδα, πολιτικά και στρατιωτικά. Και ύστερα η Ελλάδα κυρίευσε την Ρώμη, πολιτισμικά. Στα πρώιμα χρόνια της αυτοκρατορίας, καμία κοινωνία στην οικουμένη δεν μπορούσε να αντιπαραβληθεί στην ισχύ της Ρώμης. Οι Ρωμαίοι δεν έκτισαν μόνο μια αυτοκρατορία, αλλά έκτισαν και γέφυρες, δρόμους, αποχετευτικό σύστημα, υδραγωγεία –κάθε τι που σήμερα θα ονομάζαμε υποδομή‒ και διαχειρίστηκαν μια τεράστια γραφειοκρατική οργάνωση. Μετεξέλιξαν τον κόσμο στον οποίο ηγήθηκαν με κβαντικά άλματα. Δικό τους κατόρθωμα ήταν η δύναμη της αυτοκρατορίας, η στρατιωτική ευφυΐα και ένα σπάνιο ταλέντο σε θέματα μηχανολογίας, πολεοδομίας και διοικητικής οργάνωσης. Στο αποκορύφωμα της δόξας της, η Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία εξαπλώθηκε προς βορράν μέχρι την Βρετανία, προς νότον μέχρι την Αίγυπτο, προς δυσμάς μέχρι τον Ατλαντικό Ωκεανό, και προς ανατολάς σχεδόν μέχρι την Κασπία Θάλασσα – με άλλα λόγια, συμπεριέλαβε το μεγαλύτερο μέρος από τον τότε γνωστό κόσμο. Εντούτοις, οι αρχαίες ελληνικές μορφές και ιδέες αποτέλεσαν το πρόπλασμα πάνω στο οποίο πλάστηκε η Ρώμη και φαντασιώθηκε την ύπαρξή της. Οι αρχαίες ελληνικές μορφές λειτούργησαν ως παραδείγματα τελειότητας τα οποία ενέπνευσαν την Ρώμη. Αυτό γίνεται απολύτως εμφανές όταν κανείς κάνει μια επίσκεψη σε οποιοδήποτε μουσείο με Ρωμαϊκά αγάλματα και διαβάσει τις ταμπέλες που γράφουν: «Ρωμαϊκό άγαλμα, 1ος μ.Χ. αιώνας, από το Ελληνικό πρωτότυπο…». Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο βασίλειο των ιδεών. Η μελέτη της ρητορικής ή της φιλοσοφίας στην Ρώμη βασιζόταν επίσης στην μαθητεία των Ελλήνων. Μπορεί οι Ρωμαίοι να διαμόρφωσαν και να ανάπτυξαν τη μηχανική επιστήμη, αλλά οι Έλληνες παρείχαν την πρωτότυπη έμπνευση και την αρχέγονη μορφή. Η ίδρυση της Αμερικής είναι μια ανάλογη περίπτωση. Οι Πατέρες του Έθνους επισήμως καθιέρωσαν την Αμερική ως δημοκρατία. Το μοντέλο διακυβέρνησης για τη δημοκρατία που υιοθέτησαν ήταν η Αρχαία Ρώμη. Όμως οι αρχές της ισότητας και της δικαιοσύνης για όλους, τα απαράγραπτα ανθρώπινα δικαιώματα των Αμερικανών πολιτών στα οποία βασίζονται οι αρχές μιας αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας, είναι βασισμένα στην Αρχαία Ελλάδα. Έτσι μπορούμε να ισχυρισθούμε πως όταν διαχειριζόμαστε σύνθετες καταστάσεις της σύγχρονης ζωής σε πολιτικό, κοινωνικό και οικονομικό επίπεδο, τότε, στον καθημερινό κόσμο της πράξης, αποτίουμε φόρο τιμής στην Αρχαία Ρώμη. Αλλά, όταν ονειρευόμαστε, τότε ονειρευόμαστε Ελληνικά. 4. Η ιστορία της δημιουργίας στην Βίβλο αφηγείται από πού προήλθε ο άνθρωπος. Αλλά στην αρχαιοελληνική ιστορία της δημιουργίας, όπως την αφηγήθηκε ο Ησίοδος στην Θεογονία, ποτέ δεν μαθαίνουμε πώς προήλθε ο άνθρωπος. Όταν για πρώτη φορά γίνεται αναφορά στον άνθρωπο, αυτό γίνεται σε αντίθεση με κάτι άλλο, και στην προκειμένη περίπτωση, σε αντίθεση με έναν κόσμο τεράτων. Αυτός λοιπόν ο άνθρωπος –ο Περσέας, ο Βελλεροφόντης, ο Ηρακλής, ο Οιδίπους‒, σκοτώνει