Οι πολλές ζωές του φιλελευθερισμού

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS James Miller, Can Democracy Work? A Short History of a Radical Idea, from Ancient Athens to Our World [Μπορεί να λειτουργήσει η δημοκρατία; Μια σύντομη ιστορία μιας ριζοσπαστικής ιδέας, από την αρχαία Αθήνα έως τον σύγχρονο κόσμο μας], Farrar, Straus and Giroux, 306 pp. Helena Rosenblatt, The Lost History of Liberalism: From Ancient Rome to the Twenty-First Century [Η χαμένη ιστορία του φιλελευθερισμού: από την Αρχαία Ρώμη έως τον εικοστό πρώτο αιώνα], Princeton University Press, 348 pp. Dan Edelstein, On the Spirit of Rights [Το πνεύμα των δικαιωμάτων], University of Chicago Press, 325 pp. Η πτώση του κομμουνισμού μπορεί να μην έφερε το τέλος της ιστορίας, όμως κατάφερε έστω και πρόσκαιρα να μας οδηγήσει σε μια παγκόσμια συναίνεση. Είχε άραγε ένα κοινωνικοπολιτικό σύστημα αποδειχθεί, μέσα από την οδυνηρή εμπειρία, ανώτερο από τα υπόλοιπα; Φαινομενικά ναι. Ένα σύστημα βασισμένο σε αυτό που ονομάζουμε φιλελεύθερο ιδεώδες, δομημένο γύρω από την αντιπροσωπευτική δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα, τον καπιταλισμό της ελεύθερης αγοράς, και την ύπαρξη ενός ισχυρού κοινωνικού δικτύου ασφαλείας. Παρότι το σύστημα αυτό δεν έφερε το αναπόφευκτο, ατάραχο, μεταϊστορικό μέλλον του ανθρώπινου γένους, όπως προέβλεπε το περίφημο δοκίμιο του Φράνσις Φουκουγιάμα, έγινε εντούτοις ο στόχος για τον οποίο αγωνίζεται η ανθρωπότητα. Η συναίνεση έδειχνε να ισχύει ακόμα και μετά την αιματηρή διάλυση της Γιουγκοσλαβίας και τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου. Σήμερα όμως αρχίζει να θρυμματίζεται. Σε ολόκληρο τον κόσμο, οι λαϊκιστές πολιτικοί της Δεξιάς κερδίζουν τις εκλογές καταφεύγοντας στη δημαγωγία και προειδοποιώντας ότι η αντιπροσωπευτική δημοκρατία και οι πολιτικές ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι πολύ αδύναμες για να προστατεύσουν τις σκληρά εργαζόμενες, αυτόχθονες οικογένειες από τις απειλές που έρχονται πέρα από τα εθνικά τους σύνορα – ιδίως από τους τρομοκράτες και τις ορδές των μεταναστών. Συγχρόνως, η σοσιαλιστική αριστερά ανακάμπτει και κερδίζει υποστηρικτές, καθώς προειδοποιεί ότι η φιλελεύθερη κοινωνική δημοκρατία είναι πολύ εύθραυστη για να προστατεύσει τους απλούς ανθρώπους από τις όλο και πιο καταστροφικές δυνάμεις του παγκόσμιου καπιταλισμού. Παρόλο που οι σημερινές ιδεολογικές αποκλίσεις δεν είναι τόσο ευρείες όσο εκείνες της δεκαετίας του 1930, δεν έχουν υπάρξει ποτέ τόσο έντονες από την εποχή του Ψυχρού Πολέμου και μετά. Όπως πάντα, όταν αλλάζει το ιδεολογικό τοπίο, αλλάζει και η αίσθηση της ιστορίας πίσω από αυτό. Πάρτε, για παράδειγμα, το ζήτημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Πίσω στο μακρινό παρελθόν του 2007 –πριν από την οικονομική κρίση, πριν από τον Πρόεδρο Τραμπ– η ιστορικός Λυν Χαντ δημοσίευσε μια πρωτοποριακή μελέτη που παρουσίαζε την εξάπλωση της έννοιας των οικουμενικών ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως μη αναστρέψιμη.[1] Αναγνώριζε ότι χρειάστηκε αρκετός χρόνος για να φτάσει η ιδέα στην πλήρη, ώριμη μορφή της, όμως από τη στιγμή που συνέβη αυτό, τον δέκατο όγδοο αιώνα, η «δύναμη οδοστρωτήρα, της επαναστατικής λογικής των δικαιωμάτων» την ώθησε αναπόδραστα προς τα εμπρός. Τρία ταραχώδη χρόνια αργότερα, ο Σάμιουελ Μόιν αμφισβήτησε άμεσα τη θεωρία της Χαντ. Στο βιβλίο του με τίτλο Η τελευταία ουτοπία: Τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ιστορία (The Last Utopia: Human Rights in History), υποστήριξε ότι οι σύγχρονες πολιτικές ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν ακολούθησαν αυτή την αναπόδραστη πορεία, αλλά συνέκλιναν στη σημερινή κοινή μορφή τους και αναδείχθηκαν στο προσκήνιο τη δεκαετία του 1970 λόγω της απογοήτευσης από τον σοσιαλισμό, τον εθνικισμό, τους αντιαποικιακούς αγώνες, και τον διεθνισμό που αντιπροσωπεύουν τα Ηνωμένα Έθνη.