Η βία που συντρίβει τη συνείδηση

Το όγδοο κεφάλαιο από το έργο του Τσβάιχ Καστελιόν κατά Καλβίνου, υπό έκδοση από την Athens Review of Books Σπάνια έχει γραφεί αποφασιστικότερη πολεμική εναντίον ενός πνευματικού δικτάτορα, και ίσως ποτέ μια τόσο φλογερή στη διατύπωσή της όσο το έργο του Καστελιόν Contra libellum Calvini. Με την αλήθεια και τη διαύγειά της θα έπρεπε να δείξει ακόμη και στους πλέον αδιάφορους της εποχής ότι η έννοια της ελευθερίας της σκέψης του Προτεσταντισμού, και κατ’ επέκταση του ευρωπαϊκού πνεύματος, κινδυνεύει να σβήσει, αν δεν προβάλει έγκαιρα αντίσταση στην Ιερά Εξέταση της Γενεύης. Εύλογα λοιπόν θα περίμενε κανείς ότι, μετά την ακλόνητη επιχειρηματολογία του Καστελιόν στην υπόθεση Σερβέ, όλες οι ηθικές δυνάμεις του κόσμου θα προσυπέγραφαν ομόφωνα την καταδίκη του πνευματικού αυταρχισμού, τη στιγμή μάλιστα που ο εκφραστής του, ο Καλβίνος, μοιάζει εξουδετερωμένος για πάντα και το μανιφέστο του Καστελιόν φαντάζει σαν ένα θανάσιμο πλήγμα στην αδιάλλακτη ορθοδοξία του. Στην πραγματικότητα όμως τίποτα από αυτά δεν συμβαίνει. Το λαμπρό αυτό σύγγραμμα πολεμικής του Καστελιόν και η υπέροχη έκκλησή του για ανεκτικότητα δεν ασκούν την παραμικρή επίδραση στον πραγματικό κόσμο, και μάλιστα για έναν απλούστατο και συνάμα τρομακτικό λόγο: το έργο Contra libellum Calvini του Καστελιόν δεν κατάφερε ποτέ να τυπωθεί. Φιμώνεται εκ των προτέρων κατ’ εντολήν του Καλβίνου από τη λογοκρισία, προτού αξιωθεί να ξυπνήσει τη συνείδηση της Ευρώπης. Την τελευταία στιγμή –ήδη κυκλοφορούν στη Βασιλεία χέρι με χέρι αντίγραφα του έργου, ήδη είναι όλα έτοιμα για την εκτύπωση– οι ηγέτες της Γενεύης λαμβάνουν μέσω των σπιούνων τους το μήνυμα για το πόσο επικίνδυνη επίθεση προετοιμάζεται κατά της αυθεντίας του Καλβίνου. Και ενεργούν αστραπιαία. Είναι γνωστή σε τέτοιες περιπτώσεις η τρομερή υπεροπλία του πανίσχυρου κρατικού μηχανισμού απέναντι στο μεμονωμένο άτομο. Ο Καλβίνος, ο οποίος είχε διαπράξει το φοβερό κακούργημα, έχει τώρα το δικαίωμα να υπερασπιστεί ανενόχλητος το έγκλημά του χάρη στη μεροληψία της λογοκρισίας. Από τον Καστελιόν όμως, που θέλει στο όνομα της ανθρωπότητας να ορθώσει το ανάστημά του στον αυταρχισμό και την αδιαλλαξία, αφαιρείται το δικαίωμα λόγου. Κανονικά, η πόλη της Βασιλείας δεν θα είχε κανέναν λόγο να απαγορεύσει σε έναν ελεύθερο πολίτη, σε έναν καθηγητή του πανεπιστημίου της την άσκηση φιλολογικής πολεμικής, όμως ο Καλβίνος, μάστορας στην τακτική και την εφαρμογή της στην πράξη, χρησιμοποιεί επιδέξια τον μοχλό της πολιτικής. Ανάγει την προσωπική του διαμάχη σε διπλωματική υπόθεση. Δεν προβαίνει ο ίδιος ως ιδιώτης σε διαμαρτυρία κατά των επιθέσεων ενάντια στη «διδασκαλία», αλλά βάζει να το κάνει αυτό ex officio η πόλη της Γενεύης. Με τον τρόπο αυτό τίθεται στο Συμβούλιο της πόλης της Βασιλείας και στο πανεπιστήμιο το ακανθώδες δίλημμα είτε να καταπνίξουν τα δικαιώματα ενός ελεύθερου συγγραφέα είτε να έλθουν σε διπλωματική σύγκρουση με την ισχυρή ομόσπονδη πόλη. Ως συνήθως, το στοιχείο της πολιτικής εξουσίας υπερισχύει της ηθικής. Οι κύριοι του Συμβουλίου προτιμούν να θυσιάσουν το άτομο και εκδίδουν απαγόρευση έκδοσης κειμένων τα οποία δεν ασπάζονται ολοκληρωτικά την ορθόδοξη γραμμή. Με τον τρόπο αυτόν εμποδίζεται η έκδοση του έργου του Καστελιόν, και ο Καλβίνος μπορεί να πανηγυρίζει: «Είναι μεγάλο ευτύχημα το ότι οι σκύλοι που γαβγίζουν ξοπίσω μας δεν μπορούν πια να μας δαγκώσουν.» («Il va bien que les chiens qui aboient derrière nous ne nous peuvent mordre»). Όπως η πυρά είχε σφραγίσει για πάντα το στόμα του Σερβέ, έτσι και η λογοκρισία φίμωσε τώρα τη φωνή του Καστελιόν· για μια ακόμη φορά η επί γης «αυθεντία» έμεινε αλώβητη με τη βοήθεια της τρομοκρατίας. Τα χέρια του Καστελιόν είναι δεμένα, στον συγγραφέα δεν επιτρέπεται πια να γράφει – κι ακόμη πιο άδικο, ακόμη φοβερότερο: δεν δικαιούται πλέον να υπερασπιστεί τον εαυτό του από τις διπλά μανιασμένες τώρα επιθέσεις των θριαμβευτών αντιπάλων του. Σχεδόν θα χρειαστεί να περάσει ένας αιώνας για να εκδοθεί το Contra libellum Calvini, στο οποίο δεσπόζουν με την ανατριχιαστική αλήθεια τους τα προφητικά λόγια του Καστελιόν: «Γιατί κάνεις στους άλλους αυτά που δεν θα ήθελες να σου κάνουν; Βρισκόμαστε σε αντιπαράθεση για θέματα πίστης, γιατί λοιπόν μας σφραγίζεις το στόμα;». Ωστόσο, απέναντι στην τρομοκρατία δεν υπάρχουν δικαιώματα ούτε δικαστές. Όπου επικρατεί η βία, δεν υπάρχει χώρος για τους νικημένους και τις εκκλήσεις τους, πάντα η τρομοκρατία παραμένει η πρώτη και τελευταία βαθμίδα απονομής δικαιοσύνης. Παραδομένος αναγκαστικά σε μια τραγική παραίτηση, ο Καστελιόν δεν έχει άλλον δρόμο από το να σκύψει το κεφάλι, να υπομείνει την αδικία, όμως παρήγορη για τις εποχές εκείνες, κατά τις οποίες η βία υπερίσχυσε του πνεύματος, είναι η επιβλητική περιφρόνηση του νικημένου: «Τα λόγια σας και τα όπλα σας ταιριάζουν στον δεσποτισμό που ονειρεύεστε, μάλλον στο κοσμικό παρά στο πνευματικό καθεστώς, το οποίο δεν βασίζεται στην αγάπη του Θεού, αλλά στον καταναγκασμό. Εγώ όμως δεν σας φθονώ για την εξουσία και τα όπλα σας. Εγώ έχω άλλα όπλα, την αλήθεια, την πεποίθηση της αθωότητας και το όνομα Εκείνου, ο οποίος με βοηθά και θα μου απονείμει τη χάρη Του. Κι ακόμα κι αν για κάποιο διάστημα η αλήθεια καταπνιγεί από τον τυφλό δικαστή, τον κόσμο δηλαδή, ποτέ αυτή δεν θα γίνει κτήμα κανενός. Ας παραμερίσουμε την ετυμηγορία ενός κόσμου που σκότωσε τον Χριστό, ας αγνοήσουμε το γήινο δικαστήριο, που δικαιώνει πάντα τη βία. Το πραγματικό βασίλειο του Θεού δεν είναι του κόσμου τούτου.» Για μια ακόμη φορά η τρομοκρατία νίκησε, και το ακόμη τραγικότερο: όχι μόνο δεν κλονίστηκε η εξουσία του Καλβίνου από την απεχθή πράξη του, αλλά αντίθετα και κατά τρόπο εντελώς παράδοξο ενισχύθηκε. Γιατί είναι μάταιο να ψάχνει κανείς στον χώρο της Ιστορίας την ευσεβή ηθική και τη συγκινητική δικαιοσύνη των λογοτεχνικών βιβλίων! Ας το αποδεχθούμε: η Ιστορία, αυτή η γήινη σκιά του παγκόσμιου πνεύματος δεν ενεργεί ούτε ηθικά ούτε ανήθικα. Δεν τιμωρεί το έγκλημα ούτε ανταμείβει την καλοσύνη. Καθώς βασίζεται σε τελευταία ανάλυση στη βία και όχι στο δίκαιο, δίνει συνήθως τον τελευταίο λόγο στους ισχυρούς, ενώ η ασύστολη αλαζονεία και οι βάναυσες αποφάσεις ιστορικά μάλλον ευνοούν παρά βλάπτουν τους θιασώτες της βίας. Έτσι και ο Καλβίνος, δεχόμενος επιθέσεις για τη σκληρότητά του, αντιλήφθηκε ότι ένα πράγμα μπορεί να τον σώσει: η επίδειξη ακόμη περισσότερης σκληρότητας, ακόμη πιο αμείλικτης βίας. Ποτέ δεν χάνει την ισχύ του ο νόμος που ορίζει ότι όποιος έχει ασκήσει βία μια φορά, είναι υποχρεωμένος να συνεχίσει να την ασκεί, όποιος έχει χρησιμοποιήσει την τρομοκρατία, δεν έχει άλλη διέξοδο από το να την κλιμακώνει συνεχώς. Η αντίσταση, την οποία συνάντησε ο Καλβίνος κατά τη διάρκεια και μετά τη λήξη της δίκης του Σερβέ, ενισχύει απλώς την πεποίθησή του ότι για μια αυταρχική διακυβέρνηση η επιβολή με νόμιμα μέσα επί του αντιπάλου και ο απλός εκφοβισμός του αποτελούν ανεπαρκείς μεθόδους. Και ότι ένα πράγμα μόνο εξασφαλίζει την ολοκληρωτική εξουσία: η ολοκληρωτική εξόντωση κάθε αντιπολίτευσης. Αρχικά ο Καλβίνος είχε αρκεστεί στο να εξουδετερώνει με νόμιμα μέσα την ρεπουμπλικανική μειοψηφία στο Δημοτικό Συμβούλιο της Γενεύης, τροποποιώντας υπογείως τον εκλογικό νόμο προς όφελός του. Σε κάθε συνεδρίαση του Συμβουλίου ονομάζονταν πολίτες της Βιέννης και αποκτούσαν έτσι εκλογικό δικαίωμα καινούργιοι προτεστάντες πρόσφυγες από τη Γαλλία, οι οποίοι ήταν υλικά αλλά και ηθικά υποχρεωμένοι στον Καλβίνο. Με τον τρόπο αυτόν έγερνε προς την πλευρά του η πλάστιγγα των διαθέσεων και των απόψεων μέσα στο Συμβούλιο, ενώ και οι δημόσιες θέσεις δίνονταν στους υποτακτικούς του. Το αποτέλεσμα ήταν να αποδυναμωθεί εντελώς η παραδοσιακή επιρροή των δημοκρατικών πατρικίων. Όμως την πρακτική αυτή της συστηματικής εισδοχής αλλοδαπών την αντιλαμβάνονται σύντομα οι πατριώτες της Γενεύης. Οι δημοκράτες, οι οποίοι είχαν χύσει το αίμα τους για την ελευθερία της πόλης, αρχίζουν να ανησυχούν. Οργανώνουν μυστικές συγκεντρώσεις, συσκέπτονται για να βρουν τρόπο να υπερασπιστούν τα υπολείμματα της παλιάς ανεξαρτησίας τους ενάντια στην αρχομανία των πουριτανών. Τα πνεύματα οξύνονται όλο και περισσότερο. Στους δρόμους υπάρχουν αντιπαραθέσεις μεταξύ γηγενών και μεταναστών, οι οποίες καταλήγουν μάλιστα σε κάποια, όχι ιδιαίτερα