θηρία και δράκους. Ως εκ τούτου μαθαίνουμε τι είναι ο άνθρωπος μέσα από μια αρνητική παραβολή όπου παρατηρούμε τι δεν είναι και σε τι αντιτίθεται. Η ανθρωπότητα λοιπόν σύμφωνα με τους Αρχαίους Έλληνες δεν είναι κάτι δεδομένο. Είναι κάτι που πρέπει να σφυρηλατηθεί στο καμίνι της πάλης ενάντια σε αυτό που την απειλεί για να την καταστρέψει. Επομένως, το ανθρώπινο γένος είναι μια δυναμική οντότητα, η οποία βρίσκεται διαρκώς σε μια διαδικασία ανάκτησης και αναδημιουργίας. Περαιτέρω στην Θεογονία, μαθαίνουμε ότι ο Δίας θέλει να καταστρέψει το ανθρώπινο γένος, ολοσχερώς. Ο Προμηθέας αντιστέκεται στην ισχύ του Δία, του κλέβει τη φωτιά (κυριολεκτικά μιλώντας, κλέβει τον «κεραυνό» του Δία) και την δίνει στον άνθρωπο. Και έτσι μια καινούργια αντιπαλότητα αναδύεται ανάμεσα στον άνθρωπο και στους θεούς τους ίδιους. Και σε αυτόν τον μύθο, βλέπουμε τι είναι ο άνθρωπος με το να ανακαλύπτουμε αυτό που δεν είναι: δηλαδή, θεός. Χωρίς να είναι ούτε θεός ούτε και θηρίο, η ύπαρξη του ανθρώπου κατά κάποιον τρόπο καθορίζεται από τις ηρωικές του προσπάθειες για να αντιταχθεί και στα δύο. Ο άνθρωπος επιβεβαιώνει αυτό που είναι μέσα από τις αναμετρήσεις του με όσα δεν είναι. Συνεπώς, το να είσαι άνθρωπος δεν σημαίνει κάτι στατικό ή ακόμα κάτι που θα πρέπει να θεωρηθεί ως δεδομένο, ή να εκληφθεί ως κάτι διασφαλισμένο. Σημαίνει κάτι που η επιβίωσή του είναι πολύτιμη, και είναι πολύτιμη στο βαθμό που είναι επισφαλής. 5. Δεν υπάρχουν ιστορίες πιο σαγηνευτικές από τους θρύλους με ήρωες. Κάθε πολιτισμός, συμπεριλαμβανομένου και του δικού μας, είναι γεμάτος από τέτοιες ιστορίες. Στα επικά ποιήματα, ήρωες όπως ο Μπέογουλφ διαπλέουν ωκεανούς και σκοτώνουν διαρκώς «θαλάσσια κήτη». Όταν οι ήρωες του Φινλανδικού έπους Καλεβάλα αιμορραγούν, τότε το αίμα τους ρέει ποταμούς και κατακλυσμούς. Ο Πέρσης ήρωας Ρούστουμ μπορεί να καταβροχθίσει ένα ολόκληρο βόδι με μια χαψιά, καταπίνοντας ένα ολόκληρο βαρέλι με υδρόμελο. Φανταστικοί άθλοι είναι το υλικό των ηρωικών παραμυθιών. Ο αρχαιοελληνικός ήρωας, όμως, αν και δεν είναι καθόλου λιγότερο ικανός για τέτοια θαυμαστά έργα, διαφέρει σχεδόν από όλους τους ήρωες των άλλων αρχαίων πολιτισμών, γιατί ήρθε σε αυτόν τον κόσμο με ένα και μοναδικό σκοπό: Για να καταστρέψει τον εαυτό του. Ακόμη και ο Ηρακλής, ο σπουδαιότερος όλων, κέρδισε την αθανασία μόνο αφού υπέφερε μια αγωνιώδη και πέραν των ανθρωπίνων ορίων μοίρα. Ο άνθρωπος που σφαγιάζει κάθε τέρας που του φράσσει τον δρόμο στην προσπάθειά του να κάνει τον κόσμο πιο ασφαλή για την ανθρώπινη επιβίωση ηττάται στο τέλος από το κτήνος που κρύβει μέσα του: Τον έρωτα και τον πόθο. Στην κυριολεξία το κτήνος μέσα του τον καίει ζωντανό. Ενώ οι ήρωες σε άλλους πολιτισμούς αναπτύσσουν τις ικανότητές τους σε αυτό που θεωρείται εφικτό, ο Έλληνας ήρωας ναι μεν κάνει το ίδιο πράγμα, αλλά ταυτόχρονα μας υπενθυμίζει ποια είναι η ανθρώπινη μοίρα, αν κανείς ξεφύγει πέρα από τα όριά της. Δηλαδή, μας κάνει να αναλογιστούμε τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος και πώς μπορείς να φτάσεις τόσο ψηλά, αλλά και άλλο τόσο να γκρεμιστείς στα κατώτερα βάθη. Αυτή λοιπόν η ικανότητα του αρχαιοελληνικού ήρωα, να υφαρπάζει το αιώνιο στοιχείο μέσα από το αναπόδραστα φευγαλέο, τον καθιστά πολύ περισσότερο σημαντικό από κάθε άλλον ήρωα του αρχαίου κόσμου. 