[2] Στο νέο του βιβλίο Δεν αρκεί (Not Enough), που κυκλοφόρησε πέρυσι, ο Μόιν επέκτεινε τη θεωρία του υποστηρίζοντας ότι ο σύγχρονος ακτιβισμός στον τομέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ουσιαστικά υπηρετεί τους σκοπούς του «νεοφιλελεύθερου» φονταμενταλισμού της ελεύθερης αγοράς. Ο ακτιβισμός αυτός επιχειρεί μεν να καταστήσει πιο ανθρώπινες τις πολιτικές ελεύθερης αγοράς, όμως ασχολείται ελάχιστα με τις τεράστιες ανισότητες που παράγουν, και στην πραγματικότητα στρέφει τις πολιτικές δράσεις προς άλλη κατεύθυνση από αυτή της αντιμετώπισης τέτοιων προβλημάτων. Καθένα από τρία βιβλία που εξετάζουμε εδώ προσεγγίζει από μια νέα πλευρά τα στοιχεία που συνθέτουν το φιλελεύθερο ιδεώδες, όμως όλα αναγνωρίζουν σαφώς την ευθραυστότητά του και τους ανεξέλεγκτους παράγοντες που συντέλεσαν στην ιστορική εξέλιξή του. Ο Τζέιμς Μίλερ, με το προγενέστερο έργο του να εκτείνεται από την πολιτική φιλοσοφία έως την ιστορία του rock and roll και έως τη βιογραφία του Μισέλ Φουκώ, μας προσφέρει μια ενδιαφέρουσα στην έκτασή της και αρκετά εύληπτη μελέτη της ιστορίας της δημοκρατίας από τους αρχαίους Έλληνες μέχρι σήμερα. Η Έλενα Ρόζενμπλατ, ιστορικός της ευρωπαϊκής πολιτικής σκέψης, κινούμενη σε μια πιο ακαδημαϊκή προσέγγιση, υποστηρίζει ότι ο φιλελευθερισμός έχει παρερμηνευθεί πλήρως σχεδόν από όλους και επιχειρεί να αποκαταστήσει την ορθή έννοιά του παρουσιάζοντας τις βαθιές ρίζες του που φτάνουν ως την αρχαία Ρώμη. Ο Νταν Έντελστιν, ακαδημαϊκός με ειδίκευση στη λογοτεχνία και την ιστορία, ο οποίος έχει παρουσιάσει σημαντικές μελέτες για τον Διαφωτισμό και τη Γαλλική Επανάσταση, αμφισβητεί τη θεώρηση του Μόιν για την προέλευση της έννοιας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και δίνει μια δική του πρωτότυπη ερμηνεία. Και οι τρεις συγγραφείς καταφέρνουν να παρουσιάσουν στους αναγνώστες τους έναν μεγάλο όγκο δύσκολου στην κατανόηση υλικού, με αξιοζήλευτη σαφήνεια. Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι το γεγονός ότι ενώ οι συγγραφείς προσεγγίζουν τον στόχο τους από διαφορετικές πορείες, καταφεύγουν όλοι στον ίδιο τόπο για έμπνευση: την επαναστατική Γαλλία. Οι παλαιότερες ιστορικές μελέτες της φιλελεύθερης δημοκρατίας της ελεύθερης αγοράς έτειναν να εντοπίζουν την προέλευσή της και να αναγνωρίζουν την πληρέστερη έκφρασή της στην αγγλοαμερικανική πολιτική παράδοση, και ιδιαίτερα στον άγγλο πολιτικό στοχαστή του δέκατου έβδομου αιώνα, Τζον Λοκ. Οι θέσεις του περί του φυσικού δικαιώματος των ανθρώπων στη ζωή, την ελευθερία, την ιδιοκτησία και την αντίσταση στην τυραννία, εύκολα μπορούν να θεωρηθούν πηγή του σύγχρονου φιλελεύθερου ιδεώδους. Οι ιστορικές μελέτες εκείνες αντιμετώπιζαν την ηπειρωτική Ευρώπη ως τόπο όπου ανθούσε η ελπίδα του φιλελευθερισμού αλλά συγχρόνως μαστιζόταν από καταστροφικές αποτυχίες: την Τρομοκρατία της Γαλλικής Επανάστασης, τον φασισμό και πολλά άλλα είδη πολιτικού εξτρεμισμού. Οι Μίλερ, Ρόζενμπλατ και Έντελστιν μας ωθούν αντίθετα να αποστρέψουμε το βλέμμα από αυτό που ο Έντελστιν αποκαλεί χαρακτηριστικά «παράξενη και άτυπη» αγγλοαμερικανική ιστορία. Ο Μίλερ αναφέρει ελάχιστα τον Λοκ, ενώ οι Ρόζενμπλατ και Έντελστιν προσπαθούν να τον κατεβάσουν από το βάθρο όπου τον τοποθετούσαν οι παλαιότερες ιστορικές μελέτες. Η Ρόζενμπλατ δηλώνει κατηγορηματικά: «Ο φιλελευθερισμός οφείλει την προέλευσή του στη Γαλλική Επανάσταση». Συνδυαζόμενα μεταξύ τους, τα τρία βιβλία εισηγούνται ότι η δυτική φιλελεύθερη παράδοση μπορεί πράγματι να έχει τη δύναμη και τους πόρους που απαιτούνται για να αντέξει τις πολιτικές καταιγίδες που ξεσπούν σήμερα. Δεν πρέπει όμως να συγχέουμε αυτή την παράδοση με το πιο στενό σύνολο θεωριών, κυρίως αγγλοαμερικανικής προέλευσης, που τυπικά προσδιορίζονται ως πυρήνας της και χαρακτηρίζονται (λανθασμένα, σύμφωνα με την Ρόζενμπλατ) «κλασικός φιλελευθερισμός». Και οι τρεις συγγραφείς πιστεύουν ξεκάθαρα ότι οι θεωρίες αυτές ενδιαφέρονται σε υπερβολικό βαθμό για τα ατομικά δικαιώματα –κυρίως οικονομικά δικαιώματα– σε αντίθεση με το κοινό καλό. Δεν έχουν εστιάσει τόσο στις ηθικές αξίες και στην