μεγάλης έκτασης συμπλοκή, κατά την οποία τραυματίζονται όλο κι όλο δύο άτομα από πετροπόλεμο. Μια τέτοια πρόφαση όμως ήταν ακριβώς αυτό που περίμενε ο Καλβίνος. Τώρα μπορεί επιτέλους να βάλει σε εφαρμογή το πραξικόπημα που από καιρό σχεδίαζε και που θα του εξασφαλίσει την ολοκληρωτική κυριαρχία. Οι μικροσυμπλοκές στους δρόμους παρουσιάζονται σαν «τρομερή συνωμοσία», η αποτυχία της οποίας οφείλεται αποκλειστικά (πάντα το απωθητικότερο στις πρακτικές αυτές είναι η προσποιητή ηθική, αυτή η υποκριτική επίδειξη ευσέβειας) στη «Θεία Χάρη». Εν ριπή οφθαλμού οι ηγέτες του δημοκρατικού κόμματος, που φυσικά δεν είχαν καμιά ανάμιξη στα επεισόδια, συλλαμβάνονται και βασανίζονται βάναυσα, μέχρι να ομολογήσουν αυτά που χρειάζεται ο δικτάτορας για την επιτυχία του σκοπού του: είχε σχεδιαστεί δήθεν μια «νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου», στην οποία ο Καλβίνος και οι δικοί του θα δολοφονούνταν και θα εισέβαλαν ξένα στρατεύματα στην πόλη. Πατώντας πάνω στις αποσπασμένες με τα φρικτότερα μαρτύρια «ομολογίες» για σχεδιαζόμενη «εξέγερση» και υποτιθέμενη «εθνική προδοσία», ο δήμιος μπορεί επιτέλους να πιάσει δουλειά. Όλοι όσοι είχαν προβάλει ακόμη και την παραμικρή αντίσταση στον Καλβίνο εκτελούνται, αν δεν κατάφεραν να δραπετεύσουν έγκαιρα από την πόλη. Μια νύχτα ήταν αρκετή για να μην υπάρχει πια στη Γενεύη άλλο κόμμα πέρα από αυτό του Καλβίνου. Μετά από μια τέτοια ολοκληρωτική νίκη, μετά από τη ριζική αυτή εξόντωση των τελευταίων αντιπάλων του στη Γενεύη, ο Καλβίνος θα μπορεί να αισθάνεται ασφαλής και να επιδείξει κάποια μεγαλοψυχία. Ήδη όμως από τον Θουκυδίδη, τον Ξενοφώντα και τον Πλούταρχο, γνωρίζουμε ότι πάντοτε οι απολυταρχικοί ηγέτες γίνονται μετά από τη νίκη τους ακόμη λιγότερο ανεκτικοί. Αποτελεί στοιχείο της τραγικότητας των δικτατόρων, ότι τον ανεξάρτητο άνθρωπο τον φοβούνται ακόμη και όταν τον έχουν εξουδετερώσει πολιτικά και τον έχουν φιμώσει. Δεν τους αρκεί να σιωπήσει. Και μόνο το ότι δεν λέει ναι, δεν υπηρετεί, δεν προσκυνά, το ότι δεν συντάσσεται με όλους τους κόλακες και τους λακέδες κάνει το γεγονός ότι υπάρχει, ότι ακόμη υπάρχει, εξοργιστικό. Και ακριβώς επειδή ο Καλβίνος απαλλάχθηκε με το πραξικόπημα εκείνο από όλους τους πολιτικούς του αντιπάλους και μόνο αυτός ο ένας, ο ηθικός αντίπαλος, έχει απομείνει, στρέφει τώρα με αυξημένη σφοδρότητα όλο το πολεμικό του μένος ενάντια σ’ αυτόν τον ένα, τον Σεβαστιανό Καστελιόν. Η μόνη δυσκολία για την επίθεση αυτή συνίσταται στο να κάνει τον φιλειρηνιστή λόγιο να σπάσει τη σιωπή του. Γιατί ο Καστελιόν δεν είναι ο τύπος της σύγκρουσης. Οι ουμανιστικές ή ερασμιακές φύσεις δεν είναι πλασμένες για τον διαρκή και αμείλικτο αγώνα. Η φανατική και ακούραστη επιμονή στον προσηλυτισμό μοιάζει για αυτές ανάρμοστη για έναν πνευματικό άνθρωπο. Διακηρύσσουν για μία και μοναδική φορά την αλήθεια τους, όμως από τη στιγμή που έχουν διατυπώσει τις απόψεις τους, θεωρούν περιττό να πασχίζουν ολοένα να πείσουν με την προπαγάνδα τους τον κόσμο ότι αυτές είναι οι μόνες ορθές και έγκυρες. Ο Καστελιόν μίλησε στην υπόθεση Σερβέ, ανέλαβε, σε πείσμα όλων των κινδύνων, την υπεράσπιση των κατατρεγμένων και όρθωσε το ανάστημά του στην τρομοκρατία των βιαστών συνειδήσεων με τρόπο αποφασιστικότερο από κάθε σύγχρονό του. Όμως η ιστορική στιγμή είναι εναντίον του, η βία –το βλέπει κι ο ίδιος–, έχει επικρατήσει για κάποιο χρονικό διάστημα. Αποφασίζει λοιπόν να περιμένει σιωπηλός τις συνθήκες εκείνες που θα ευνοούσαν την ανάληψη του αγώνα της ανεκτικότητας κατά της μισαλλοδοξίας. Βαθιά απογοητευμένος, ακλόνητος όμως στις πεποιθήσεις του, επιστρέφει στις εργασίες του. Το πανεπιστήμιο τού έχει επιτέλους προσφέρει θέση διδασκαλίας· το έργο ζωής του, η διπλή μετάφραση της Βίβλου, πλησιάζει στο τέλος της. Τα έτη 1555 και 1556 ο Καστελιόν παραμένει βουβός καθώς του έχει αφαιρεθεί το όπλο του λόγου. Λούκας Κράναχ ο Πρεσβύτερος, πορτρέτο του Φίλιππου Μελάχθονα, 1543, Πινακοθήκη Ουφφίτσι. Ο Καλβίνος όμως και οι άνθρωποί του στη Γενεύη γνωρίζουν μέσω κατασκόπων ότι ο Καστελιόν συνεχίζει να κηρύσσει στον στενότερο κύκλο του πανεπιστημίου τις ανθρωπιστικές απόψεις του. Μπορεί να του έχει απαγορευτεί το γράψιμο, το στόμα του όμως δεν λέει να κλείσει. Και, προς μεγάλη τους οργή, οι σταυροφόροι της μισαλλοδοξίας διαπιστώνουν ότι η μισητή αξίωσή του για ανεκτικότητα και ανεξιθρησκία και τα στέρεα επιχειρήματά του κατά της θεωρίας του προκαθορισμού βρίσκουν όλο και μεγαλύτερη απήχηση στους σπουδαστές. Ένας ηθικός άνθρωπος ασκεί επιρροή ακόμη και μόνο με την παρουσία του, περιβάλλεται από μία αύρα πειθούς, και, μολονότι η εσωτερική αυτή επίδραση περιορίζεται φαινομενικά σε έναν στενό κύκλο, στην πραγματικότητα απλώνεται συνεχώς αδιόρατα και σταθερά και έξω από αυτόν. Καθώς λοιπόν ο Καστελιόν παραμένει ανυπότακτος και επικίνδυνος, πρέπει να τσακιστεί έγκαιρα η επιρροή που ασκεί. Με ιδιαίτερη πανουργία στήνεται μια παγίδα που σκοπό έχει να τον προσελκύσει και πάλι στον στίβο της διαμάχης για το ζήτημα των αιρετικών. Και να που ένας από τους συναδέλφους του στο πανεπιστήμιο δηλώνει πρόθυμος να αναλάβει τον ρόλο του agent provocateur. Στέλνει στον Καστελιόν μια ιδιαίτερα φιλική επιστολή, στην οποία εκφράζει το καθαρά θεωρητικό του ενδιαφέρον για το ζήτημα του προκαθορισμού και τον παρακαλεί να του αναπτύξει σχετικά τις απόψεις του. Ο Καστελιόν δηλώνει διατεθειμένος για μια ανοιχτή συζήτηση, ήδη με τα πρώτα του όμως λόγια πετιέται επάνω ένας από τους ακροατές και τον κατηγορεί για αίρεση. Ο Καστελιόν διαβλέπει αμέσως την παγίδα. Αντί λοιπόν να πέσει σ’ αυτήν και να εκθέσει την άποψή του (έτσι που να υπάρχει επαρκές υλικό για μήνυση εναντίον του), διακόπτει τη συζήτηση, ενώ οι συνάδελφοί του αποτρέπουν κάθε είδους ενέργεια εναντίον του. Η Γενεύη όμως δεν το βάζει τόσο εύκολα κάτω. Η αποτυχία του ύπουλου αυτού εγχειρήματος οδηγεί σε άμεση αλλαγή μεθόδου: Αφού ο Καστελιόν δεν παρασύρεται σε συζήτηση, επιχειρούν να τον προκαλέσουν με φήμες και συκοφαντίες. Η μετάφρασή του της Βίβλου χλευάζεται, του αποδίδεται η πατρότητα υβριστικών φυλλαδίων, εξαπολύονται δεξιά κι αριστερά οι αισχρότερες διαδόσεις. Με μεθοδικό τρόπο ενορχηστρώνονται από όλες τις πλευρές σφοδρές επιθέσεις εναντίον του. Αλλά ακριβώς ο υπερβάλλων αυτός ζήλος έχει στο μεταξύ κάνει φανερό σε όλους τους ουδέτερους ότι, αφού αφαιρέθηκε από τον σπουδαίο και πραγματικά ευσεβή αυτόν διανοούμενο η δυνατότητα ελεύθερης έκφρασης, στόχο τώρα αποτελεί η ίδια του η ύπαρξη. Η δολιότητα των επιθέσεων εναντίον του εξασφαλίζει στον διωκόμενο φίλους απ’ όλες τις πλευρές, ενώ κατά απροσδόκητο τρόπο ο Μελάγχθων, πνευματικός ηγέτης της γερμανικής Μεταρρύθμισης, παίρνει επιδεικτικά το μέρος του. Και σ’ αυτόν, όπως παλιότερα στον Έρασμο, προκαλούν αποστροφή οι απάνθρωπες πρακτικές όλων εκείνων που βρίσκουν στη σύγκρουση και όχι στη συνδιαλλαγή το νόημα της ζωής, οπότε απευθύνει αυθόρμητα μια επιστολή στον Σεβαστιανό Καστελιόν. «Μέχρι τώρα ‒αναφέρει‒ δεν σας έχω γράψει, γιατί οι ατέλειωτες και αφόρητα καταπιεστικές ασχολίες μού αφήνουν ελάχιστο χρόνο για τέτοιου είδους αλληλογραφία, που ωστόσο πολύ θα με ευχαριστούσε. Ένας δεύτερος λόγος είναι ότι καταλαμβάνομαι από απέραντη θλίψη όταν παρακολουθώ τις φοβερές παρεξηγήσεις ανάμεσα σ’ εκείνους που δηλώνουν οπαδοί της σοφίας και τη αρετής. Όμως εσάς σας εκτιμούσα ανέκαθεν για τον τρόπο που γράφετε… Και επιθυμώ το γράμμα αυτό να αποτελέσει για σας τεκμήριο της επιδοκιμασίας και της ειλικρινούς συμπάθειάς μου προς το πρόσωπό σας. Είθε να μας συνδέει παντοτινή φιλία. » Μεμφόμενος όχι μόνο τις διενέξεις, αλλά και το μένος, με το οποίο μερικοί “φίλοι” της αλήθειας καταδιώκουν την αλήθεια, πολλαπλασιάζετε απλώς τον πόνο, τον οποίο και εγώ αισθάνομαι μόνιμα. Ο μύθος λέει ότι από το αίμα των Τιτάνων γεννήθηκαν οι Γίγαντες. Έτσι και από τον σπόρο των μοναχών γεννήθηκαν οι νέοι σοφιστές, οι οποίοι θέλουν να κυβερνούν στις βασιλικές αυλές, στις οικογένειες και στον λαό και που πιστεύουν ότι οι λόγιοι στέκονται εμπόδιό τους. Ο Θεός όμως έχει τον τρόπο να προστατεύει το ποίμνιό του. » Οφείλουμε λοιπόν με σύνεση και εγκαρτέρηση να υπομένουμε αυτό που δεν μπορούμε να αλλάξουμε. Για μένα το γήρας αποτελεί ανακούφιση από τον πόνο μου. Ελπίζω να πάρω σύντομα τον δρόμο για την ουράνια Εκκλησία, μακριά από τις λυσσαλέες θύελλες