6. Η δύναμη του παραδείγματος ήταν ίσως ο μεγαλύτερος δάσκαλος στην Αρχαία Ελλάδα. Αυτός είναι ο λόγος που κανείς ανακαλύπτει ιστορίες μέσα σε ιστορίες, όπως όταν οι ήρωες ενός έργου ενθυμούνται τα μεγάλα κατορθώματα άλλων ηρώων που υπήρχαν πριν από αυτούς. Ακόμη και οι αναγνώστες της Ιλιάδας καθώς διαβάζουν την ιστορία της, αλλά και οι ήρωες του Ομηρικού έπους, όπως ο Αχιλλέας, ενθυμούνται μέσα από τον ίδιο τον ποιητή ότι υπήρξε μία ακόμη μεγαλύτερη γενιά ηρώων πριν από αυτούς που έπλευσε στην Τροία με αρχηγό τον Ηρακλή. Με τον ίδιο τρόπο και στην αρχαία τραγωδία, τα παραδείγματα του τραγικού μύθου ανατρέχουν σε παλαιές ιστορίες για να τοποθετήσουν τις δοκιμασίες που υφίσταται ο τραγικός ήρωας μέσα σε μια ευρύτερη και πιο καθολικευμένη προοπτική. Ο ήρωας Αίας στην ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή, ανακαλώντας τα ηρωικά κατορθώματα του ακόμη γενναιότερου πατέρα του Τελαμώνα αποφασίζει πώς πρέπει να δράσει. Στην Ηλέκτρα του Ευριπίδη, ο Χορός τηρώντας μια στάση άρνησης και αντίθεσης, διηγείται την ιστορία του Περσέα που σκότωσε την Μέδουσα Γοργόνα για να τονίσει πιο εμφατικά το γεγονός ότι ο ήρωας του έργου, ο Ορέστης, όταν σκοτώνει την μητέρα του Κλυταιμνήστρα, δεν είναι σαν τον Περσέα που σκοτώνει την Μέδουσα. Πιέρο ντι Κόζιμο, Η μάχη μεταξύ Λαπίθων και Κενταύρων (λεπτομέρεια), 1500-15, Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου. Κάτω διακρίνεται η Υλονόμη ενώ ο κένταυρος Κύλλαρος πεθαίνει στα χέρια της. Τα οικεία μοτίβα της Ελληνικής τέχνης, οι σκηνές που τις βρίσκουμε να αναπαριστώνται σχεδόν παγκοσμίως στα αγγεία ή στην ανάγλυφη γλυπτική, εξυπηρετούν τον ίδιο στόχο της παραδειγματικής λειτουργίας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι Αρχαίοι Έλληνες στερούνταν πρωτότυπες ιστορίες και εικόνες, αλλά μάλλον ότι προσελκύονταν ξανά και ξανά από εκείνες τις ιδιαίτερες ιστορίες που ήταν παραδειγματικές και αποτύπωναν καθολικές μνήμες και εμπειρίες. Ακόμη και οι ιστορίες που συνήθως αφηγείται ο Πλατωνικός Σωκράτης και τις χρωματίζει με ένα λαϊκό ανέκδοτο ή με ένα απλοϊκό παράδειγμα, υπηρετούν έναν παρόμοιο στόχο: Συνδέονται με τον κρίκο του οικείου και του καθολικού ταυτόχρονα. Είναι απεικονιστικές γιατί είναι παραδειγματικές, και είναι καθολικές γιατί είναι τυπικές. Όπου και να στραφεί κανείς στην αρχαία ελληνική σκέψη, οι ιστορίες και τα παραδείγματα που ενσαρκώνουν υπηρετούν τον στόχο της παιδείας, ενσταλάζουν την έννοια εκείνου του ανώτερου και υψηλότερου εαυτού μέσα από την δύναμη του παραδείγματος, του καθολικευμένου και του