ηθική εκπαίδευση, και δεν έχουν κάνει αρκετά για να ενθαρρύνουν την ευρεία δημοκρατική συμμετοχή. Τα επιχειρήματα αυτά δεν εμφανίζονται για πρώτη φορά, όμως στα συγκεκριμένα βιβλία βρίσκουμε εντυπωσιακά νέα στοιχεία και αναλύσεις. Και σε μια χρονική στιγμή όπου η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει αποδειχθεί μάλλον πιο ανθεκτική στη Γαλλία και τη Γερμανία (ακόμη και με τις τρέχουσες δυσκολίες της) απ’ ό,τι στην Βρετανία του Brexit και την Αμερική του Τραμπ, η αναζήτηση των ευρωπαϊκών πηγών της έμπνευσής της είναι πολύ επίκαιρη. Για τον Τζέιμς Μίλερ, με ενεργή δράση στα συλλαλητήρια της δεκαετίας του 1960 και στο κίνημα των Φοιτητών για μια Δημοκρατική Κοινωνία, το δημοκρατικό ιδεώδες είναι εκείνο που επιτρέπει στους πολίτες όχι μόνο να ψηφίζουν αντιπροσώπους, αλλά και να συμμετέχουν όσο το δυνατόν πιο ενεργά στην αυτοδιοίκηση της κοινωνίας τους. Ξεκινά επομένως το βιβλίο του με την Αθήνα, και το πρώτο μεγάλο πείραμα άμεσης δημοκρατίας. Ταυτόχρονα, όμως, η αθηναϊκή πόλη-κράτος περιόριζε την κατηγορία των πολιτών σε μια μειονότητα ελεύθερων ανδρών και επέβαλλε την «πλήρη υποταγή του ατόμου στην κοινότητα». Εδώ είναι φανερό ότι ο ενθουσιασμός του Μίλερ μειώνεται. Η δημοκρατική παράδοση της Αθήνας δεν είχε καν μεγάλη διάρκεια. Μετά την πτώση της, πέρασαν πολλοί αιώνες κατά τους οποίους η δημοκρατία ως έννοια αντιμετωπιζόταν με δυσπιστία και έφθινε, με τους περισσότερους εξέχοντες δυτικούς στοχαστές, μεταξύ των οποίων και οι Ιδρυτικοί Πατέρες της Αμερικής, να τη θεωρούν ελάχιστα ανώτερη από την κυριαρχία του όχλου. Η Αμερική, μας υπενθυμίζει ο Μίλερ, δεν θεμελιώθηκε ως μια δημοκρατία (democracy) αλλά ως μια αυτοκυβερνώμενη πολιτεία (republic) όπου μια ελίτ σοφών θα περιόριζε τις άναρχες εκφράσεις της λαϊκής βούλησης. Μόνο με τη Γαλλική Επανάσταση το ιδεώδες μιας συμμετοχικής κυβέρνησης που υποστηρίζει την ισότητα και την ισονομία κέρδισε και πάλι το προβάδισμα. Ο Μίλερ ξεχωρίζει εδώ το αστικό κίνημα των «αβράκωτων» (sans-culotte), το οποίο για ένα διάστημα μετέτρεψε τις τοπικές εκλογικές περιφέρειες κάποιων γαλλικών πόλεων σε δημοκρατικές συνελεύσεις, με διαρκείς διαβουλεύσεις στις οποίες συμμετείχαν όλοι οι άνδρες κάτοικοι. Επαινεί δε ιδιαίτερα το σχέδιο συντάγματος που εισηγήθηκε ο Μαρκήσιος ντε Κοντορσέ το 1793, το οποίο θα έδινε στις τοπικές συνελεύσεις μια άνευ προηγουμένου εξουσία να αμφισβητούν και να περιορίζουν τις ενέργειες του εθνικού νομοθέτη (το σχέδιο δεν εγκρίθηκε ποτέ και δεν εφαρμόστηκε). Ο Μίλερ υποστηρίζει ότι αυτό το γαλλικό σχέδιο ίσως αντιπροσωπεύει το πιο πολλά υποσχόμενο μοντέλο δημοκρατίας που έχουμε συναντήσει. Σε μια σειρά από μικρά κεφάλαια, γραμμένα με μεγάλη σαφήνεια, το παρουσιάζει ως μοντέλο-βάση για την αξιολόγηση κάθε μεταγενέστερης προσπάθειας για μεγαλύτερη συμμετοχή των πολιτών στη διακυβέρνηση. Τέτοιες ήταν το βρετανικό κίνημα των Χαρτιστών των δεκαετιών του 1830 και του 1840, η Παρισινή Κομμούνα του 1871, ακόμα και η ελπίδα που αναδύεται στη Δύση των αρχών του εικοστού αιώνα ότι οι δημοσκοπήσεις θα μπορούσαν να δώσουν στους απλούς ανθρώπους μια πιο δυνατή πολιτική φωνή. Ο Μίλερ αναγνωρίζει επίσης ότι σήμερα, λόγω των σοβαρών κοινωνικών μετασχηματισμών, το δημοκρατικό ιδεώδες απειλείται περισσότερο από ποτέ. Η αυξανόμενη ανισότητα καθιστά ακόμη πιο δύσκολο να ακουστούν οι φωνές των ανθρώπων, ενώ το κυβερνητικό απόρρητο τους στερεί κάθε πληροφόρηση που είναι αναγκαία για την συμμετοχή τους στα πολιτικά δρώμενα. Επιπλέον, στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, πολλά από τα πιο πιεστικά προβλήματα, όπως η κλιματική αλλαγή, απαιτούν παγκόσμιες και όχι τοπικές λύσεις. Η σημερινή δεινή κατάσταση της Αμερικής ωθεί τον Μίλερ (ο οποίος αντλεί από τον Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ) σε ένθερμες, αγωνιώδεις περιγραφές, όπως αυτή που ακολουθεί: Να πώς μοιάζει συχνά η δημοκρατία στην Αμερική: μια φευγαλέα φαντασίωση, για πάντα μη προσβάσιμη, για πάντα ανέφικτη, ακόμα και όταν