που συνταράσσουν την Εκκλησία εδώ κάτω. Όσο παραμένω στη ζωή, επιθυμώ να μιλήσω για πολλά πράγματα μαζί σας. Να είστε καλά.» Η επιστολή αυτή προοριζόταν να αποτελέσει ένα είδος προστασίας για τον Καστελιόν και θα κυκλοφορήσει αμέσως σε αντίγραφα από χέρι σε χέρι. Ταυτόχρονα αποτελούσε μια προειδοποίηση στον Καλβίνο, να σταματήσει επιτέλους την ανόητη καταδίωξη αυτού του μεγάλου πνευματικού ανθρώπου. Και πραγματικά, η αίσθηση που προκαλεί σε ολόκληρο τον ουμανιστικό κόσμο είναι τεράστια. Ακόμη και οι φίλοι του Καλβίνου πιέζουν τώρα για ειρήνη. Ο επιφανής λόγιος Μποντουέν γράφει στον Καλβίνο: «Μπορείτε τώρα να δείτε πόσο ο Μελάγχθων καταδικάζει τη σκληρότητα, με την οποία καταδιώκετε αυτόν τον άνδρα, και ταυτόχρονα πόσο απέχει από το να επιδοκιμάζει τα σοφίσματά σας. Έχει πραγματικά κάποιο νόημα να εξακολουθείτε να αντιμετωπίζετε τον Καστελιόν σαν έναν δεύτερο Σατανά και την ίδια στιγμή να τιμάτε τον Μελάγχθωνα σαν έναν άγγελο;». Όμως πόσο αφελής είναι η σκέψη ότι θα μπορούσε ποτέ κανείς να βάλει μυαλό σε έναν φανατικό! Κατά παράδοξο –ή ίσως και απολύτως λογικό– τρόπο η προστατευτική επιστολή του Μελάγχθονα έχει την ακριβώς αντίθετη επίδραση στον Καλβίνο. Το γεγονός ότι αποδίδονται με αυτήν τιμές στον αντίπαλό του κάνει το μίσος του ακόμη μεγαλύτερο. Γνωρίζει πολύ καλά ότι αυτοί οι πνευματικοί ειρηνιστές είναι πιο επικίνδυνοι για την επιθετική δικτατορία του από ό,τι η Ρώμη, ο Λογιόλα και οι Ιησουίτες του. Γιατί μ’ όλους αυτούς έχει μια σύγκρουση δόγματος εναντίον δόγματος, λόγου εναντίον λόγου, θεωρίας εναντίον θεωρίας. Εδώ όμως, με το αίτημα του Καστελιόν για ελευθερία, αισθάνεται ότι αμφισβητούνται οι βάσεις των επιδιώξεων και των ενεργειών του, ότι κλονίζεται η ιδέα της ολοκληρωτικής εξουσίας, το πνεύμα της ορθοδοξίας του. Πάντα σε καιρό πολέμου ο ειρηνιστής μέσα στις γραμμές σου είναι πιο επικίνδυνος από τον πλέον ισχυρό αντίπαλο απέναντι. Ακριβώς λοιπόν επειδή η επιστολή του Μελάγχθονα ενισχύει το κύρος του Καστελιόν στα μάτια του κόσμου, ο Καλβίνος δεν μπορεί να έχει άλλον στόχο πέρα από το να σβήσει το όνομα του μισητού αντιπάλου του. Από τη στιγμή αυτήν αρχίζει ο πραγματικός αγώνας· αγώνας ζωής και θανάτου. Το ότι τα πράγματα οδηγούνται σε αγώνα εξόντωσης το φανερώνει κι από μόνο του το γεγονός της προσωπικής παρέμβασης του Καλβίνου. Όπως και στην υπόθεση Σερβέ, κατά την οποία μόλις έφτασε η στιγμή για το αποφασιστικό χτύπημα παραμέρισε τον αχυράνθρωπό του ντε λα Φονταίν, για να πιάσει ο ίδιος το ξίφος, έτσι και τώρα παραμερίζει τον υποτακτικό του ντε Μπεζ. Τώρα το ζήτημα δεν είναι το δίκαιο ή το άδικο, ο λόγος της Βίβλου και η ερμηνεία του, η αλήθεια και το ψέμα, αλλά κάτι περισσότερο: να εξοντωθεί ολοκληρωτικά και διά παντός ο Καστελιόν. Βέβαια δεν υπάρχει κάποια πειστική αιτία για επίθεση εναντίον του, καθώς ο Καστελιόν έχει αφιερωθεί αποκλειστικά στις προσωπικές ασχολίες του. Μιας όμως και δεν υπάρχει κάποια αφορμή, πρέπει να κατασκευαστεί. Την πρόφαση προσφέρει στον Καλβίνο ένας ανώνυμος λίβελος, τον οποίο οι κατάσκοποί του βρίσκουν πάνω σε έναν περιοδεύοντα έμπορο. Δεν υπάρχει βέβαια ούτε ίχνος απόδειξης ότι ο Καστελιόν είναι ο συντάκτης του γραφτού, και πραγματικά, ποτέ δεν είχε την παραμικρή σχέση μ’ αυτό. Όμως Carthago delenda est (Η Καρχηδόνα πρέπει να καταστραφεί), ο Καστελιόν πρέπει να εξολοθρευτεί. Έτσι ο Καλβίνος χρησιμοποιεί ως πάτημα το βιβλίο αυτό για να τον κατηγορήσει ως συντάκτη του, με τους αισχρότερους και υβριστικότερους χαρακτηρισμούς. Η πολεμική του Καλβίνου Calumniae nebulonis cujusdam (Συκοφαντίες κάποιου ουτιδανού) δεν είναι πλέον το βιβλίο ενός θεολόγου εναντίον κάποιου άλλου θεολόγου, αλλά ένας οχετός απύθμενου μένους: με απίστευτες ύβρεις ο Καστελιόν λοιδορείται ως κλέφτης, παλιάνθρωπος, ιερόσυλος, ύβρεις που ούτε ο πιο χυδαίος αμαξάς θα χρησιμοποιούσε για συνάδελφό του. Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου της Βασιλείας ενοχοποιείται ακόμη και για κλοπή ξύλων μέρα μεσημέρι! Και από σελίδα σε σελίδα το απύθμενο μίσος παροξύνεται, για να καταλήξει αυτό το αισχρό λιβελογράφημα με τη μανιασμένη κραυγή: «Ο Θεός να σε κάψει, Σατανά!». Αυτό το βλάσφημο γραφτό του Καλβίνου μπορεί να θεωρηθεί ως ένα από τα ενδεικτικότερα παραδείγματα για το πώς η φατριαστική οργή μπορεί να συντρίψει έναν εξέχοντα πνευματικό άνθρωπο. Αποτελεί όμως ταυτόχρονα και μια προειδοποίηση για το πόσο απολιτικά ενεργεί ένας πολιτικός, όταν δεν είναι σε θέση να χαλιναγωγήσει την εμπάθειά του. Γιατί η φοβερή αδικία που διαπράττεται κατά ενός ευυπόληπτου ανθρώπου κάνει τη σύγκλητο του Πνεπιστημίου της Βασιλείας να άρει την απαγόρευση συγγραφής για τον Καστελιόν. Ένα αναγνωρισμένο ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο δεν είναι δυνατόν να δεχθεί να ενοχοποιείται ένας καθηγητής του στα μάτια όλου του ουμανιστικού κόσμου σαν κλέφτης ξύλων, σαν αλιτήριος και απατεώνας. Καθώς είναι ολοφάνερο ότι δεν πρόκειται πλέον για μια συζήτηση σχετική με τη «διδασκαλία», αλλά για προσωπική ενοχοποίηση και για ποταπή συκοφάντηση, η σύγκλητος δίνει ρητή άδεια στον Καστελιόν να απαντήσει δημοσίως. Η γραπτή απάντηση του Καστελιόν αποτελεί πραγματικά έξοχο ανθρωπιστικό υπόδειγμα ευγενούς πολεμικής. Ακόμη και η πιο ακραία επίδειξη μίσους και μικροπρέπειας δεν είναι ικανή να δηλητηριάσει αυτόν τον βαθιά ανεκτικό άνθρωπο, καμιά προστυχιά δεν μπορεί να τον κάνει να φερθεί κι ο ίδιος πρόστυχα. Θαυμαστή είναι η πραότητα και η ευγένεια που διακρίνει ήδη τις πρώτες φράσεις του: «Με βαριά καρδιά προχωρώ σ’ αυτή τη δημόσια αντιπαράθεση. Θα μου ήταν χίλιες φορές προτιμότερο να συζητήσω μαζί σας αδελφικά, κατά το πνεύμα του Χριστού και όχι με τον άξεστο τρόπο της εκτόξευσης ύβρεων, που μόνο κακό μπορούν να κάνουν στην υπόληψη της Εκκλησίας. Όμως καθώς εσύ και οι φίλοι σου έχετε καταστήσει ανέφικτο το όνειρό μου για μια ειρηνική συζήτηση, φρονώ ότι δεν είναι ασύμβατο με το χριστιανικό μου καθήκον να απαντήσω με μετριοπάθεια στις εμπαθείς επιθέσεις σας». Κατ’ αρχάς ο Καστελιόν ξεγυμνώνει τον ανέντιμο τρόπο με τον οποίο χειρίζεται την υπόθεση ο Καλβίνος, ο οποίος στην πρώτη έκδοση του Nebulo τον κατονόμαζε δημοσίως ως συγγραφέα του λιβέλου εκείνου, στη δεύτερη –αναμφίβολα συναισθανόμενος το σφάλμα του– δεν του αποδίδει πουθενά την πατρότητα του συγγράμματος, χωρίς όμως και να παραδεχτεί με ειλικρίνεια ότι είχε ενοχοποιήσει άδικα τον αθώο Καστελιόν. Αμείλικτα τον κεραυνοβολεί τώρα: «Γνώριζες, ναι ή όχι, ότι εσφαλμένα μου απέδωσες εκείνο το γραπτό; Εγώ δεν μπορώ να το κρίνω αυτό. Όμως, είτε μου προσήψες την κατηγορία γνωρίζοντας ότι δεν ευσταθεί, οπότε πρόκειται για πράξη εξαπάτησης, είτε δεν ήσουν βέβαιος, οπότε πρόκειται για τουλάχιστον επιπόλαιη κατηγορία. Τόσο στη μία όσο και στην άλλη περίπτωση η στάση σου δεν ήταν η πρέπουσα, καθ’ όσον όλοι οι ισχυρισμοί σου είναι ψευδείς. Δεν είμαι ο συγγραφέας εκείνης της μπροσούρας ούτε την έστειλα ποτέ στο Παρίσι για εκτύπωση. Αν η διάδοσή της αποτελεί έγκλημα, τότε θα πρέπει τον εαυτό σου να κατηγορήσεις γι’ αυτό, μιας και εσύ πρώτος την έκανες γνωστή.» Χανς Άσπερ, πορτρέτο του Χάινριχ Μπούλλινγκερ, περ. 1550, Κεντρική Βιβλιοθήκη της Ζυρίχης. Και τώρα, αφού έχει αποκαλύψει με ποιες διάτρητες αιτιάσεις επιχείρησε να τον πλήξει ο Καλβίνος, ο Καστελιόν στρέφεται κατά της ωμότητας της επίθεσης. «Είσαι ιδιαίτερα γόνιμος σε ύβρεις και τα χείλη σου μιλούν από τα βάθη της καρδιάς σου. Στον λατινικό σου λίβελο με αποκαλείς κατά σειράν βλάσφημο, συκοφάντη, κακοποιό, σκύλο που γαβγίζει, ον αυθάδικο, βουτηγμένο στην άγνοια και την κτηνωδία, ασεβή καταστροφέα της Αγίας Γραφής, παλιάτσο που περιγελά τον Θεό και καταφρονεί την πίστη, άνθρωπο αναίσχυντο, ξανά βρομερό σκυλί, άτομο ασεβές και πρόστυχο, πνεύμα διεστραμμένο, απατεώνα και παλιάνθρωπο (mauvais sujet). Οκτώ φορές με αποκαλείς ελεεινό (έτσι μεταφράζω τη λέξη nebulo). Όλους αυτούς τους κακόβουλους χαρακτηρισμούς τούς σκορπίζεις με φανερή απόλαυση σε δυο τυπογραφικά φύλλα και τιτλοφορείς το βιβλίο σου Συκοφαντίες ενός ελεεινού, ενώ η τελευταία του πρόταση είναι η εξής: «Ο Θεός να σε κάψει, Σατανά!». Και όλα τα ενδιάμεσα είναι στο ίδιο ύφος. Αυτός είναι λοιπόν ο τρόπος ενός άνδρα με αποστολικό κύρος και χριστιανική πραότητα; Αλίμονο στον λαό του οποίου ηγείσθε, αν εμπνέεται κι αυτός από ένα τέτοιο φρόνημα, αλίμονο