γενικευμένου, από το οποίο κανείς οφείλει να εμπνέεται. Αυτές οι αρχαίες ιστορίες υποδεικνύουν, δεν αφηγούνται απλώς. Ο Ιρλανδός ποιητής Γέητς είπε κάποτε ότι περισσότερο η τέχνη έμαθε στον άνθρωπο πώς να πεθαίνει και όχι τόσο η ρητορική ή η υμνογραφία. Η οικεία και γνωστή επαναλαμβανόμενη ιστορία μέσα σε μια ιστορία, η εγκυμονούσα δραματική στιγμή που έχει απαθανατιστεί στη ζωφόρο ενός ναού –παραδείγματα που αφορούν στη σημασία του αρχαιότερου παραδειγματικού σχήματος‒ πέραν από το ότι θα μπορούσαν να παρεξηγηθούν ως ενδείξεις καλλιτεχνικότητας, σημεία παρακμής ή έλλειψη ευρηματικής ποικιλίας, είναι μια άμεση και ισχυρή κατευθυντήρια οδηγία, που μπορεί να ανακληθεί μέσω της μνήμης και να υποδείξει στον άνθρωπο πώς πρέπει να ζήσει και πώς να πεθάνει. 7. Όταν κανείς ταξιδεύει στην Ελλάδα ή επισκέπτεται μουσεία με συλλογές Αρχαίας Ελληνικής τέχνης που βρίσκονται σε όλο τον κόσμο, συχνά συναντά μια παράξενη σκηνή: Την μάχη των Λαπίθων και των Κενταύρων. Ας θυμηθούμε ότι την αναπαράσταση αυτής της μάχης μπορεί κανείς να την βρει στον ναό του Δία στις Βάσσες, στο δυτικό αέτωμα στον ναό του Δία στην Ολυμπία, ακόμα και στη νότια ζωφόρο του Παρθενώνα. Η σχετική παραδοξότητα και σκοτεινότητα αυτής της ιστορίας φαίνεται δυσανάλογη σε σχέση με την προβολή και την απανταχού παρουσία της στους μεγαλύτερους ναούς και στα δημόσια κτίρια της Ελλάδας. Οι Λάπιθες, ένας βουνίσιος λαός από την Θεσσαλία, οι οποίοι υποθετικά προέρχονταν από τον Απόλλωνα, αποφάσισαν να νυμφευθούν τις εξαδέλφες τους. Μία πρωτόγονη φυλή Κενταύρων με μακρινή συγγένεια προς τους Λάπιθες άκουσαν για την τελετή του γάμου και αποφάσισαν να ορμήσουν απρόσκλητοι μέσα στη γαμήλια εορτή και να απαγάγουν τις νύφες. Όπως ήταν αναμενόμενο, μια άγρια μάχη ακολούθησε. Στις περισσότερες αναπαραστάσεις, οι Κένταυροι εμφανίζονται να έχουν το πάνω χέρι, αν και ο Απόλλων ο ίδιος κάνει την εμφάνισή του και συντρίβει τους Κενταύρους με θεϊκή ηρεμία. Γιατί όμως αυτή η παράξενη και σκοτεινή ιστορία παρουσιάζεται τόσο προβεβλημένα; Ίσως γιατί διηγείται με την μεγίστη ενάργεια την ιστορία για την πάλη μέσα στην ψυχή του ανθρώπου. Από τη μια πλευρά, η τερατώδης μυϊκή παραμόρφωση των Κενταύρων, το θηριώδες, η οπισθοδρομική παρέλκυση του ανθρώπου προς τις χθόνιες καταβολές του, τον σύρουν προς τα πίσω και προς τα κάτω. Από την άλλη πλευρά, ο Απόλλων, ο θεός, είναι μια όαση ισορροπίας και ηρεμίας, που στέκεται απόλυτα ακίνητος, όρθιος ως στυλοβάτης, η ενσάρκωση της ακεραιότητας στην οποία η ανώτερη φύση του ανθρώπου συγκλίνει. Εάν ρίξουμε μια ματιά σε αυτές τις ανθρώπινες μορφές, ας πούμε του δυτικού αετώματος στον ναό του Δία στην Ολυμπία, θα εκπλαγούμε με το πόσο συχνά αυτές παρουσιάζονται διαγωνίως σαν να έχουν πάρει μία κλίση, προσπαθώντας να αποφύγουν μια επικίνδυνη ισορροπία, λες και εξωθούνται σε αντίθετες κατευθύνσεις από τις αντίπαλες δυνάμεις της ανώτερης και της κατώτερης φύσης τους. Και αυτό δηλώνει