οι πιο εύγλωττοι βάρδοι της, παγιδευμένοι στις δικές τους προκαταλήψεις, «επιστρέφουν αδιάκοπα στο παρελθόν». Διατηρεί ωστόσο ακόμα την ελπίδα ότι κάποια εκδοχή του ιδεώδους του Κοντορσέ, των τοπικών δημοκρατικών περιορισμών στην εθνική διακυβέρνηση θα συνεχίσει να εμπνέει τα σύγχρονα δημοκρατικά κινήματα. Η φιλόδοξη μελέτη της Έλενα Ρόζενμπλατ στρέφει την προσοχή μας από την αμφιλεγόμενη ιστορία της δημοκρατίας στην αμφιλεγόμενη ιστορία του φιλελευθερισμού. Η λέξη αυτή βεβαίως είναι διαβόητη για τη σύγχυση που προκαλεί. Στην Αμερική ως επί το πλείστον σημαίνει κάτι αόριστα παρεμφερές με την ευρωπαϊκή σοσιαλδημοκρατία. Στην Ευρώπη πλησιάζει στον αμερικανικό συντηρητισμό της ελεύθερης αγοράς. Ο δε «νεοφιλελευθερισμός», πριν αποκτήσει την σημερινή του έννοια, του φονταμενταλισμού της ελεύθερης αγοράς, ταυτιζόταν στις ΗΠΑ με μια ομάδα μεταρρυθμιστών Δημοκρατών στο περιβάλλον του γερουσιαστή Γκάρι Χαρτ. Υπάρχει επίσης ο «κλασικός φιλελευθερισμός», με τον οποίο οι ακαδημαϊκοί συχνά εννοούν, όπως το διατυπώνει ο ιστορικός Άιζακ Κράμνικ, μια «σύγχρονη, με ίδιο συμφέρον, ανταγωνιστική, ατομικιστική ιδεολογία με έμφαση στα ατομικά δικαιώματα» – την ιδεολογία πίσω από τον καπιταλισμό του laissez-faire. Εντοπίζουν δε την προέλευσή του στα πρώτα χρόνια του σύγχρονου βρετανικού κράτους, και ιδίως στον Τζον Λοκ. Η Ρόζενμπλατ αντιτίθεται σε αυτόν τον τελευταίο ορισμό. Ξεκινά σημειώνοντας ότι στην αρχαία Ρώμη οι όροι «liberal» και «liberality» (liberalitas) («ελευθέριος» και «ελευθεριότητα») δεν είχαν σχέση με την ατομική ελευθερία, αλλά σήμαιναν τη γενναιοδωρία που εκφράζεται από ένα ευγενές πνεύμα, με έντονες ηθικές συνυποδηλώσεις. Στον δέκατο όγδοο αιώνα η λέξη «liberality» («ελευθεροφροσύνη») κατέληξε επίσης να υποδηλώνει την έλλειψη προκαταλήψεων, ιδίως θρησκευτικών. Η λέξη «liberalism» («φιλελευθερισμός»), που υποδηλώνει ένα συγκεκριμένο συνεκτικό σύστημα σκέψης, δεν εμφανίστηκε παρά τον δέκατο ένατο αιώνα, αρχικά ως υβριστικός όρος προς όσους αντιτάσσονταν στην παραδοσιακή θρησκεία και τη μοναρχία. Ο Λοκ δεν αποκάλεσε ποτέ τον εαυτό του «liberal» («φιλελεύθερο»). Το μεγαλύτερο μέρος των παραπάνω είναι γνωστό, όμως η Ρόζενμπλατ βασίζεται στο υλικό αυτό για να υποστηρίξει ότι ακόμα και στον δέκατο ένατο αιώνα, την υποτιθέμενη ακμή του «κλασικού φιλελευθερισμού», η ατομικιστική ιδεολογία του laissez-faire, που αποτέλεσε αντικείμενο μελέτης πολλών ακαδημαϊκών τις τελευταίες δεκαετίες, δεν είχε ακόμη αποκτήσει την ολοκληρωμένη μορφή της. Ενώ ορισμένοι συγγραφείς και πολιτικοί πλησίασαν σε αυτήν (ο Φρεντερίκ Μπαστιά στη Γαλλία, ο Τζον Πρινς Σμιθ στη Γερμανία), οι περισσότεροι αυτοπροσδιοριζόμενοι ως «φιλελεύθεροι» δεν το έκαναν. Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ, συγγραφέας του δοκιμίου Περί ελευθερίας (On Liberty), πλησίαζε πολύ στον σοσιαλισμό στις απόψεις του και θεωρούσε ότι η ετικέτα «φιλελεύθερος» είναι σε μεγάλο βαθμό χωρίς νόημα («οι libéraux περιλαμβάνουν όλες τις αποχρώσεις στο φάσμα των πολιτικών απόψεων»). Κατά την Ρόζενμπλατ, εάν υπήρχε ένα αυτοσυνείδητο «φιλελεύθερο» κίνημα, αυτό δεν βρισκόταν στη Βρετανία και την Αμερική, αλλά στην ευρωπαϊκή ήπειρο από την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης. Αν και σεβόταν τα ατομικά δικαιώματα, ο φιλελευθερισμός αυτός ήταν ηθικοποιητικός, ελιτίστικος και τον απασχολούσε το κλασικό φιλοσοφικό ζήτημα της δόμησης ενός σταθερού, με διάρκεια στον χρόνο, μετριοπαθούς καθεστώτος. Στη Γαλλία, οι συγγραφείς Μπενζαμέν Κονστάν και Ζερμαίν ντε Σταλ, με εξέχουσα παρουσία στα τελευταία στάδια της επανάστασης, ανέπτυξαν ένα πολιτικό πρόγραμμα που παρέμενε πολύ πιο κοντά στις προηγούμενες έννοιες της «ελευθερίας», με έμφαση σε μια πατερναλιστική «κυβέρνηση των καλύτερων». Τον δέκατο ένατο αιώνα, οι γερμανοί διανοητές άνοιξαν τον δρόμο για την ανάπτυξη μιας «φιλελεύθερης» προτεσταντικής θεολογίας καθώς και οικονομικών ιδεών που αποτέλεσαν μια πρώιμη μορφή της πολιτικής των σύγχρονων κρατών πρόνοιας. Αυτοί