αν οι μαθητές σας είναι σαν τον δάσκαλό τους. Εμένα όμως όλες αυτές οι ύβρεις ουδόλως με αγγίζουν… Κάποια μέρα η σταυρωμένη αλήθεια θα αναστηθεί, και εσύ, Καλβίνε, θα δώσεις λόγο στον Θεό για τις ύβρεις, τις οποίες εκτόξευσες εναντίον ενός ανθρώπου, που και γι’ αυτόν πέθανε ο Χριστός. Πραγματικά, δεν νιώθεις καμιά ντροπή, δεν νιώθεις στην ψυχή σου τα λόγια του Χριστού “πᾶς ὁ ὀργιζόμενος ἀναιτίως κατὰ τοῦ ἀδελφοῦ αὑτοῦ θέλει εἶσθαι ἔνοχος εἰς τὴν κρίσιν” «και “ὅστις δὲ εἴπῃ Μωρέ, θέλει εἶσθαι ἔνοχος εἰς τὴν γέενναν τοῦ πυρός”». Με κάποια δόση ιλαρότητας και έχοντας συναίσθηση της αδιαμφισβήτητης ακεραιότητάς του, ο Καστελιόν καταρρίπτει στη συνέχεια τη βασική κατηγορία του Καλβίνου ότι έκλεψε ξύλα στη Βασιλεία. «Αυτό θα ήταν πραγματικά», λέει ειρωνικά, «ένα βαρύ κακούργημα, αρκεί να το είχα διαπράξει. Όμως εξίσου μεγάλο έγκλημα είναι και η ψεύτικη καταμήνυση. Αλλά ας υποθέσουμε τώρα ότι είναι αλήθεια, ότι είχα πραγματικά κλέψει, επειδή» –(και τώρα ακολουθεί ένα ισχυρό πλήγμα στη θεωρία του Καλβίνου περί προκαθορισμού)– «ήμουν προκαθορισμένος να το πράξω, όπως ως γνωστόν διδάσκεις εσύ, τότε γιατί με κατακρίνεις γι’ αυτό; Δεν θα ’πρεπε μάλλον να με συμπονάς για το γεγονός ότι ο Θεός με έχει προκαθορίσει με τη μοίρα αυτή και έτσι μου έχει στερήσει τη δυνατότητα να μην κλέβω; Γιατί λοιπόν κραυγάζεις αγανακτισμένος για την πράξη μου; Για να με αποτρέψεις από μελλοντικές κλοπές; Μα αν κλέβω καταναγκαστικά, αν η πράξη μου αυτή είναι αποτέλεσμα ενός θεϊκού προκαθορισμού, τότε πρέπει να με κηρύξεις αθώο στα γραπτά σου λόγω του καταναγκασμού που με βαραίνει. Στην περίπτωση αυτή, όσο εύκολο θα μου ήταν να προσθέσω μια σπιθαμή στο μπόι μου, άλλο τόσο εύκολο θα μου ήταν να μην ξανακλέψω». Και τώρα, αφού ο Καστελιόν έχει καταδείξει τον παραλογισμό της κατηγορίας, παρουσιάζει τα πραγματικά περιστατικά. Όπως και εκατοντάδες άλλοι, ψάρεψε με μια τσουγκράνα κατά τη διάρκεια μιας υπερχείλισης του Ρήνου κούτσουρα που είχε παρασύρει το ρεύμα, πράγμα που όχι μόνο αποτελεί νόμιμη ενέργεια, μιας και το ξύλο που παρασύρεται από το νερό θεωρείται ως γνωστόν παντού πράγμα αδέσποτο, αλλά και ενέργεια που επιδοκιμάζει το Συμβούλιο, καθώς τα κούτσουρα αυτά απειλούν σε περίπτωση πλημμύρας τις γέφυρες. Μάλιστα ο Καστελιόν είναι σε θέση να αποδείξει ότι ο ίδιος –όπως και οι άλλοι «κλέφτες»– ανταμείφθηκε από το Συμβούλιο με ένα quaternos solidos (τέταρτο ενός χρυσού νομίσματος) για την «κλοπή» αυτή, η οποία στην πραγματικότητα ήταν προσφορά μιας άκρως ριψοκίνδυνης υπηρεσίας στην κοινότητα. Μετά την αποκάλυψη αυτήν, ακόμη και η φατρία της Γενεύης δεν τολμά να επαναλάβει ποτέ πια την ανόητη συκοφαντία, η οποία τελικά ντρόπιασε τον Καλβίνο και όχι τον Καστελιόν. Δεν χρειάζεται εδώ κανένα ψέμα και καμιά ωραιοποίηση: ο Καλβίνος, τυφλωμένος από την εκδικητική του μανία να εξαφανίσει με κάθε τίμημα έναν πολιτικό και ιδεολογικό εχθρό, επιχείρησε απερίσκεπτα να βιάσει την αλήθεια, ακριβώς όπως είχε κάνει και στην περίπτωση του Σερβέ. Και βέβαια, ποτέ δεν κατάφερε να βρει το παραμικρό ψεγάδι στην ηθική και τις πράξεις του Καστελιόν. «Ο καθένας μπορεί να κρίνει αυτά που έχω γράψει», μπορεί να αντιτείνει, σίγουρος για τον εαυτό του ο Καστελιόν, «κι εμένα δεν με τρομάζει κανενός ανθρώπου η γνώμη, αρκεί να με κρίνει χωρίς μισαλλοδοξία. Τις συνθήκες ένδειας της προσωπικής μου ζωής μπορεί να τις επιβεβαιώσει ο καθένας που με γνωρίζει από τα παιδικά μου χρόνια, κι αν χρειαζόταν θα μπορούσα να προσκομίσω αμέτρητους μάρτυρες. Μα είναι πραγματικά αναγκαίο κάτι τέτοιο; Δεν αρκεί η δική σου μαρτυρία, καθώς και εκείνη των ανθρώπων σου;… Ακόμη και οι μαθητές σου έχουν αναγνωρίσει επανειλημμένα ότι δεν θα μπορούσε να προσάψει κανείς το παραμικρό στον τρόπο ζωής μου. Περιορίστηκαν στο ότι πλανώμαι, απλώς επειδή η θεωρία μου παρεκκλίνει από τη δική σου. Πώς λοιπόν τολμάς να διαδίδεις τέτοια πράγματα για μένα και να επικαλείσαι ταυτόχρονα το όνομα του Θεού; Μα δεν βλέπεις, Καλβίνε, πόσο τρομακτικό είναι να καταφεύγεις στη μαρτυρία του Θεού, για να στηρίξεις κατηγορίες, οι οποίες είναι γέννημα μίσους και μανίας; » Όμως κι εγώ επικαλούμαι τον Θεό, και τη στιγμή που εσύ το κάνεις για να με κατηγορήσεις ενώπιον των ανθρώπων με τον πιο απάνθρωπο τρόπο, ο λόγος της δικής μου επίκλησης έγκειται στο ότι έχεις εκτοξεύσει ψευδείς κατηγορίες εναντίον μου. Αν τυχόν εγώ ψεύδομαι και εσύ είσαι ειλικρινής, τότε παρακαλώ τον Θεό να με τιμωρήσει κατά το μέγεθος του εγκλήματός μου και ζητώ από τους ανθρώπους να μου αφαιρέσουν τιμή και ζωή. Αν όμως λέω την αλήθεια και εσύ είσαι ο ψευδομηνυτής, τότε τον παρακαλώ να με προστατεύσει από τα βρόχια των αντιπάλων μου, και σε σένα να δώσει πριν από τον θάνατό σου την ευκαιρία να μετανοήσεις για τη συμπεριφορά σου, ώστε η αμαρτία να μη βλάψει την ώρα της κρίσης την ψυχή σου». Πόσο μεγάλη διαφορά, πόση ανωτερότητα του ελεύθερου και απροκατάληπτου ανθρώπου απέναντι στον εγκλωβισμένο στην μεγαλομανία και την αδιαλλαξία δυνάστη! Η αιώνια αντίθεση ανάμεσα στην φιλάνθρωπη φύση και τον δογματικό αυταρχισμό, ανάμεσα στον νηφάλιο άνθρωπο, που το μόνο που επιδιώκει είναι να υποστηρίξει την άποψή του, και τον ισχυρογνώμονα, που εννοεί πάση θυσία να κάνει τους πάντες φερέφωνα και υποτελείς του. Στη μία πλευρά μιλά σε ήπιους τόνους η ξάστερη συνείδηση, στην άλλη ουρλιάζει απειλητικά ο θερμοκέφαλος αρχομανής. Όμως την ανόθευτη ηθική ακεραιότητα κανένα μίσος δεν μπορεί να την πτοήσει. Οι αγνές και μεγάλες πράξεις δεν είναι προϊόν τυφλού φανατισμού, αλλά σιωπηλού και επίμονου αγώνα, τον οποίο χαρακτηρίζει η αυτοσυγκράτηση και η μετριοπάθεια. Το ζητούμενο αντίθετα για τους ανθρώπους των παρατάξεων δεν είναι η δικαιοσύνη, αλλά αποκλειστικά η νίκη. Δεν είναι ποτέ διατεθειμένοι να αναγνωρίσουν το παραμικρό δίκιο στον αντίπαλο, θέλουν απλώς να έχουν αυτοί και μόνο δίκιο. Δεν έχει προφτάσει καλά καλά να εκδοθεί το σύγγραμμα του Καστελιόν, και οι λυσσαλέες επιθέσεις ξεκινούν. Βέβαια, η δυσφήμηση του «σκύλου», του «τέρατος» Καστελιόν και το χοντροκομμένο παραμύθι για τη δήθεν κλοπή εκ μέρους του έχουν καταρρεύσει πανηγυρικά. Ο δρόμος αυτός έχει κλείσει οριστικά, ακόμη κι ο ίδιος ο Καλβίνος δεν τολμά πια να τον ξαναδιαβεί. Έτσι τα χτυπήματα μεταφέρονται αστραπιαία σε ένα άλλο πεδίο, στο θεολογικό. Πάλι λοιπόν οι τυπογραφικές πρέσες, υγρές ακόμη από τις τελευταίες συκοφαντικές καταγγελίες, μπαίνουν σε κίνηση, και για δεύτερη φορά καλείται ο ντε Μπεζ να βγει μπροστά. Πιστός στον αφέντη του και όχι στην αλήθεια, ο ντε Μπεζ προτάσσει στον πρόλογό του για την επίσημη έκδοση της Βίβλου στη Γενεύη μια επίθεση στον Καστελιόν τόσο κακόβουλη, που θα μπορούσε μέχρι και να χαρακτηριστεί βλάσφημη απέναντι στο Θεό. «Ο Σατανάς, ο προαιώνιος εχθρός μας», γράφει, «αντιλαμβανόμενος ότι δεν μπορεί πια να βάλει εμπόδια στη διάδοση του Θείου Λόγου, όπως έκανε παλιότερα, χρησιμοποιεί τώρα ακόμη πιο επικίνδυνα όπλα. Για πολύ καιρό δεν υπήρχε μετάφραση της Βίβλου στα γαλλικά, τουλάχιστον καμία μετάφραση της Αγίας Γραφής που να είναι άξια αυτού του ονόματος. Τώρα όμως ο Σατανάς βρήκε ένα σωρό απερίσκεπτους και αυθάδεις μεταφραστές, και θα βρει ακόμη περισσότερους, αν ο Θεός δεν βάλει έγκαιρα φραγμό. Αν μου ζητούσε κανείς ένα σχετικό παράδειγμα, θα του υπεδείκνυα τη μετάφραση της Βίβλου στα λατινικά και στα γαλλικά του Σεβαστιανού Καστελιόν, ενός άνδρα, ο οποίος είναι γνωστός στους κύκλους της Εκκλησίας μας τόσο για την αχαριστία και την αναίδειά του όσο και για τις μάταιες προσπάθειες που έγιναν για να τον επαναφέρουν στον σωστό δρόμο. Ως εκ τούτου θεωρούμε καθήκον μας να μην εξακολουθήσουμε να αποσιωπούμε το όνομά του (όπως έχουμε κάνει μέχρι σήμερα), αλλά να προειδοποιήσουμε όλους τους Χριστιανούς να φυλάγονται από τον άνδρα αυτόν, τον εκλεκτό του Σατανά». Πιο ωμά δεν μπορεί κανείς να καταδώσει έναν πνευματικό άνθρωπο στην Ιερά Εξέταση. Όμως ο «εκλεκτός του Σατανά», ο Καστελιόν, μπορεί να λύσει τώρα τη σιωπή του. Αηδιασμένη από την ποταπότητα των επιθέσεων και ενθαρρυμένη από την επιστολή του Μελάγχθονα, η σύγκλητος του Πανεπιστημίου επιτρέπει στον κατατρεγμένο άνδρα να μιλήσει δημοσίως. Η απάντηση του Καστελιόν στον ντε Μπεζ διαπνέεται από ένα βαθύ, από ένα μυστικιστικό, θα μπορούσε να πει κανείς, πένθος. Μόνο βαθιά θλίψη και συμπόνια μπορούν να αισθάνονται αγνοί ανθρωπιστές σαν