αφενός μεν ότι η ουσία της ψυχής βρίσκεται αιωνίως εγκλωβισμένη στην πάλη της για να ορίσει το ανθρώπινο στοιχείο, και αφετέρου ότι η πράξη του ανθρώπινου πεπρωμένου προσπαθεί να βρει την ισορροπία της ανάμεσα στην αγριότητα του θηρίου και στο μεγαλείο του θεού. 8. Οι παραστάσεις του αρχαίου δράματος τελούνταν την άνοιξη, μόλις η γη άρχιζε να ξαναζωντανεύει μετά την βαθιά χειμερία νάρκη. Οι δραματικοί συγγραφείς έπρεπε να συναγωνιστούν για το προνόμιο να αναλάβουν την εκτέλεση μιας θεατρικής παραγωγής. Ο καθένας από αυτούς «εδίδασκε έναν χορόν» μπροστά στους άρχοντες και οι νικητές έπαιρναν το πράσινο φως για να συμμετάσχουν στους αγώνες. Τα έξοδα τα αναλάμβανε ένας πλούσιος Αθηναίος πολίτης για λογαριασμό της πολιτείας. Ο κάθε δραματουργός είχε υποχρέωση να συνθέσει και να ανεβάσει τρεις τραγωδίες και ένα σατυρικό έργο. Μόνο ένα πλήρες σατυρικό έργο και αποσπάσματα από άλλα έργα έχουν διασωθεί από την αρχαιότητα. Από τις λιγοστές μαρτυρίες που έχουν διασωθεί, φαίνεται πως ναι μεν τα σατυρικά έργα πραγματεύονταν τα ίδια θέματα με τις τραγωδίες που προηγούνταν αυτών, αλλά τα παρωδούσαν με ένα φαιδρό τρόπο. Η κωμωδία όμως είχε πάντα τον τελευταίο λόγο. Έτσι όπως η νύχτα υποχωρεί στην ημέρα, η σκυτάλη περνούσε στον κωμικό ποιητή, που με τις δυνατές και προσγειωμένες κωμωδίες του έκλεινε το πρόγραμμα των δραματικών αγώνων. Με άλλα λόγια, το αρχαίο ελληνικό θέατρο κάλυπτε όλη την περίμετρο της ανθρώπινης εμπειρίας. Κάθε μέρος από τις παραστάσεις ήταν ένα μακρύ ταξίδι της νύχτας μέσα στην μέρα. Το ένα δεν θα μπορούσε να είναι ολοκληρωμένο δίχως το άλλο. Το φως αποδεικνυόταν ο αναγκαίος αντίποδας του σκότους. Η απροκάλυπτη τραγωδία της ανθρώπινης ζωής έβρισκε την παρηγοριά της, αν όχι την εξιλέωσή της, στην ανυπότακτη δύναμη και χαρά της ίδιας της ζωής. 9. Οι Δελφοί είναι σχεδόν σταθερά συσχετισμένοι με τον θεό Απόλλωνα και το εκεί ευρισκόμενο ιερό του. Αλλά για να κυριολεκτούμε, ο Απόλλων απασχολούσε τον ναό μόνο εννέα μήνες το χρόνο, εγκαταλείποντάς τον τους υπόλοιπους τρεις μήνες για να κάνει διακοπές όπως κάθε γνήσιος Μεσογειακός. Σε αυτούς τους τρεις μήνες του χρόνου, ο ναός ανήκε στον θεό Διόνυσο, που κατά κάποιο τρόπο ήταν το αντίθετό του. Ο Απόλλων ήταν ο θεός της αποκάλυψης, της ενάργειας και της τάξης. Ο Διόνυσος ήταν ο θεός των δυνάμεων της ζωής που ξεπερνούσαν όλα αυτά τα όρια που είχε καθιερώσει ο Απόλλων επιβάλλοντας αρχή και τάξη. Η αρχαιοελληνική έννοια της τάξης όμως ήταν αρκετά ευρεία για να περικλείει όχι μόνον την διασπαστική, αλλά και την ανανεωτική αταξία η οποία συγκρατούσε αυτή την έννοια της τάξης από το να απολιθωθεί σε μια μορφή άψυχης ορθοδοξίας αξιών ή πεποιθήσεων. Όπως είπε ο Νίτσε, μόνο ο άνθρωπος που έχει χάος μέσα του μπορεί να γεννήσει ένα αστέρι που χορεύει. Όταν ο χειμώνας δίνει τη θέση του στην άνοιξη, τότε ξεκινάει η εποχή του Διονύσου. Τότε ο Διόνυσος εγκαθίσταται στον ομφαλό των Δελφών και σε αυτόν αποδίδονται