οι αυτοαποκαλούμενοι φιλελεύθεροι, σημειώνει η Ρόζενμπλατ, σίγουρα δεν ήταν δημοκράτες. Δεν είχαν εμπιστοσύνη στον λαό και υποστήριζαν τον περιορισμό του δικαιώματος ψήφου. Ούτε ελευθεριακοί όμως ήταν. Γενικά δεν θεωρούσαν βασικό δικαίωμα την ιδιοκτησία και παρόλο που προειδοποιούσαν ενάντια στον κίνδυνο μετατροπής της κυβέρνησης σε τύραννο, δεν προσπαθούσαν να ελαχιστοποιήσουν την εξουσία της. Ο Κονστάν υπερασπιζόταν το laissez-faire στον οικονομικό τομέα, πολλοί άλλοι όχι. Λάιονελ Τσαρλς Φάινινγκερ, Άτιτλο, 1952, ΜοΜΑ, Νέα Υόρκη. Στο τέλος του δέκατου ένατου αιώνα, όσοι αυτοαποκαλούνταν φιλελεύθεροι συμφιλιώθηκαν με τη δημοκρατία, όμως παρέμειναν βαθιά διαιρεμένοι σε άλλα ζητήματα, μεταξύ των οποίων τα οικονομικά του laissez-faire. Κάποια εξέχοντα μέλη του Βρετανικού Φιλελεύθερου Κόμματος, όπως ο Λέναρντ Χόμπχαουζ, έφτασαν να ισχυριστούν ότι «ο αληθινός σοσιαλισμός υπηρετεί την ολοκλήρωση και όχι την καταστροφή των κυρίαρχων φιλελεύθερων ιδανικών». Ενώ ορισμένοι φιλελεύθεροι αποκήρυξαν τον ευρωπαϊκό ιμπεριαλισμό, άλλοι υπερασπίστηκαν μια εκδοχή του που θα διέδιδε τον «πολιτισμό» σε υποτιθέμενες αναξιοπαθούσες περιοχές του πλανήτη. Πολλοί υπερασπίζονταν την ευγονική και αντιτάσσονταν στο δικαίωμα ψήφου των γυναικών. Οι ενωτικοί παράγοντες, στον βαθμό που υπήρχαν, παρέμειναν ο ισχυρός μοραλισμός και η έμφαση στην εκπαίδευση ως απαραίτητο στοιχείο της πολιτικής προόδου. Οι ίδιοι αυτοί παράγοντες διαπότισαν επίσης τον αμερικανικό φιλελευθερισμό που διαμορφώθηκε στις αρχές του εικοστού αιώνα υπό την επίδραση του Γούντροου Ουίλσον, του Τζον Ντιούι και των νεαρών διανοουμένων που το 1914 ίδρυσαν από κοινού το περιοδικό New Republic. Δεν έχει επομένως νόημα να μιλάμε για σαφή διάκριση μεταξύ αυτού του αμερικανικού φιλελευθερισμού και της υποτιθέμενα πιο φιλελεύθερης ευρωπαϊκής εκδοχής του. Εάν αυτή είναι η αληθινή («χαμένη») ιστορία του φιλελευθερισμού, τότε από πού προέκυψε η ιδέα του φιλελευθερισμού ως ατομικιστικής ιδεολογίας που συνδέεται με τον καπιταλισμό του laissez-faire; Στον συναρπαστικό επίλογό της, η Ρόζενμπλατ υποστηρίζει ότι οι ιστορικοί πρότειναν αυτή την παραπλανητική πνευματική γενεαλογία πολύ αργά, στα μέσα του εικοστού αιώνα. Οι επικριτές του προσπαθούσαν από καιρό να δυσφημίσουν τον φιλελευθερισμό συνδέοντάς τον με το στενά ατομικό υλικό συμφέρον, όμως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο οι ίδιοι οι φιλελεύθεροι, προσπαθώντας να διαφοροποιήσουν όσο το δυνατόν περισσότερο τις πεποιθήσεις τους από τον κομμουνιστικό ολοκληρωτισμό, έφτασαν σχεδόν να συμφωνούν με τους επικριτές τους. Κάποιοι πολιτικοί φιλόσοφοι, όπως ο Αϊζάια Μπερλίν, υποστήριζαν ότι μόνο η έμφαση στα ατομικά δικαιώματα θα μπορούσε να σώσει τα φιλελεύθερα κράτη από την ολίσθηση στον ολοκληρωτικό εξτρεμισμό. Για τον ίδιο λόγο οι ίδιοι στοχαστές πρόβαλλαν ελάχιστα τη συνεισφορά των γάλλων και γερμανών φιλελευθέρων, οι οποίοι είχαν δείξει μια θλιβερή ανικανότητα να εμποδίσουν τον εξτρεμισμό στις χώρες τους. Σύντομα, «κατασκευάστηκαν γενεαλογίες και δημοσιεύθηκαν ανθολογίες βασισμένες στον κανόνα των μεγάλων στοχαστών. Ανακαλύφθηκαν έτσι οι ιδρυτικοί πατέρες του φιλελευθερισμού». Και η αληθινή, σύνθετη ιστορία ξεχάστηκε. Η Ρόζενμπλατ έχει γράψει ένα από αυτά τα σπάνια ακαδημαϊκά βιβλία που, επειδή είναι τόσο εξαιρετικό, έπρεπε να είναι μεγαλύτερο σε έκταση. Παρότι επιδιώκει να επανεκτιμήσει τη θέση της Βρετανίας στην ιστορία του φιλελευθερισμού, δεν στρέφει για πολύ την προσοχή της στη βρετανική σκέψη και πολιτική. Στον Λοκ, έναν από τους κύριους στόχους των νέων θεωριών που εισηγείται, αφιερώνει μόνο τρεις σελίδες λεπτομερούς ανάλυσης. Στον επίλογο, έκτασης δεκατριών μόλις σελίδων, καταφέρνει μόνο να κάνει νύξεις για ορισμένα θέματα. Σε διάφορα σημεία του βιβλίου, τα επιχειρήματα της Ρόζενμπλατ συμπιέζονται τόσο ώστε αδυνατεί να διακρίνει αποτελεσματικά την ιστορία της λέξης «φιλελεύθερος» από τις ιδέες που συνδέουμε τώρα με αυτήν. Αυτά τα δύο είναι άλλωστε