τον Καστελιόν μπροστά στο άμετρο μίσος που φωλιάζει στην ψυχή κάποιων άλλων «πνευματικών» ανθρώπων. Γνωρίζει μεν καλά ο Καστελιόν ότι ο Καλβίνος και οι συν αυτώ δεν ενδιαφέρονται για την αλήθεια, αλλά αποκλειστικά για το μονοπώλιο της δικής τους αλήθειας, και ότι δεν θα βρουν ησυχία μέχρι να εξοντώσουν και τον ίδιο, όπως έχουν κάνει ήδη με όλους τους πνευματικούς και πολιτικούς αντιπάλους τους. Ωστόσο αρνείται να αφήσει τα ευγενή αισθήματά του να βυθιστούν στον βόρβορο του μίσους. «Παροτρύνετε το Συμβούλιο να με θανατώσει», γράφει προφητικά. «Κι αν δεν το πιστοποιούσαν αυτό αδιαμφισβήτητα τα βιβλία σας, δεν θα τολμούσα να διατυπώσω έναν τέτοιον ισχυρισμό, κι ας είμαι πεπεισμένος γι’ αυτό· γιατί νεκρός δεν θα μπορώ να σας απαντήσω. Το ότι είμαι ακόμη ζωντανός αποτελεί για σας πραγματικό εφιάλτη, και, καθώς βλέπετε το Συμβούλιο να μην υποχωρεί στις απαιτήσεις σας ή τουλάχιστον να μην υποχωρεί ακόμη –κάτι που σύντομα όμως μπορεί να αλλάξει–, προσπαθείτε να με κάνετε μισητό στον κόσμο και να με απομονώσετε». Έχοντας απόλυτη συνείδηση ότι οι αντίπαλοί του επιβουλεύονται ανοιχτά τη ζωή του, ο Καστελιόν στοχεύει απλώς στη συνείδησή τους. «Πείτε μου λοιπόν», ρωτά τους υπηρέτες αυτούς του λόγου του Χριστού, «πώς μπορεί η συμπεριφορά σας προς εμένα να εναρμονίζεται με τη διδασκαλία του Χριστού; Ακόμη και τη στιγμή που ο προδότης τον παραδίδει στους διώκτες Του, Αυτός του απευθύνεται με καλοσύνη, και πάνω στον Σταυρό προσεύχεται για τους δημίους Του. Κι εσείς; Επειδή διαφωνώ με σας σε μεμονωμένα σημεία της θεωρίας σας, με καταδιώκετε σε όλες τις χώρες του κόσμου με φοβερό μένος και ωθείτε τους άλλους να με αντιμετωπίσουν με το ίδιο μίσος… Πόση οργή πρέπει να κοχλάζει μέσα σας, όταν βλέπετε τη συμπεριφορά σας να καταδικάζεται απερίφραστα με λόγια όπως “πᾶς ὁ μισῶν τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ ἀνθρωποκτόνος ἐστί…”. Πρόκειται για ξεκάθαρες επιταγές της αλήθειας, προσιτές στον καθένα, αρκεί να τις απαλλάξει κανείς από τους θεολογικούς μανδύες, κι εσείς οι ίδιοι είστε εκείνοι που τις διδάσκετε με τον λόγο και τα γραφτά σας. Γιατί λοιπόν δεν τις ακολουθείτε και στη ζωή σας;». Όμως ο ντε Μπεζ, όπως ξέρει ο Καστελιόν, δεν είναι παρά ένας αχυράνθρωπος. Δεν ξεκινάει απ’ αυτόν όλο τούτο το φονικό μίσος, αλλά από τον Καλβίνο, τον ιδεολογικό σατράπη, που εννοεί να απαγορεύει κάθε ερμηνευτική απόπειρα, αν αυτή δεν προέρχεται από τον ίδιο. Γι’ αυτό και ο Καστελιόν απευθύνεται απευθείας στον Καλβίνο, παρακάμπτοντας τον ντε Μπεζ. Ήρεμα τον κοιτάζει στα μάτια και αναμετριέται μαζί του: «Απονέμεις στον εαυτό σου τον τίτλο του Χριστιανού, δηλώνεις πίστη στο Ευαγγέλιο, επικαλείσαι τον Θεό και κομπάζεις ότι υπηρετείς τις βουλές Του, ισχυρίζεσαι ότι κατέχεις την ευαγγελική αλήθεια. Γιατί λοιπόν, αφού διδάσκεις τους άλλους, δεν διδάσκεις και τον ίδιο σου τον εαυτό; Γιατί τα βιβλία σου είναι γεμάτα συκοφαντίες, τη στιγμή που στηλιτεύεις από τον άμβωνα τη συκοφαντία; Λέγοντας ότι θέλετε να εξαλείψετε οριστικά την περηφάνια μου, με καταδικάζετε με τόση έπαρση, τόση αλαζονεία και τέτοια αυτοπεποίθηση, που θα ’λεγε κανείς ότι συσκέπτεσθε με τον Θεό και ότι Αυτός σας έχει εκμυστηρευθεί τα μυστικά της καρδιάς Του… Κοιτάξτε επιτέλους μέσα σας πριν είναι πολύ αργά. Προσπαθήστε, αν αυτό σάς είναι δυνατόν, να αμφιβάλετε έστω και για μια στιγμή για τον εαυτό σας, και τότε θα δείτε αυτό που πολλοί άλλοι κιόλας βλέπουν. Βγάλτε από πάνω σας αυτή την αυταρέσκεια που σας κατατρώει, καθώς και το μίσος για τους άλλους, και ιδιαίτερα το μίσος σας για το πρόσωπό μου. Ελάτε να συναγωνιστούμε σε κατανόηση, και θα ανακαλύψετε ότι η ανευλάβειά μου είναι το ίδιο εξωπραγματική με την καταισχύνη στην οποία θέλετε να με ρίξετε. Συμβιβαστείτε με το γεγονός ότι σε ορισμένα σημεία της θεωρίας οι απόψεις μου αποκλίνουν από τις δικές σας. Είναι τάχα πραγματικά αδύνατον να υπάρχουν μεταξύ ευσεβών ανθρώπων διαφορές απόψεων και ταυτόχρονα αδελφική ομοψυχία;…». Ηπιότερα δεν θα μπορούσε να απαντήσει ένα ουμανιστικό και διαλλακτικό πνεύμα σε ζηλωτές και δογματικούς, και, όπως είχε κάνει με τον λόγο του, έτσι και τώρα, στον αγώνα που άλλοι τον παρασύρουν, ο Καστελιόν αναδεικνύει με τη φιλάνθρωπη στάση του με ακόμη υποδειγματικότερο ίσως τρόπο την ιδέα της ανεξιθρησκίας. Αντί να απαντήσει στη χλεύη με χλεύη, στο μίσος με μίσος –«δεν γνωρίζω γη, δεν γνωρίζω χώρα, στην οποία θα μπορούσα να καταφύγω, αν είχα πει για σας πράγματα παρόμοια μ’ αυτά που έχετε πει εσείς για μένα»–, προτιμά να κάνει ακόμη μια προσπάθεια να δώσει τέλος στη διαμάχη με μια ειρηνική αντιπαράθεση, τέτοια που κατά την άποψή του αρμόζει σε πνευματικούς ανθρώπους. Για μια ακόμη φορά απλώνει στους αντιπάλους χέρι αδελφικότητας, μολονότι αυτοί τον σημαδεύουν με δηλητηριώδη βέλη. «Σας παρακαλώ λοιπόν στο όνομα της αγάπης του Χριστού να σεβαστείτε την ελευθερία μου και να πάψετε να με βομβαρδίζετε με ψευδείς κατηγορίες. Επιτρέψτε μου να εκφράσω ελεύθερα τα πιστεύω μου, όπως έχετε εσείς το δικαίωμα να εκφράζετε ανεμπόδιστα τα δικά σας, δικαίωμα που εγώ πρόθυμα σας αναγνωρίζω. Μη θεωρείτε ότι πλανώνται όλοι εκείνοι των οποίων η διδασκαλία δεν ταυτίζεται με τη δική σας και μην τους προσάπτετε με το παραμικρό αίρεση… Μπορεί εγώ, όπως και τόσοι άλλοι ευσεβείς άνθρωποι, να ερμηνεύω τη Γραφή διαφορετικά από εσάς, ομολογώ ωστόσο με όλες μου τις δυνάμεις την πίστη μου στον Χριστό. Κάποιος από τους δυο μας προφανώς σφάλλει, όμως αυτός δεν είναι λόγος να μην αγαπάμε ο ένας τον άλλο! Κάποια στιγμή θα πείσει ο σοφός αυτόν που πλανάται για το λάθος του. Το μόνο πράγμα που γνωρίζουμε με βεβαιότητα, εσείς και εγώ, ή τουλάχιστον θα οφείλαμε να γνωρίζουμε, είναι το καθήκον μας για χριστιανική αγάπη. Ας την υπηρετήσουμε λοιπόν και, υπηρετώντας την, ας κλείσουμε τα στόματα όλων των αντιπάλων μας. Θεωρείτε την άποψή σας ορθή; Οι άλλοι πιστεύουν το ίδιο για τη δική τους. Ας αποδειχθούν λοιπόν οι σοφότεροι ως οι αδελφικότεροι κι ας μην επαίρονται για τη σοφία τους. Γιατί ο Θεός γνωρίζει τα πάντα, γιατί ο Θεός καταβαραθρώνει τους αλαζόνες και εξυψώνει τους ταπεινούς. » Σας απευθύνω αυτά τα λόγια με πολλή αγάπη. Σας προσφέρω την αγάπη και τη χριστιανική ειρήνη. Σας προσκαλώ στην αγάπη, κι ας είναι μάρτυρές μου ο Θεός και το Άγιο Πνεύμα ότι το κάνω με ολοκάθαρη καρδιά. » Αν όμως εσείς συνεχίσετε παρ’ όλα αυτά να με πολεμάτε με μίσος, αν δεν μου επιτρέψετε να σας επιβάλω τη χριστιανική αγάπη, τότε το μόνο που μου απομένει να κάνω είναι να σιωπήσω. Ας είναι κριτής μας ο Θεός, ας κρίνει με γνώμονα το πόσο πιστοί υπήρξαμε στο όνομά Του και ας αποφασίσει για έναν από τους δυο μας.» Αδιανόητο να μην κατευνάσει τον πνευματικό αντίπαλο μια τόσο συγκλονιστική, τόσο βαθιά ανθρώπινη έκκληση για συναδέλφωση. Χαρακτηριστικό του παραλογισμού της ανθρώπινης φύσης είναι και το ότι οι ιδεολόγοι ακριβώς εκείνοι, οι οποίοι ασπάζονται με θέρμη μία και μοναδική ιδέα, κλείνουν τα αυτιά τους σε κάθε άλλη ιδέα, ακόμη κι αν διαπνέεται από τον υψηλότερο ανθρωπισμό. Η ακαμψία όμως στη σκέψη οδηγεί αναπόφευκτα σε αδικία στην πράξη, και όπου ένας άνθρωπος ή ένας λαός τυφλώνονται από τον φανατισμό μιας και μοναδικής άποψης, δεν απομένει χώρος για συνεννόηση και ανεκτικότητα. Πέρα για πέρα αδιάφορο αφήνει τον Καλβίνο η συγκλονιστική έκκληση αυτού του διψασμένου για ειρήνη ανθρώπου, ο οποίος δεν διαθέτει άμβωνα για το κήρυγμά του, δεν αυτοπροβάλλεται, δεν φιλονικεί, δεν έχει την παραμικρή φιλοδοξία να επιβάλει σε οποιονδήποτε άλλον πάνω στη γη τις πεποιθήσεις του. Ως «τερατούργημα» απορρίπτει η ευσεβής Γενεύη κάθε προτροπή για χριστιανική ειρήνη. Και αμέσως ξεκινάει ένα νέο κύμα λοιδοριών και κατασυκοφάντησης. Ένα νέο ψέμα έρχεται τώρα να ενοχοποιήσει ή τουλάχιστον να γελοιοποιήσει τον Καστελιόν – ίσως το δολιότερο όλων. Τη στιγμή που στους κατοίκους της Γενεύης έχουν απαγορευθεί αυστηρά ως αμαρτωλές όλες οι ψυχαγωγικές θεατρικές εκδηλώσεις, στη Θεολογική Σχολή οι μαθητές του Καλβίνου ανεβάζουν μια «ευσεβή» σχολική κωμωδία, στην οποία η φιγούρα του Καστελιόν με το δηλωτικό όνομα «de parvo Castello» παίζει βασικό ρόλο ως πρώτος υπηρέτης του Σατανά και εκστομίζει τα παρακάτω λόγια: Όσο για μένα, τον καθένα υπηρετώσε πρόζα ή σε στίχους, αν με πληρώσειγιατί έτσι μόνο βγάζω το ψωμί μου. Ακόμη και η τελευταία αυτή γελοία συκοφαντία, ότι δήθεν ο