οι τιμές των θνητών. Η ανανέωση της γης αναβλύζει από παντού με τις ανθισμένες μανόλιες και τις κερασιές, τις φορσύθιες και τις αζαλέες, τις τουλίπες, τα ασφοδίλια και τους υάκινθους. Ο μύθος λέει ότι οι υάκινθοι δημιουργήθηκαν από τον Απόλλωνα, ακόμα και αν ανθίζουν την εποχή του Διονύσου, και ότι ο Υάκινθος ήταν ένα όμορφος νεαρός άντρας με σγουρά μαλλιά που ο Απόλλων αποφάσισε να τον κάνει αθάνατο δίνοντάς του την μορφή του λουλουδιού. Μια μέρα, από κέφι, ο θεός έριξε ένα δίσκο τόσο ψηλά και τόσο δυνατά, που έπεσε πάνω στο κεφάλι του νεαρού φίλου του και το άνοιξε στα δύο. Με ένα χτύπημα, ο θεός τον μεταμόρφωσε σε λουλούδι και με το αίμα του που χύθηκε το έβαψε κόκκινο. Οι δύο θεοί, Απόλλων και Διόνυσος, δεν είναι και τόσο ανόμοιοι μεταξύ τους, όταν προκαλούν πόνο σε κάποιον. Ο πόνος είναι μέρος και μερίδιο της πράξης του Διονύσου. Οι πρωτόγονες τελετές προς τιμήν του εορτάζονταν με τον σπαραγμό, τον κατακερματισμό ενός θυσιαζόμενου θύματος. Και ο μύθος λέει ότι ο Διόνυσος διαμελίστηκε από τους Γίγαντες, αλλά μετά ξαναγεννήθηκε. Στον Μεσαίωνα ήταν γνωστή η βαθιά σχέση ανάμεσα στο μαρτύριο που συνδέει τον θεό Διόνυσο με το πάθος του Χριστού. Ένα πρώιμο μεσαιωνικό θεατρικό έργο, το Χριστός Πάσχων, είναι μια διασκευή της τραγωδίας Βάκχες του Ευριπίδη για τον Διόνυσο, μεταφέροντας στο πρόσωπο του Χριστού, σχεδόν λέξη προς λέξη, το μαρτύριο του Πενθέα που γίνεται θύμα του Διονύσου. Η αναβίωση της γης την άνοιξη και το έθιμο με τους λαγούς και τα κόκκινα αυγά το Πάσχα, αλλά και οι πιο βαθείς στοχασμοί μας για τον ανθρώπινο πόνο, και όχι μόνο για το Θείον Πάθος και την Ανάσταση του Χριστού, όλα αυτά ανήκουν στην εποχή του Διονύσου. Και πάλι ο Νίτσε είπε ότι από το χαμόγελο του Διονύσου προέκυψαν οι Ολύμπιοι θεοί, αλλά από τα δάκρυά του προήλθε ο άνθρωπος. 10. Το 493 π.Χ. ο τραγικός ποιητής Φρύνιχος, μαθητής του Θέσπη και προκάτοχος του Αισχύλου, ανέβασε το έργο Μιλήτου Άλωσις στην Αθήνα. Η Μίλητος βρισκόταν στην Μικρά Ασία και ήταν μια εξέχουσα αποικία της Αθήνας. Όμως το προηγούμενο έτος η πόλη είχε κυριευθεί από τους Πέρσες και έγινε τμήμα της μεγάλης αυτοκρατορίας τους. Λέγεται ότι η παράσταση του έργου έκανε μια ολόκληρη πόλη να ξεσπάσει σε θρήνο. Όμως, αντί οι Αθηναίοι να ανταμείψουν τον Φρύνιχο για τη θεατρική του επιτυχία, αντίθετα τον τιμώρησαν με ένα βαρύ πρόστιμο. Ο Φρύνιχος δεν τιμωρήθηκε επειδή έκανε τους Αθηναίους να θρηνήσουν. Το πρόστιμο του επεβλήθη επειδή υπενθύμισε στους Αθηναίους τα οικεία κακά. Η πραγματική δουλειά ενός τραγικού συγγραφέα ήταν να παρουσιάζει την ανθρώπινη ιστορία –μαζί και τις συμφορές της πόλης‒ από την πλέον ευρύτερη και οικουμενική προοπτική, μέσα από ένα φακό μεγαλύτερο από τον δικό της. Μόνο μέσα από μια τέτοια προοπτική μπορεί να προκύψουν μια νέα προσέγγιση και μια βαθύτερη κατανόηση των ανθρώπινων πραγμάτων. 