διαφορετικά. Ο Νταν Έντελστιν καλύπτει το δικό του μεγάλο θέμα σε ακόμη λιγότερες σελίδες από την Ρόζενμπλατ, αλλά με πιο εστιασμένο τρόπο. Αν και το βιβλίο του, με τίτλο που αποδίδει φόρο τιμής στο Πνεύμα των νόμων του Μοντεσκιέ, ασχολείται με το ευρύ φάσμα της ιστορίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εστιάζει περισσότερο σε ένα συγκεκριμένο σημείο: την ιδέα ότι τα δικαιώματα είναι «αναπαλλοτρίωτα». Σύμφωνα με αυτή την ιδέα, την οποία ο Έντελστιν αποκαλεί «διατηρησιοκρατία», ορισμένα δικαιώματα μάς αποδίδονται από τη φύση ή από τον Θεό, και παραμένουν σε εμάς («διατηρούνται») εσαεί. Δεν μπορούμε να τα απεμπολήσουμε με τη θέλησή μας, ενώ συγχρόνως είμαστε υπεύθυνοι για την υπεράσπιση των δικαιωμάτων των άλλων, ακόμη και αν αυτοί ζουν έξω από τα σύνορά μας. Το μεγάλης επιρροής βιβλίο του Μόιν, Η τελευταία ουτοπία (The Last Utopia), εισηγούνταν ότι αυτό το τελευταίο συμπέρασμα, στο οποίο βασίζονται πολλές πολιτικές ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις μέρες μας, εμφανίστηκε πολύ πρόσφατα. Όπως είχε κάνει η Χάνα Άρεντ νωρίτερα, ο Μόιν ισχυρίστηκε ότι ακόμη και ένα έγγραφο όπως η Γαλλική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη του 1789 έθετε τα δικαιώματα σε σχέση εξάρτησης από την ιθαγένεια. Σύμφωνα με τη διάσημη φράση της Άρεντ, μόνο μέσα στα όρια της ιθαγένειας ενός κράτους οι άνθρωποι έχουν «το δικαίωμα να έχουν δικαιώματα».[3] Μέσα από μια σειρά πειστικών επιχειρημάτων που περιέχονται στη θαυμάσια και πολύ εμπεριστατωμένη ανάλυσή του, ο Έντελστιν υποστηρίζει ότι ήδη από τα τέλη του Μεσαίωνα οι Καθολικοί θεολόγοι θεωρούσαν ότι τα ανθρώπινα δικαιώματα είναι αναπαλλοτρίωτα και ανεξάρτητα από το κράτος όπου ζει κάθε άνθρωπος. Τον δέκατο έκτο αιώνα, υποκινούμενοι από τα πάθη των θρησκευτικών πολέμων και τις ισπανικές κατακτήσεις στην Αμερική, κάποιοι μελετητές πρόσθεσαν ότι, αν ήταν απαραίτητο, θα μπορούσε κανείς να υπερασπιστεί τα δικαιώματα με βία, πέρα από τα όρια ενός κράτους. Έτσι, ήδη από το 1572, διαμορφώθηκε μια αντίληψη για τα ανθρώπινα δικαιώματα παρόμοια σε γενικές γραμμές με αυτήν που επικρατεί σήμερα. Η αξία του Έντελστιν ως διανοούμενου ιστορικού έγκειται ιδιαίτερα στην ικανότητά του να εντάσσει τις θεωρίες στο ευρύτερο πολιτιστικό και πολιτικό πλαίσιό τους. Αναγνωρίζει ότι, από μόνες τους, οι θεωρίες δεν ακολουθούν μια άκαμπτη λογική που υπαγορεύει πώς και για ποιους σκοπούς θα λειτουργούν στην πολιτική συζήτηση. Όπως τα εργαλεία σε μια εργαλειοθήκη, οι θεωρίες μπορούν να έχουν πολλές διαφορετικές χρήσεις, ανάλογα με τους σκοπούς των πολιτικών παραγόντων που τις χρησιμοποιούν. Τον δέκατο έκτο αιώνα, η ιδέα των αναπαλλοτρίωτων οικουμενικών δικαιωμάτων δικαιολογούσε όχι μόνο τις εξεγέρσεις εναντίον καθεστώτων που θεωρούνταν τυραννικά, αλλά και τη δολοφονία βασιλέων που θεωρούνταν άδικοι. Κάποιοι στοχαστές την επικαλέστηκαν για να καταδικάσουν τη συμπεριφορά των Ισπανών προς τους ιθαγενείς της Αμερικής. Από την άλλη μεριά, κανείς δεν καταδίκαζε τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο αναπτυσσόμενο εμπόριο των αφρικανών σκλάβων. Αυτό θα συνέβαινε μόνο μετά από δύο αιματοβαμμένους αιώνες, υπό πολύ διαφορετικές συνθήκες. Η αρχή της σύγχρονης ιστορίας των ανθρώπινων δικαιωμάτων, που μας παρουσιάζει ο Έντελστιν, είναι ιδιαίτερα σύνθετη και προκαλεί έκπληξη. Παρόλο που η αντίληψη περί διατηρητέων δικαιωμάτων είχε ήδη εμφανιστεί στα τέλη του 16ου αιώνα, δεν κυριάρχησε άμεσα στον δυτικό κόσμο. Αντίθετα, πολλοί από τους πιο εκλεπτυσμένους και με επιρροή συγγραφείς της εποχής, τη συνέδεσαν με τη φρίκη των θρησκευτικών πολέμων της περιόδου της Μεταρρύθμισης, και έτσι επιδίωξαν είτε να την απορρίψουν είτε να θεμελιώσουν το δικαίωμα της αντίστασης στην καταπίεση στηριζόμενοι σε άλλα, λιγότερο σαθρά επιχειρήματα. Ο Τόμας Χομπς υποστήριζε ότι στην πραγματικότητα παραδίδουμε τα «φυσικά μας δικαιώματα» σε έναν κυρίαρχο ηγέτη όταν εγκαταλείπουμε την κατάσταση της φύσης και εισερχόμαστε στην πολιτική