άντρας αυτός, που ζει σε συνθήκες αποστολικής φτώχειας, πουλάει την πέννα του για χρήματα και ότι ενεργεί σαν μίσθαρνο όργανο κάποιων παπιστών, κηρύσσοντας την ανεξιθρησκία, πρέπει να έχει την έγκριση, πιθανότατα και την ενθάρρυνση του Καλβίνου, του ηγέτη αυτού της Χριστιανοσύνης, του κήρυκα του Θείου Λόγου. Όμως αλήθεια ή συκοφαντία, για το καλβινιστικό παραταξιακό μίσος αυτό είναι εδώ και καιρό εντελώς αδιάφορο. Μία μόνο σκέψη έχουν στο μυαλό τους ο Καλβίνος και οι άνθρωποί του: να εκδιώξουν τον Καστελιόν από την έδρα του στο Πανεπιστήμιο της Βασιλείας, να κάψουν τα γραπτά του και ει δυνατόν και τον ίδιο. Ευπρόσδεκτο εύρημα ως εκ τούτου για τους κήρυκες του μίσους αποτελεί το γεγονός ότι δύο πολίτες της Γενεύης συλλαμβάνονται κατά τη διάρκεια μιας κατ’ οίκον έρευνας ρουτίνας με ένα βιβλίο στην κατοχή τους, το οποίο –και αυτό συνιστά βεβαίως έγκλημα– δεν διαθέτει την επίσημη άδεια έκδοσης από τον Καλβίνο. Στο σύντομο αυτό σύγγραμμα με τίτλο Conseil à la France désolée (Παραίνεση προς την τεθλιμμένη Γαλλία) δεν αναφέρεται όνομα συγγραφέα ούτε τόπος εκτύπωσης, πράγμα που καθιστά αυτομάτως το έργο ύποπτο αίρεσης. Οι δύο πολίτες σέρνονται αμέσως μπροστά στο Κονσιστόριο. Ο φόβος των βασανιστηρίων τούς αναγκάζει να ομολογήσουν ότι τους έχει δανείσει το βιβλίο ένας ανιψιός του Καστελιόν. Με φοβερό ζήλο ακολουθούν τώρα οι κυνηγοί το νωπό ίχνος, για να εξοντώσουν επιτέλους το κυνηγημένο θήραμα. Το «αισχρό αυτό βιβλίο, καθότι πλήρες πλανών», αποτελεί πραγματικά έργο του Καστελιόν. Για μία ακόμη φορά έχει υποπέσει στο παλιό και αδιόρθωτο «ατόπημά» του: έχει ζητήσει ειρηνική επίλυση των θρησκευτικών διαφορών κατά τον τρόπο του Εράσμου. Δεν μπορούσε να παρακολουθεί σιωπηλός το θρησκευτικό μίσος και τις διώξεις να αποδίδουν στην αγαπημένη του Γαλλία τους πρώτους αιματηρούς καρπούς τους, δεν άντεχε να βλέπει τους εκεί Προτεστάντες να σηκώνουν (με μυστική παρότρυνση της Γενεύης) τα όπλα ενάντια στους Καθολικούς. Και, σαν να προαισθάνεται τη Νύχτα του Αγίου Βαρθολομαίου και τη φρίκη των πολέμων των Ουγενότων, νιώθει υποχρεωμένος να καταδείξει για μια ακόμη φορά τον φοβερό παραλογισμό μιας τέτοιας αιματοχυσίας. Δεν είναι κατ’ αυτόν η μία ή η άλλη θεωρία εσφαλμένη, εσφαλμένη και εγκληματική είναι πάντοτε η προσπάθεια να εξαναγκαστεί βίαια ένας άνθρωπος να δεχθεί μια πίστη, στην οποία δεν πιστεύει. Όλα τα δεινά πάνω στη γη εκπορεύονται από αυτόν τον καταναγκασμό των συνειδήσεων («forcement des consciences»), από τους συνεχώς επαναλαμβανόμενους βιασμούς συνειδήσεων από τον στενόμυαλο και αιμοδιψή φανατισμό. Δεν αντίκειται όμως μόνο στην ηθική και στο δίκαιο, επισημαίνει ο Καστελιόν, το να εξαναγκάζει κανείς κάποιον σε μια ομολογία πίστης· είναι επιπλέον ανόητο και παράλογο. Γιατί ο καταναγκαστικός προσηλυτισμός σε μια άποψη δημιουργεί απλώς κατ’ επίφαση πιστούς· μόνο προς τα έξω. Και απλώς ποσοτικά αυξάνουν τα βασανιστήρια της κάθε εξαναγκαστικής προπαγάνδας τον αριθμό των οπαδών μιας παράταξης. Στην πραγματικότητα κάθε κοσμοθεωρία που κερδίζει προσήλυτους με τέτοιες καταναγκαστικές μεθόδους παραπλανά με τα πλαστά μαθηματικά της όχι τόσο τον υπόλοιπο κόσμο, όσο τον ίδιο της τον εαυτό. Γιατί –και τα λόγια αυτά του Καστελιόν έχουν αιώνια ισχύ– «εκείνοι που επιδιώκουν να έχουν έναν όσο το δυνατόν μεγαλύτερο αριθμό οπαδών και χρειάζονται κατά συνέπεια πολλούς ανθρώπους, μοιάζουν με τον ανόητο που έχει ένα δοχείο με λίγο κρασί μέσα και το συμπληρώνει με νερό, για να αποκτήσει περισσότερο κρασί. Έτσι όμως δεν αυξάνει το κρασί του, απλώς χαλάει την ποιότητα αυτού που είχε. Ποτέ δεν θα είστε σε θέση να ισχυρισθείτε ότι όλοι όσους εξαναγκάσατε να ασπασθούν τις ιδέες σας το έχουν κάνει με την καρδιά τους. Αν ήταν ελεύθεροι να αποφασίσουν, θα έλεγαν: πιστεύω μέσα από την καρδιά μου ότι είστε άδικοι τύραννοι και ότι αυτό που με αναγκάσατε να ομολογήσω δεν έχει καμιά αξία. Ένα κακό κρασί δεν γίνεται καλύτερο όταν βάζει κανείς τους ανθρώπους να το πιουν με το στανιό». Ξανά και ξανά και πάντα με αμείωτο πάθος ο Καστελιόν διακηρύσσει την πεποίθησή του: η μισαλλοδοξία οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια σε πόλεμο, και μόνο η ανεκτικότητα στην ειρήνη. Μια κοσμοθεωρία δεν μπορεί να επικρατήσει με βασανιστήρια και κανόνια, αλλά μόνο με την πειθώ. Μόνο με συνεννόηση μπορούν να αποτραπούν οι πόλεμοι και να συγκεραστούν οι ιδέες. Ας αφήσουμε λοιπόν να είναι Προτεστάντες αυτοί που το θέλουν, και να παραμείνουν Καθολικοί αυτοί που πιστεύουν στον Καθολικισμό: ούτε τους μεν ούτε τους δε επιτρέπεται να εξαναγκάζουμε. Ένας μοναχικός και τραγικός ουμανιστής συντάσσει εδώ το έδικτο της ανεξιθρησκίας για τη Γαλλία, μια γενιά προτού τα δύο δόγματα συνάψουν στη Νάντη ειρήνη, πάνω από τους τάφους εκατοντάδων χιλιάδων παράλογα θυσιασμένων ανθρώπων. «Η συμβουλή που σου δίνω, Γαλλία, είναι να σταματήσεις να βιάζεις την ανθρώπινη συνείδηση, να σταματήσεις να διώκεις και να θανατώνεις, και αντ’ αυτού να επιτρέψεις σε όποιον στη χώρα σου πιστεύει στον Χριστό να υπηρετεί τον Θεό όχι σύμφωνα με ξένες αντιλήψεις, αλλά με τις δικές του». Είναι αυτονόητο ότι μια τέτοια πρόταση για συνεννόηση και συμφιλίωση ανάμεσα στους Καθολικούς και τους Διαμαρτυρόμενους στη Γαλλία θα θεωρηθεί στη Γενεύη το έγκλημα των εγκλημάτων. Η μυστική διπλωματία του Καλβίνου είναι απασχολημένη αυτή τη στιγμή με τη βίαιη υποδαύλιση του πολέμου των Ουγενότων στη Γαλλία. Τίποτα λοιπόν δεν μπορεί να είναι τόσο επιζήμιο για την επιθετική θρησκευτική πολιτική του όσο ο ανθρωπιστικός αυτός πασιφισμός. Αμέσως μπαίνει σε λειτουργία ο καταπιεστικός μηχανισμός, με στόχο να εξουδετερώσει το ειρηνιστικό σύγγραμμα του Καστελιόν. Αγγελιαφόροι ξεκινούν προς όλες τις κατευθύνσεις, σε όλες τις κεφαλές του Προτεσταντισμού στέλνονται προτρεπτικές επιστολές, και πραγματικά ο Καλβίνος καταφέρνει να εγκριθεί από τη μεταρρυθμιστική γενική Σύνοδο τον Αύγουστο του 1563 το παρακάτω ψήφισμα: «Διά του παρόντος τίθεται υπ’ όψιν της Εκκλησίας η έκδοση του βιβλίου “Conseil à la France désolée”, του οποίου συγγραφέας είναι ο Καστελιόν. Πρόκειται για ένα λίαν επικίνδυνο βιβλίο, από το οποίο πρέπει να φυλάγεται ο καθένας». Για μια ακόμη φορά ο τυφλός φανατισμός καταφέρνει να καταπνίξει ένα «επικίνδυνο» (για τον ίδιο φυσικά) βιβλίο, πριν καν ακόμη αυτό κυκλοφορήσει. Τώρα όμως σειρά έχει ο άνθρωπος, αυτός ο ακατάβλητος, ο αμετάπειστος αντιδογματικός! Να μπει επιτέλους ένα τέλος, όχι μόνο να του βουλώσουμε το στόμα, αλλά να του τσακίσουμε μια για πάντα τη ραχοκοκαλιά! Ξανά λοιπόν επιστρατεύεται ο ντε Μπεζ, για να δώσει στον Καστελιόν το τελειωτικό χτύπημα. Το έργο του Responsio ad defensiones et reprehensiones Sebastiani Castellionis (Απάντηση στους υπερασπιστές και επιτιμητές του Σεβαστιανού Καστελιόν), αφιερωμένο στους πάστορες της Βασιλείας, δείχνει, και μόνο με την αφιέρωση αυτή στις εκκλησιαστικές αρχές, το πού πρέπει να ασκηθεί η πίεση ενάντια στον Καστελιόν. Είναι πια επιτακτική η ανάγκη, υπονοεί ο ντε Μπεζ, να ασχοληθεί η εκκλησιαστική δικαιοσύνη με αυτόν τον επικίνδυνο αιρετικό και φίλο των αιρετικών. Σε ένα πραγματικό παραλήρημα, ο ευσεβής θεολόγος στηλιτεύει τον Καστελιόν σαν ψεύτη, βλάσφημο, αισχρό Αναβαπτιστή, υβριστή της Αγίας Γραφής, βρωμερό συκοφάντη, προστάτη όχι μόνο όλων των αιρετικών, αλλά και όλων των μοιχών και των εγκληματιών. Τελικά χαρακτηρίζεται και δολοφόνος, ο οποίος έχει χαλκεύσει την υπεράσπισή του μέσα στο ίδιο το εργαστήρι του Σατανά. Πάνω στην απύθμενη μανία του, ο ντε Μπεζ στοιβάζει εδώ ένα απίστευτο συνονθύλευμα από βρισιές και χαρακτηρισμούς, πολλοί από τους οποίους αλληλοαναιρούνται. Ένα πράγμα όμως διακρίνεται ξεκάθαρα σ’ αυτό το φρενιασμένο παραλήρημα: η φονική λαχτάρα να αφαιρεθεί επιτέλους από τον Καστελιόν όχι μόνο το δικαίωμα του λόγου, αλλά και η ίδια η ζωή του. Το γραπτό του ντε Μπεζ αποτελεί στην ουσία την πολυαναμενόμενη μηνυτήρια αναφορά προς το δικαστήριο για τους αιρετικούς. Απροσχημάτιστα πλέον φανερώνεται η προσπάθεια κατάδοσης σε όλο της το απεχθές μεγαλείο. Γιατί με τρόπο ξεκάθαρο καλείται η Σύνοδος της Βασιλείας να ζητήσει χωρίς καθυστέρηση από τις πολιτικές αρχές να αντιμετωπίσουν τον Καστελιόν σαν κοινό εγκληματία, ενώ ο ντε Μπεζ κάνει αυτοπροσώπως την εμφάνισή του στη Βασιλεία για να βάλει σε κίνηση τον τροχό της δικαιοσύνης. Δυστυχώς όμως γι’ αυτόν, ένα τυπικό κώλυμα στέκεται εμπόδιο στη φλεγόμενη ανυπομονησία του: σύμφωνα με τους νόμους της Βασιλείας, για να κινηθεί η διαδικασία απαιτείται πρώτα μια γραπτή και ονομαστική καταγγελία· και ως τέτοια δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να θεωρηθεί ένα βιβλίο. Το φυσιολογικό, το αυτονόητο θα ήταν τώρα να επιδώσουν ο Καλβίνος και ο ντε Μπεζ στις Αρχές, προσωπικά και με την υπογραφή τους, μια τέτοια μήνυση, εφόσον θέλουν πραγματικά να κατηγορήσουν τον Καστελιόν. Όμως ο Καλβίνος παραμένει πιστός στην παλιά –και δοκιμασμένη με επιτυχία στην υπόθεση Σερβέ– μέθοδό του, να υποβάλει δηλαδή την κατηγορία στο δικαστήριο μέσω ενός υποτακτικού τρίτου, αντί να το κάνει ο ίδιος με προσωπική του ευθύνη. Με τον ίδιο ακριβώς τρόπο επαναλαμβάνεται η ίδια υποκριτική διαδικασία με εκείνη της Βιεν και της Γενεύης: τον Νοέμβριο του 1563, αμέσως μετά την έκδοση του βιβλίου του ντε Μπεζ, ένας εντελώς αναρμόδιος άνδρας, κάποιος Άνταμ φον Μπόντενσταϊν, υποβάλλει στο Δημοτικό Συμβούλιο της Βασιλείας μια γραπτή καταγγελία κατά του Καστελιόν για αίρεση. Τώρα, αυτός ο φον Μπόντενσταϊν θα ήταν ο τελευταίος που θα ενέπνεε κάποια στοιχειώδη αξιοπιστία, καθώς δεν είναι άλλος από τον γιο του διαβόητου Κάρλσταντ, τον οποίο είχε διώξει ο Λούθηρος κακήν κακώς από το Πανεπιστήμιο της Βυρτεμβέργης ως επικίνδυνο ζηλωτή· και εκτός αυτού, ως μαθητής τού επίσης εξαιρετικά ασεβούς Παράκελσου, πολύ δύσκολα μπορεί να θεωρηθεί άξιος πυλώνας της προτεσταντικής Εκκλησίας. Φαίνεται ωστόσο ότι κατά την επίσκεψή του στη Βασιλεία ο ντε Μπεζ κατάφερε με κάποιον τρόπο να πείσει τον Μπόντενσταϊν να αναλάβει την ελεεινή αυτήν υπηρεσία, καθώς ο τελευταίος αυτός επαναλαμβάνει στην επιστολή του προς το Συμβούλιο αυτολεξεί τα αλλοπρόσαλλα επιχειρήματα του βιβλίου εκείνου, χαρακτηρίζοντας τον Καστελιόν, πρώτον, Παπιστή· δεύτερον, Αναβαπτιστή· τρίτον, ελευθερόφρονα· τέταρτον, αρνητή του Θεού και επιπλέον προστάτη των μοιχών και των κακοποιών. Όμως, αλήθεια ή ψέματα όλα αυτά, με τη γραπτή καταγγελία του (που σημειωτέον σώζεται ως τις μέρες μας) έχει ανοίξει ο δρόμος για τη δίκη. Καθώς λοιπόν έχει ένα πρωτοκολλημένο έγγραφο στα χέρια του, το δικαστήριο της Βασιλείας δεν έχει άλλη επιλογή παρά να διατάξει προκαταρκτική έρευνα. Ο Καλβίνος και οι δικοί του έχουν πετύχει τον στόχο τους: ο Καστελιόν παίρνει θέση στο εδώλιο του μελλοθάνατου. Πορτρέτο του Θεόδωρου ντε Μπεζ, βρετανική σχολή, 1605, Πινακοθήκη Ντάλγουιτς, Λονδίνο. Κανονικά θα ήταν εύκολο για τον Καστελιόν να υπερασπιστεί τον εαυτό του μπροστά σ’ αυτή τη βλακώδη ασυναρτησία των κατηγοριών. Γιατί μέσα στον τυφλό του ζήλο ο Μπόντενσταϊν του προσάπτει ταυτόχρονα τόσα αντικρουόμενα πράγματα, που η αναξιοπιστία του γίνεται ολοφάνερη. Εκτός αυτού, ο δημόσιος βίος του Καστελιόν είναι άμεμπτος, αυτό το γνωρίζουν όλοι στη Βασιλεία. Αυτό το οποίο στην περίπτωση του Σερβέ είχε αποδειχθεί τόσο εύκολο, δεν μπορούν τώρα να το πετύχουν τόσο απλά με τον Καστελιόν: δεν γίνεται ο καθηγητής πανεπιστημίου να συλληφθεί, να ριχτεί αλυσοδεμένος στο μπουντρούμι και να ανακριθεί απάνθρωπα. Του κοινοποιούν απλώς κλήση να παρουσιαστεί στη σύγκλητο και να αντικρούσει τις εναντίον του κατηγορίες. Και οι συνάδελφοί του ικανοποιούνται, ακούγοντάς τον να καταγγέλλει τον κατήγορό του ως αχυράνθρωπο, πράγμα που εξάλλου ανταποκρίνεται απολύτως στην πραγματικότητα, και να ζητά να παρουσιαστούν αυτοπροσώπως οι πραγματικοί σκευωροί, ο Καλβίνος και ο ντε Μπεζ, εφόσον από αυτούς εκπορεύονται οι κατηγορίες. «Δεδομένου ότι ενοχοποιούμαι με τέτοια εμπάθεια, ζητώ από εσάς με όλη τη δύναμη της ψυχής μου να μου δοθεί η δυνατότητα της υπεράσπισης. Αν οι προθέσεις του Καλβίνου και του ντε Μπεζ είναι αγαθές, ας προσέλθουν οι ίδιοι και ας αποδείξουν ενώπιόν σας τα εγκλήματα για τα οποία με κατηγορούν. Αν η συνείδησή τους είναι καθαρή, δεν χρειάζεται να φοβούνται το δικαστήριο της Βασιλείας, τη στιγμή που κανέναν ενδοιασμό δεν είχαν να με μηνύσουν μπροστά σε όλον τον κόσμο… Το ξέρω, μεγάλοι και ισχυροί είναι οι κατήγοροί μου, όμως κι ο Θεός είναι ισχυρός, αυτός που δικάζει χωρίς να κάνει διάκριση σε πρόσωπα. Ξέρω επίσης ότι εγώ είμαι απλώς ένας φτωχός, άσημος άνδρας, ταπεινός, χωρίς καμία αίγλη, όμως ακριβώς στους ταπεινούς ρίχνει το βλέμμα του ο Θεός και δεν αφήνει ατιμώρητο το αίμα τους, όταν αυτό χυθεί άδικα». Ο ίδιος δηλώνει ότι αναγνωρίζει πρόθυμα το δικαστήριο. Αν ακόμη και μια από τις κατηγορίες εναντίον του αποδειχθεί αληθινή, προσφέρει αγόγγυστα το κεφάλι του στη δίκαιη τιμωρία. Είναι αυτονόητο ότι ο Καλβίνος και ο ντε Μπεζ αποφεύγουν να ανταποκριθούν σε μια τόσο λογική και τίμια πρόταση. Έτσι, ούτε ο ίδιος ο Καλβίνος ούτε ο υποτακτικός του ντε Μπεζ παρουσιάζονται στη σύγκλητο της Βασιλείας. Και για μια ακόμη φορά το σαθρό οικοδόμημα των αισχρών συκοφαντιών μοιάζει να καταρρέει. Μια σύμπτωση όμως έρχεται να προσφέρει απρόσμενη βοήθεια στους αντιπάλους του Καστελιόν. Κατά ατυχέστατο τρόπο έρχεται στο φως τη στιγμή ακριβώς εκείνη μία σκοτεινή υπόθεση, που ενισχύει επικίνδυνα τις υποψίες κατά του Καστελιόν για αίρεση και για φιλικές σχέσεις με αιρετικούς. Στη Βασιλεία έχει συμβεί κάτι ασυνήθιστο: επί δώδεκα χρόνια είχε ζήσει στην πόλη, και συγκεκριμένα στο ανάκτορό του στο Μπίννινγκεν, ένας πλούσιος και ευγενής αλλοδαπός με το όνομα Ζαν ντε Μπρυζ, άνθρωπος ιδιαίτερα σεβαστός και αγαπητός στους κύκλους των αστών, εξαιτίας των ευεργεσιών του. Και όταν ο ευγενής αυτός ξένος πεθαίνει το 1556, ολόκληρη η πόλη παρευρίσκεται με κάθε επισημότητα στη μεγαλοπρεπή κηδεία του. Ο ντε Μπρυζ ενταφιάζεται σε περίοπτη θέση στην εκκλησία του Αγίου Λεονάρδου. Περνούν αρκετά χρόνια, και τότε διαδίδεται ξαφνικά η απίστευτη φήμη ότι ο αξιότιμος αυτός ξένος δεν ήταν αλλοδαπός ευγενής ή έμπορος, αλλά ο διαβόητος και μισητός αρχιαιρετικός Δαβίδ ντε Γιορίς, ο συγγραφέας του Wonderboek, ο οποίος κατά τη διάρκεια των αποτρόπαιων σφαγών κατά των Αναβαπτιστών είχε εξαφανιστεί μυστηριωδώς από την Φλάνδρα. Εύκολα μπορεί τώρα να φανταστεί κανείς το κύμα οργής που προκάλεσε στη Βασιλεία η ανακάλυψη ότι είχαν αποδοθεί οι ύψιστες τιμές σ’ αυτόν τον αμετανόητο εχθρό της Εκκλησίας, όσο ζούσε, αλλά και με τον θάνατό του! Για να τιμωρηθεί λοιπόν, έστω και εκ των υστέρων, αυτή η φοβερή εξαπάτηση και η κατάχρηση του πνεύματος φιλοξενίας της πόλης, αποφασίζεται από τις Αρχές να δικαστεί ο νεκρός. Λαμβάνει χώρα μια φρικιαστική τελετή. Το μισολιωμένο λείψανο του αιρετικού ανασύρεται από τον τάφο του και κρεμιέται σε ένα ικρίωμα στην κεντρική πλατεία της Βασιλείας, όπου και καίγεται μαζί με έναν σωρό αιρετικών συγγραμμάτων μπροστά σε χιλιάδες θεατές. Παρών στη μακάβρια τελετή είναι και ο Καστελιόν, υποχρεωμένος να παρακολουθήσει μαζί με τους υπόλοιπους καθηγητές του Πανεπιστημίου το φρικτό θέαμα – εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς με ποια αισθήματα αποτροπιασμού! Γιατί αυτός ο Δαβίδ ντε Γιορίς είχε υπάρξει όλα αυτά τα χρόνια στενός του φίλος. Μαζί είχαν προσπαθήσει οι δυο τους να σώσουν τον Σερβέ, και είναι επίσης πολύ πιθανό να ήταν ο ντε Γιορίς, αυτός ο αρχιαιρετικός, ένας από τους ανώνυμους συνεργάτες στο βιβλίο του Μάρτιν Μπέλλιους De Haereticis (Περί αιρετικών). Όπως και να έχει, δεν χωρεί αμφιβολία ότι ποτέ δεν πίστεψε ο Καστελιόν πως ο άρχοντας από το Μπίννινγκεν ήταν ο απλός έμπορος που παρίστανε ο ίδιος, αλλά ότι από την αρχή γνώριζε το αληθινό όνομα του υποτιθέμενου Ζαν ντε Μπρυζ. Ανεξίθρησκος όμως καθώς ήταν τόσο στη ζωή όπως και στα γραπτά του, δεν διανοήθηκε ποτέ να γίνει καταδότης και να αρνηθεί τη φιλία του σε έναν άνδρα, μόνο και μόνο επειδή ήταν επικηρυγμένος από όλες τις Εκκλησίες και τις κρατικές Αρχές όλου του κόσμου. Αυτή η ξαφνική αποκάλυψη της σχέσης του Καστελιόν με τον διαβόητο Αναβαπτιστή έρχεται να επιβεβαιώσει με τρόπο σχεδόν θανατηφόρο τον ισχυρισμό των Καλβινιστών ότι ο Καστελιόν είναι προστάτης και αρωγός όλων των αιρετικών και των κακοποιών. Και, καθώς οι συμπτώσεις πηγαίνουν συχνά δύο δύο, αποκαλύπτεται την ίδια εποχή μια δεύτερη στενή σύνδεση του Καστελιόν με έναν άλλον αιρετικό ολκής, τον Μπερνάρντο Οκίνο. Αρχικά διάσημος Δομινικανός μοναχός, γνωστός σε όλη την Ιταλία για τα μοναδικά του κηρύγματα, ο Οκίνο εγκατέλειψε ξαφνικά την πατρίδα του, κυνηγημένος από την παπική Ιερά Εξέταση. Όμως και στην Ελβετία ο Οκίνο κάνει σύντομα τους Μεταρρυθμιστές πάστορες να θορυβηθούν με τη φανατική υποστήριξη των θέσεών του. Ιδιαίτερα το τελευταίο βιβλίο του Τριάντα διάλογοι, περιέχει μια ερμηνεία της Βίβλου, η οποία αντιμετωπίζεται από ολόκληρο τον προτεσταντικό κόσμο ως απίστευτα βλάσφημη: στηριζόμενος στον Μωσαϊκό νόμο, διατείνεται ότι κατά τη Βίβλο η πολυγαμία είναι καταρχήν επιτρεπτή. Το βιβλίο αυτό με τη σκανδαλώδη αυτή θέση και πολλές άλλες, απαράδεκτες για την ορθοδοξία αντιλήψεις –αμέσως ξεκινά η διαδικασία δίωξης εναντίον του–, ο Καστελιόν το μετέφρασε από τα Ιταλικά στα Λατινικά. Και η μετάφραση αυτή εκδόθηκε και κυκλοφόρησε, πράγμα που τον κατέστησε αυτομάτως ένοχο διάδοσης τέτοιων βλάσφημων αντιλήψεων. Φυσικά αντιμετωπίζεται από το θρησκευτικό δικαστήριο ως στον ίδιο βαθμό ένοχος με τον συγγραφέα. Μέσα λοιπόν σε μια νύχτα οι αόριστες κατηγορίες του Καλβίνου και του ντε Μπεζ ότι ο Καστελιόν αποτελεί τον προστάτη και τον καθοδηγητή των αιρετικών αποκτούν, με την αποκάλυψη της στενής φιλίας του με τον Δαβίδ ντε Γιορίς και τον Μπερνάρντο Οκίνο, μια ανησυχητική βαρύτητα. Έναν τέτοιον άνδρα δεν μπορεί αλλά και δεν θέλει πια το Πανεπιστήμιο της Βασιλείας να τον προστατεύει. Έτσι, πριν αρχίσει καν η κυρίως δίκη, ο Καστελιόν είναι ήδη χαμένος. Ο υπέρμαχος της ανεξιθρησκίας εύκολα μπορεί να φανταστεί αυτό που του επιφυλάσσει η μισαλλοδοξία των συγχρόνων του, αντικρίζοντας τη σκληρότητα με την οποία οι εκκλησιαστικές Αρχές αντιμετωπίζουν τον ομοϊδεάτη του Οκίνο. Με συνοπτικές διαδικασίες εξορίζεται από το Λοκάρνο, όπου υπηρετούσε ως ιεροκήρυκας της κοινότητας των Ιταλών μεταναστών, χωρίς να του παραχωρηθεί μια παράταση, για την οποία κυριολεκτικά ικέτευσε. Το γεγονός ότι είναι εβδομήντα χρονών και ολοκληρωτικά άπορος δεν προκαλεί την παραμικρή συμπόνια. Το ότι πρέπει να πάρει τους δρόμους με τα ανήλικα παιδιά του δεν μειώνει ούτε κατά το ελάχιστο την αναλγησία των θεοφοβούμενων θεολόγων. Το ότι είναι χειμώνας και τα ορεινά περάσματα είναι αδιάβατα λόγω του χιονιού δεν ενδιαφέρει διόλου τους φανατικούς διώκτες: ε, ας ψοφήσει στον δρόμο ο αδίστακτος υποκινητής, ο αιρετικός! Δεκέμβρη μήνα τον διώχνουν, χιονισμένα βουνά και δυσπρόσιτες κορυφές πρέπει να διαβεί ο ασθενικός, ασπρομάλλης άνδρας, σέρνοντας πίσω του τα παιδιά του, για να βρει κάπου στον κόσμο νέο άσυλο. Όμως ούτε αυτές οι απάνθρωπες συνθήκες είναι ικανές να συγκινήσουν τους θεολόγους του μίσους, τους ευσεβείς κήρυκες του θείου λόγου. Θα αρκούσε λίγη ευσπλαχνία κάποιων πονόψυχων ανθρώπων για να εξασφαλιστεί καθ’ οδόν για τον γέροντα και τα παιδιά του μια ζεστή κάμαρη ή ένα δεμάτι άχυρα για μια νύχτα. Όμως όχι – με υπέρμετρο ζήλο στέλνουν οι μανιασμένοι διώκτες γράμματα σε όλες τις πόλεις και τα χωριά: κανένας καλός Χριστιανός δεν επιτρέπεται να προσφέρει κατάλυμα στο ανθρωπόμορφο τέρας, οπότε αμέσως κλείνουν όλες οι πόρτες και οι πύλες για τον δύσμοιρο άνδρα, λες και πρόκειται για λεπρό. Χωρίς τη δυνατότητα να βάλει το κεφάλι του κάτω από μία στέγη, ο ηλικιωμένος λόγιος είναι υποχρεωμένος να διασχίσει ολόκληρη την Ελβετία ζητιανεύοντας, διανυκτερεύοντας σε αχυρώνες, καταβεβλημένος από την παγωνιά, για να φτάσει τρικλίζοντας στα σύνορα με τη Γερμανία και να περάσει στη συνέχεια την τεράστια αυτή χώρα, με όλες τις κοινότητες να έχουν και εδώ προειδοποιηθεί για το ποιόν του. Η μοναδική του ελπίδα, αυτή που τον κρατάει όρθιο, είναι να φτάσει στην Πολωνία και να βρει εκεί λίγη ανθρωπιά και κάποια γωνιά για τον ίδιο και τα παιδιά του. Όμως η υπεράνθρωπη προσπάθεια θα καταβάλει τον ασθενικό άνδρα. Ο Μπερνάρντο Οκίνο δεν θα φτάσει ποτέ στο τέρμα, δεν θα βρει ποτέ ειρήνη. Θύμα της φοβερής μνησικακίας, ο εξουθενωμένος γέροντας καταρρέει σε κάποιον αγροτικό δρόμο της Μοραβίας και θάβεται εκεί σαν το σκυλί σε έναν σήμερα πια ξεχασμένο από καιρό τάφο. Στην υπόθεση αυτή ο Καστελιόν μπορεί να δει ξεκάθαρα το ίδιο το δικό του μέλλον. Η δίκη εναντίον του είναι ήδη στα σκαριά, και ο διωκόμενος άνδρας, του οποίου το μοναδικό αδίκημα υπήρξε η ανθρωπιά του και η συμπόνια για τόσους και τόσους κατατρεγμένους, δεν μπορεί σε μια εποχή τέτοιας βαναυσότητας να ελπίζει σε κανενός είδους επιείκεια. Ήδη ο υπερασπιστής του Σερβέ έχει παρακολουθήσει τη μοίρα του προστατευόμενού του, ήδη η μισαλλοδοξία της εποχής έχει αδράξει το λαρύγγι αυτού του κήρυκα της ανεκτικότητας. Μια μοίρα καλή όμως θέλησε να μην αξιωθούν οι διώκτες του να δουν τον ορκισμένο εχθρό κάθε πνευματικής δικτατορίας στο κελί, στην εξορία ή στην πυρά. Ένας ξαφνικός θάνατος σώζει την τελευταία στιγμή τον Καστελιόν από τη δίκη και τη φονική μανία των εχθρών του. Εδώ και καιρό έχει εξασθενήσει το κορμί του από τον υπερβολικό φόρτο εργασίας, και τώρα οι φοβερές ψυχικές καταπονήσεις του δίνουν τη χαριστική βολή. Ο αποκαμωμένος οργανισμός του δεν θα αντέξει πια για πολύ. Μέχρι την τελευταία στιγμή σέρνεται βέβαια με δυσκολία μέχρι το Πανεπιστήμιο και το γραφείο του – γενναίες όσο και μάταιες προσπάθειες! Γιατί ο θάνατος επιβάλλεται τελικά στη δίψα για ζωή και για πνευματική δημιουργία. Με υψηλό πυρετό ο Καστελιόν πέφτει στο κρεβάτι, εκτός από γάλα οι σπασμοί δεν επιτρέπουν στο στομάχι να δεχτεί άλλη τροφή. Τα ζωτικά του όργανα λειτουργούν όλο και χειρότερα, και τελικά η εξουθενωμένη καρδιά υποκύπτει. Στις 29 Δεκεμβρίου του 1563 ο Καστελιόν αφήνει την τελευταία του πνοή σε ηλικία σαράντα οκτώ ετών, «ξεφεύγοντας», όπως λέει ένας φίλος του, «με τη βοήθεια του Θεού από τα αρπακτικά νύχια των αντιπάλων του». Με τον θάνατό του καταρρέει και όλη η εις βάρος του σκευωρία. Έστω καθυστερημένα αντιλαμβάνονται οι συμπολίτες του πόσο άσχημα και χλιαρά υπερασπίστηκαν τον καλύτερό τους άνδρα. Η περιουσία που άφησε αποδεικνύει με τρόπο αδιάσειστο πόσο φτωχικά είχε ζήσει ο ακέραιος και μεγάλος αυτός διανοητής. Ούτε ένα ασημικό δεν υπάρχει στο σπίτι του, φίλοι πληρώνουν ρεφενέ το φέρετρο, την κηδεία και τα μικρά χρέη του και αναλαμβάνουν την ανατροφή των ανήλικων παιδιών του. Αλλά κάτι σαν θεία δίκη για τους συκοφάντες μετατρέπει την κηδεία του Καστελιόν σε ηθικό θρίαμβο. Όλοι όσοι από δειλία η περίσκεψη είχαν σιωπήσει όσο ο Καστελιόν κατηγορούνταν άδικα, διαγκωνίζονται τώρα για να διαδηλώσουν πόσο τον αγαπούσαν και τον τιμούσαν· γιατί πάντα είναι ευκολότερο να υπερασπίζεσαι έναν νεκρό παρά έναν ζωντανό και αντιδημοφιλή. Με επισημότητα ακολουθεί ολόκληρη η πανεπιστημιακή κοινότητα τη νεκρική πομπή, φοιτητές κουβαλούν στους ώμους το φέρετρο στον καθεδρικό ναό και κατόπιν στο μνήμα. Τρεις από τους μαθητές του βάζουν να χαραχτεί στην ταφόπλακα η αφιέρωση: «Στον εξέχοντα διδάσκαλο, ως ευχαριστία για το επιστημονικό του μεγαλείο και την καθαρότητα της ζωής του». Την ώρα όμως που η Βασιλεία πενθεί τον ξεχωριστό πνευματικό της άνδρα, η Γενεύη πανηγυρίζει. Μόνο καμπάνες δεν χτυπούν για τη χαρμόσυνη είδηση της εξόντωσης αυτού του αγέρωχου υπέρμαχου της πνευματικής ελευθερίας. Το αχαλίνωτο αυτό στόμα, που κατήγγελλε ακούραστα κάθε βιασμό της συνείδησης, έχει επιτέλους σωπάσει για πάντα! Με αγαλλίαση αλληλοσυγχαίρονται όλοι οι θεοσεβείς «υπηρέτες του θείου λόγου», λες και η ρήση «Αγαπάτε τους εχθρούς σας» δεν υπήρξε ποτέ στο Ευαγγέλιό τους. «Ο Καστελιόν είναι νεκρός; Τόσο το καλύτερο!» γράφει ο αξιότιμος πάστορας της Ζυρίχης Μπούλλινγκερ, και κάποιος άλλος χλευάζει: «Για να μη χρειαστεί να απολογηθεί στο Συμβούλιο της Βασιλείας, ο Καστελιόν το έσκασε για τον Ραδάμανθυ (τον ανώτατο Κριτή του Άδη).» Ο ντε Μπεζ, ο οποίος με τα φαρμακερά βέλη των συκοφαντικών καταγγελιών του εξόντωσε τον Καστελιόν, ευχαριστεί τον Θεό που απελευθέρωσε τον κόσμο από τον ελεεινό αιρετικό και εξυμνεί εαυτόν ως εμπνευσμένο εξάγγελο: «Υπήρξα άξιος προφήτης όταν είπα στον Καστελιόν: ο Κύριος θα σε τιμωρήσει για τις αμαρτίες σου». Ακόμη και μετά τον θάνατο του μοναχικού αυτού αγωνιστή, και ως εκ τούτου διπλά ένδοξου ηττημένου, η εκδικητική μανία δεν έχει κοπάσει. Μάταιο όμως, όπως πάντα, το μίσος: καμιά χλεύη δεν μπορεί να αγγίξει τον νεκρό, και η ιδέα, για την οποία έζησε και πέθανε, υπερισχύει, όπως όλες οι πραγματικά ανθρωπιστικές αντιλήψεις, κάθε γήινης και εφήμερης βίας. — Μετάφραση: Δημήτρης Δημοκίδης Επιμέλεια: Χ.Ε. Μαραβέλιας Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΤΕΛΟΣ ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΤΕΥΧΟΣ

Η βία που συντρίβει τη συνείδηση

Σύνδεση