11. Στην Εβδόμη Επιστολή ο Πλάτων κάνει μια αξιοπρόσεκτη δήλωση: Ποτέ δεν έγραψε ό,τι πραγματικά ήθελε να πει. Αλήθεια, πώς μπορούν να το εκλάβουν αυτό οι επόμενες γενιές; Και μήπως αυτή η δήλωση του Πλάτωνα καθιστά την ανάγνωση των Διαλόγων του μια άσκηση επί ματαίω; Μάλλον η απάντηση σε αυτό το ερώτημα εναπόκειται στην ίδια την λέξη διάλογος. Τα ίδια τα κείμενα του Πλάτωνα είναι ακριβώς αυτό το πράγμα: Δραματικοί διάλογοι. Διάφοροι χαρακτήρες, άλλοτε σε πολύ ξεχωριστούς συνδυασμούς και άλλοτε σε λεπτομερείς περιστάσεις, αφηγούνται διάφορες ιστορίες και αναπτύσσουν επιχειρήματα από διαφορετικές οπτικές. Ο Σωκράτης σχεδόν πάντα υπερισχύει, αλλά τα λόγια του δεν μπορούν να διαχωριστούν από τα περιβάλλοντα στα οποία λέγονται ή από τα άτομα στα οποία απευθύνονται. Με άλλα λόγια, είναι δύσκολο τα λόγια του Σωκράτη να υπάρξουν αφαιρετικά από τα συμφραζόμενα των διαλόγων. Η αλήθεια, ή αυτό που ο Πλάτων «ήθελε να πει», ή αυτό που εννοούσε ότι ο Σωκράτης θέλει να πει, εναπόκειται κάπου ανάμεσα στην εκφορά του λόγου και στην διαδικασία με την οποία αυτός διεξάγεται, δηλαδή στον δραματικό διάλογο ή, κατά τον αρχαιοελληνικό όρο, στην διαδικασία του διαλέγεσθαι. Η μία σπίθα ανάβει την άλλη, η μία σκέψη οδηγεί στην επόμενη. Ο αναγνώστης μεταφέρεται και εμπλέκεται μέσα στο δράμα που εκτυλίσσεται. Η τελική σύνθεση είναι λιγότερο σημαντική από την διαλεκτική διαδικασία που μας μεταφέρει εκεί, μιας και εγείρει ακόμη μεγαλύτερα ερωτήματα από αυτά που απαντά. Και έτσι το επιχείρημα συνεχίζεται στο μυαλό του αναγνώστη όταν τα δραματικά πρόσωπα έχουν φύγει από την σελίδα. Αυτή ακριβώς ήταν η πρόθεση του Πλάτωνα και αυτό εννοούσε λέγοντας ότι δεν έγραψε ποτέ αυτά που ήθελε να πει. 12. Τόσο συμβολικά όσο και κατ’ ουσίαν η νίκη των Αθηναίων στην μάχη του Μαραθώνα ήταν και είναι μία νίκη της ελευθερίας κατά της τυραννίας. Εάν οι Πέρσες, οι οποίοι εκείνον τον καιρό κυβερνούσαν την μεγαλύτερη αυτοκρατορία που είχε γνωρίσει ο κόσμος, είχαν κερδίσει την μάχη, ο κόσμος στον οποίο ζούμε σήμερα δεν θα μπορούσε ποτέ να έχει υπάρξει. Η Αθήνα δεν θα ήταν παρά μόνο άλλη μια επικράτεια υποτελής στην Περσία, και όχι ο γενέθλιος τόπος φιλελεύθερων δράσεων του πνεύματος από το οποίο γεννήθηκε ο Δυτικός Πολιτισμός. Πέρα από το να αναλογιζόμαστε αυτή την ένδοξη μάχη, οι άνθρωποι σε όλον τον κόσμο γνωρίζουν τον Μαραθώνα από τον αγώνα των 26 μιλίων που πήρε το όνομά του από αυτόν τον τόπο, και είναι η αναπαράσταση από ερασιτέχνες δρομείς του περίφημου παγκοσμίως αγώνα δρόμου που έκανε ο Φειδιππίδης τρέχοντας χωρίς ανάσα από το πεδίο της μάχης στην Αθήνα για να αναγγείλει την νίκη των Ελλήνων, και αμέσως μετά έπεσε ακαριαία νεκρός. Όμως μόνον ο Πλούταρχος αφηγείται αυτή την ιστορία. Ο Ηρόδοτος λέει ότι ο Φειδιππίδης έτρεξε όλο τον δρόμο μέχρι την Σπάρτη (που βρίσκεται πολύ μακρύτερα από την Αθήνα) για να ζητήσει βοήθεια από τους Σπαρτιάτες –μια βοήθεια που δεν έφτασε ποτέ. Αλλά ο πραγματικός «μαραθώνιος» ήταν σίγουρα εκείνα τα 26 μίλια που διέτρεξαν οι Αθηναίοι οπλίτες