κοινωνία. Ο Λοκ, αντίθετα, υποστήριζε ότι όταν εγκαταλείπουμε την κατάσταση της φύσης ουσιαστικά «μεταβιβάζουμε» τα δικαιώματά μας στην πολιτική κοινότητα ως σύνολο – και πάλι όμως δεν τα διατηρούμε. Όταν οι αμερικανοί και οι γάλλοι επαναστάτες διακήρυσσαν ότι οι άντρες (αλλά όχι οι γυναίκες) είχαν αναπαλλοτρίωτα, οικουμενικά δικαιώματα, δεν στηρίζονταν στις ιδέες του Χομπς και του Λοκ. Έφερναν ξανά στο προσκήνιο μια πολύ διαφορετική έννοια των δικαιωμάτων που είχε προκύψει στην ευρωπαϊκή ήπειρο δύο αιώνες νωρίτερα. Για να αποδείξει αυτό το επιχείρημα, ο Έντελστιν προχωρά σε ένα είδος «αρχαιολογικής» έρευνας, που αμφισβητεί μεγάλο μέρος της συμβατικής πνευματικής ιστορίας. Δείχνει έτσι ότι στη Γαλλία η σύνδεση με την έννοια των αναπαλλοτρίωτων δικαιωμάτων έγινε από τους πρώτους οικονομικούς στοχαστές, γνωστούς ως φυσιοκράτες, στις κεντρικές δεκαετίες του δέκατου όγδοου αιώνα. Αυτοί απέρριπταν εντελώς τη διάκριση του Χομπς μεταξύ κατάστασης της φύσης και κοινωνίας των πολιτών και επέστρεφαν στην παλαιότερη παράδοση του φυσικού νόμου, αλλά με μια πιο σαφή διατύπωση αυτών που θα ονομάζονταν στη συνέχεια «ανθρώπινα δικαιώματα». Σκοπός ενός κανονικού συντάγματος, υποστήριζαν, δεν είναι να υπερβούμε τη φύση αλλά να θεσπίσουμε τυπικούς νόμους και δικαιώματα όσο πιο κοντά στα φυσικά. Οι Αμερικανοί, ωστόσο, κατέληγαν στο ίδιο σημείο μέσω μιας εντελώς διαφορετικής διαδρομής. Στρέφονταν στους άγγλους νομικούς –ιδίως στον Ουίλιαμ Μπλάκστοουν (1723-1780)– ο οποίος ερμήνευε τα «δικαιώματα των Άγγλων» ως φυσικά δικαιώματα τα οποία διατηρεί και εγγυάται το άγραφο σύνταγμα της Αγγλίας. Ούτε οι φυσιοκράτες ούτε οι άγγλοι νομικοί είχαν οποιαδήποτε επιθυμία να αμφισβητήσουν την ισχύουσα πολιτική τάξη στις χώρες τους. Όπως όμως λέει πολύ έξυπνα ο Έντελστιν, θα μπορούσαν να αναπτύξουν θεωρίες «με ριζοσπαστικές συνέπειες, ακριβώς επειδή οι συνέπειες αυτές ήταν τόσο έξω από τη σκέψη τους», διαμορφώνοντας πνευματικά εργαλεία που οι επαναστάτες σύντομα θα χρησιμοποιούσαν σε απρόσμενα ριζοσπαστικούς σκοπούς. Ο Έντελστιν αναγνωρίζει ότι πριν το 1776 οι Αμερικανοί που ενοχλούνταν από την ιδέα της κυριαρχίας της μητρικής χώρας επικαλούνταν συχνά τις θεωρίες του Λοκ – ήταν, άλλωστε, ο πιο διάσημος αγγλόφωνος φιλόσοφος του αιώνα. Κατέληγαν όμως έτσι να ερμηνεύουν τον Λοκ με έναν τρόπο που ο ίδιος και οι πιο πιστοί οπαδοί του δεν θα συμφωνούσαν. Μπορεί η πατρότητα των σημερινών αντιλήψεων περί διατηρητέων δικαιωμάτων να μην ανήκει στους Γάλλους και Αμερικανούς επαναστάτες, όμως το γεγονός ότι εκείνοι τις ανέδειξαν στα καταστατικά κείμενά τους οδήγησε στην επικράτησή τους έναντι των ιδεών που βασίζονταν στις θεωρίες του Χομπς και του Λοκ, και στην καθιέρωσή τους ως βάση για τα πειράματα των επόμενων δύο αιώνων στη δημοκρατία. Η Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη έκανε πολύ λιγότερα για να εγγυηθεί τα ατομικά δικαιώματα απ’ ό,τι οι αντίστοιχες αμερικανικές διακηρύξεις, καθώς προέβλεπε ότι το κυρίαρχο εθνικό κράτος θα μπορούσε να θέσει αυστηρά όρια στην άσκηση αυτών των δικαιωμάτων. Από αυτή την άποψη, διευκόλυνε την άσκηση της βίαιης πολιτικής καταστολής της Τρομοκρατίας του 1793-1794. Παρόλα αυτά, ήταν το συγκεκριμένο κείμενο –και όχι η αμερικανική Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας ή η αμερικανική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων– που αποτέλεσε σημείο αναφοράς για πολλούς μελετητές του δικαίου τον δέκατο ένατο αιώνα και τις αρχές του εικοστού, σε ολόκληρο τον κόσμο, οι οποίοι παρουσίαζαν τα ανθρώπινα δικαιώματα ως «υπερεθνικούς περιορισμούς στην κυβερνητική δράση». Οι ίδιοι διανοητές βρίσκονται πίσω από την Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του 1948 και τις πολιτικές ανθρωπίνων δικαιωμάτων της σημερινής εποχής. Από τη δεκαετία του 1970, η ιδέα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων ως βάση για το πώς πρέπει να συμπεριφέρονται τα κράτη έχει μετασχηματίσει ριζικά τη διεθνή πολιτική. (Ο Ντόναλντ Τραμπ είναι ο πρώτος αμερικανός πρόεδρος εδώ και δεκαετίες που δεν χρησιμοποιεί τη θεωρία αυτή τουλάχιστον ως κεντρικό ρητορικό στοιχείο της εξωτερικής πολιτικής του.) Όπως δείχνει όμως ο Έντελστιν, οι αλλαγές αυτές δεν αποτελούν στην πραγματικότητα ένδειξη μεγάλης πνευματικής καινοτομίας. Αντίστοιχα με τους Αμερικανούς και τους Γάλλους επαναστάτες πριν από αυτούς, οι σύγχρονοι αξιωματούχοι και ακτιβιστές ανασύρουν παλιά εργαλεία της δυτικής πολιτικής σκέψης και τα αξιοποιούν εκ νέου σε διαφορετικούς και πιο εμφανείς σκοπούς. Με άλλα λόγια, η ανάπτυξη της πολιτικής σκέψης για τα ανθρώπινα δικαιώματα τις τελευταίες δεκαετίες δεν αποτέλεσε, όπως υποστηρίζει ο Σάμιουελ Μόιν, τομή σε σχέση με τα παλιότερα πολιτικά πρότυπα, μια δυναμική διόρθωση που θα επανέφερε τα ζητήματα κοινωνικής ισότητας σε κεντρική θέση στην πολιτική δημόσια συζήτηση. Οι ιδέες περί «διατηρησιοκρατίας» δεν είναι πρόσφατη επινόηση. Είναι μέρος της πνευματικής ατμόσφαιρας που μας περιβάλλει και δεν μπορούμε να κάνουμε χωρίς αυτήν. Όποιος διαβάσει τα τρία αυτά βιβλία, ιδίως στην τρέχουσα ζοφερή πολιτική στιγμή, θα πεισθεί για την εύθραυστη φύση των ιδεών οι οποίες στηρίζουν τη φιλελεύθερη δημοκρατία που βασίζεται στα δικαιώματα. Θα καταλάβει καθαρότερα από ποτέ ότι το φιλελεύθερο ιδεώδες, που φάνηκε να θριαμβεύει στα τέλη του εικοστού αιώνα, είχε μια βασανισμένη ιστορία και οι επιτυχίες του εξαρτώνταν από πλήθος ανεξέλεγκτων παραγόντων. Και επιπλέον δεν θα έχει πια καμία αμφιβολία ότι μαζί με αυτό ήρθαν και κάποια πράγματα πολύ λιγότερο ευχάριστα. Ο Μίλερ στρέφει αρκετά την προσοχή του στο «καρναβάλι των φρικαλεοτήτων» κατά τη διάρκεια της γαλλικής επαναστατικής τρομοκρατίας, τότε που η Γαλλία ξεκινούσε το πρώτο μεγάλο πείραμά της στη δημοκρατία. Η Ρόζενμπλατ τονίζει ιδιαίτερα τις ελιτίστικες, μη συμπεριληπτικές συμπεριφορές, που είναι εγγενείς στην ιστορία του φιλελευθερισμού. Ο Έντελστιν επισημαίνει ότι επειδή η περιουσία απασχολούσε έντονα τους γάλλους φυσιοκράτες και τους άγγλους θεωρητικούς του νομικού δικαίου, το ιδεώδες που επικράτησε τον 18ο αιώνα σε ό,τι αφορά τα δικαιώματα μπορεί να θεωρηθεί «πνευματικός πρόγονος του φονταμενταλισμού της ελεύθερης αγοράς». Οι αναγνώστες θα συνειδητοποιήσουν συγχρόνως ότι το φιλελεύθερο ιδεώδες έχει ένα πολύ πιο πλούσιο, βαθύ και ποικίλο παρελθόν από ό,τι μπορεί να θεωρούσαν έχοντας διαβάσει μελέτες που εστιάζουν μόνο στην υποτιθέμενη αγγλοαμερικανική πορεία προς τον «κλασικό» φιλελευθερισμό. Ίσως οι μορφές φιλελεύθερης δημοκρατίας που βασίζονται σε στενά ατομικιστικές έννοιες των δικαιωμάτων και της ελευθερίας και που στερούν στους περισσότερους πολίτες την ευκαιρία για ουσιαστική πολιτική συμμετοχή, είναι πράγματι πολύ εύθραυστες για να προσφέρουν επαρκή προστασία ενάντια στον χωρίς περιορισμούς καπιταλισμό και στις αυξανόμενες ανισότητες που παρατηρούμε σήμερα σε όλο τον κόσμο, αλλά και ενάντια στις γεμάτες οργή εκρήξεις λαϊκισμού. Υπάρχουν όμως και άλλες όψεις της φιλελεύθερης δημοκρατίας που μπορούμε να δούμε, αντλώντας έμπνευση από συνταγματικά μοντέλα που επιχειρούν να μεγιστοποιήσουν τη δημοκρατική συμμετοχή, από μορφές φιλελεύθερης σκέψης που υπογραμμίζουν την ηθική δράση και το κοινό καλό, και από ένα όραμα για τα ανθρώπινα δικαιώματα που απλώνεται σε όλη την έκταση και πληρότητά του σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Γαλλική Επανάσταση, παρά τις ριζοσπαστικές υπερβολές της, πρόσφερε ένα τέτοιο όραμα, που ήταν μάλιστα ιδιαίτερα ισχυρό. Παρότι γνωρίζουμε καλά τα λάθη της, τα ιδεώδη της μπορεί να συνεχίσουν να εμπνέουν όσους θα ήθελαν ο στόχος του ηθικού σύμπαντός μας να είναι η δικαιοσύνη. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2019 — Μετάφραση: Αναστασία Μωράκη [1] Inventing Human Rights: A History (Norton, 2007). [2] The Last Utopia: Human Rights in History (Belknap Press/Harvard University Press, 2010). [3] The Origins of Totalitarianism (Harcourt, 1966), σ. 296.

Οι πολλές ζωές του φιλελευθερισμού

Σύνδεση