οι οποίοι, αφού κατάφεραν βαριά πλήγματα στους Πέρσες πολεμώντας σε μια εξαντλητική και άγρια μάχη, φορτωμένοι ακόμα με την πανοπλία και κουβαλώντας όλο τον βαρύ εξοπλισμό τους, ενώ κάποιοι από αυτούς ήταν άσχημα τραυματισμένοι, επέστρεψαν πίσω στην Αθήνα για να προστατέψουν την πόλη τους. Δεν είχαν χρόνο για πανηγυρισμούς και ανάπαυλα. Μια αναχαίτιση δεν θα ήταν αρκετή για να αποτρέψει τον Βασιλιά της Περσίας, τον κυβερνήτη της μεγαλύτερης αυτοκρατορίας στον κόσμο. Με τα στρατεύματα των Αθηναίων στον Μαραθώνα, και την Περσία να έχει στον απόλυτο έλεγχό της τις θάλασσες, η Αθήνα ήταν εύκολος στόχος. Και έτσι, εξουθενωμένοι από τη μάχη, οι Αθηναίοι έτρεξαν όλο τον δρόμο πίσω στην πόλη τους. Αυτοί οι άντρες δεν ήταν επαγγελματίες αθλητές. Δεν ήταν καν επαγγελματικά ασκημένοι στρατιώτες. Απλά ήταν απίστευτα σκληροί –και σκληροτράχηλοι‒ εξαιρετικά συνήθεις άνθρωποι –άνθρωποι που είχαν πίστη σε κάτι‒, κάτι για το οποίο άξιζε να ζουν και κάτι για το οποίο άξιζε να πεθάνουν. Για την ημέρα του Μαραθώνα, ας μην σκεφτούμε τον μεγάλο δρομέα Φειδιππίδη, αλλά τους συνήθεις ανθρώπους που διέπραξαν ένα θαύμα στον Μαραθώνα, και ύστερα επινόησαν και έσωσαν ένα όνειρο που καλείται Αθήνα. 13. Κάποιος κάποτε έγραψε ότι το μέλλον είναι ένα κενό: Το μέλλον είναι κάθε τι που το παρόν, σπρωγμένο σκληρά από το παρελθόν, αφήνει να πέσει στο κενό. Τα μάτια μας είναι σχεδόν πάντα στραμμένα προς το μέλλον, και οι συζητήσεις μας σχεδόν πάντα περιστρέφονται γύρω από το μέλλον. Ο δικός μας πολιτισμός είναι ένας πολιτισμός που μάλλον κοιτάζει προς τα εμπρός παρά προς τα πίσω. Αν και, όπως έγραψε κάποτε ο Μίλαν Κούντερα, «οι άνθρωποι πάντα φωνάζουν ότι θέλουν να δημιουργήσουν ένα καλύτερο μέλλον. Αυτό δεν είναι αλήθεια. Το μέλλον είναι ένα απαθές κενό χωρίς κανένα ενδιαφέρον για τον οποιονδήποτε. Το παρελθόν είναι γεμάτο ζωή, έτοιμο να μας κεντρίσει την προσοχή, να μας προκαλέσει και να μας ερεθίσει, να μας δελεάσει να το καταστρέψουμε ή να το ξαναζωγραφίσουμε. Ο μόνος λόγος που οι άνθρωποι θέλουν να γίνουν οι κύριοι του μέλλοντος είναι για να αλλάξουν το παρελθόν.» Στην Ελληνική μυθολογία, οι εννέα Μούσες εμπνέουν και αντιπροσωπεύουν όλες τις τέχνες και τις διανοητικές ικανότητες και γνώσεις που διακρίνουν τους ανθρώπους από τον κόσμο των ζώων, και τους εξυψώνουν πάνω από αυτά. Οι εννέα Μούσες γεννήθηκαν όλες από μία μητέρα, που το όνομά της είναι Μνημοσύνη, και η οποία είναι η θεά αυτού που δηλώνει το όνομά της: Μνήμη. Κατά μία βαθύτερη έννοια, οι Αρχαίοι Έλληνες κατάλαβαν ότι όλες οι ανώτερες δυνάμεις μας και η ευρηματική ευφυΐα του ανθρωπίνου γένους, ακόμη και η αντίληψή μας για το μελλοντικό, πηγάζουν από μια διαπραγμάτευση με το παρελθόν. Το παρελθόν δεν είναι νεκρό. Δεν είναι καν παρελθόν. © HERBERT GOLDER 2019 — Μετάφραση: Αυγή-Άννα Μάγγελ, PhD Classics UCL, Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο

Σύγχρονες παρατηρήσεις για αρχαία πράγματα

Σύνδεση