Γιατί δεν είμαι καθολικός (πόσο μάλλον ορθόδοξος…)

Μετάφραση - παρουσίαση Χ.Ε. ΜΑΡΑΒΕΛΙΑΣ ‒ Ἀεὶ ταὐτὰ λέγεις, ὦ Σώκρατες. ‒ Οὐ μόνον γε, ὦ Καλλίκλεις, ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν αὐτῶν. (Πλάτων, Γοργίας 490e) Στο παρθενικό τεύχος της Athens Review of Books (Νοέμβριος 2009) επιχείρησα μια κριτική παρουσίαση της ελληνικής μετάφρασης του βιβλίου του Τζόρτζιο Οντιφρέντι Γιατί δεν μπορεί να είμαστε χριστιανοί – και πόσο μάλλον καθολικοί (εκδ. Ίταμος, 2008). Εκεί υπήρχαν και μερικές σκέψεις μου για τη θρησκεία, που ενδεχομένως ενόχλησαν κάποιους πιστούς αναγνώστες μου (δισσός ο λόγος). Έκτοτε πολύ νερό κύλησε κάτω απ’ τις γέφυρες του Σηκουάνα· αλλά και του Ιλισσού. Μετά τη συμπλήρωση λοιπόν εκατό (100) τευχών της ARB –που μεταφράζεται σε κάπου 3.000 άρθρα…– είπα να ασχοληθώ με ένα παραπλήσιο ζήτημα, επόμενος της σωκρατικής αρχής του μόττο. Την αφορμή έδωσε ένα κείμενο του Καρλ Γιουνγκ που τυχαία έπεσε στα χέρια μου. (Κάποτε άλλα ψάχνει κανείς και άλλα βρίσκει). Έχει δε το πράγμα ως εξής. Το καλοκαίρι του 1944 ο Γιουνγκ, που τότε είχε κάποια σοβαρά προβλήματα με την υγεία του, έλαβε ένα μακροσκελές γράμμα από τον κ. H. Irminger από τη Ζυρίχη. Σ’ αυτό ο επιστολογράφος μεταξύ άλλων εξέφραζε την απορία του γιατί ο Γιουνγκ δεν υιοθετεί στην καθολική πίστη, αφού αυτή, κατά τον επιστολογράφο, συμπληρώνει και τελειοποιεί τις ψυχολογικές του μελέτες. Γιατί συνεπώς δεν διακηρύσσει την πίστη του στον Θεό (των καθολικών, εννοείται) και δεν επιστρέφει στους κόλπους της Εκκλησίας; Ο Γιουνγκ ετοίμασε μια κάπως μακροσκελή απάντηση, με ημερομηνία 22 Σεπτεμβρίου 1944, την οποία τελικά και για λόγους άγνωστους δεν ταχυδρόμησε. Ωστόσο τη φύλαξε μαζί με άλλα γραφτά του. Εκεί ο Γιουνγκ εξηγεί ότι κατά καιρούς έχει γίνει αποδέκτης διαφόρων απόψεων, όπως λ.χ. ότι οι θεωρίες του υστερούν έναντι κάποιων θρησκειών, ομολογιών ή και φιλοσοφιών. Ένας αλχημιστής κάποτε του έγραψε πως αν καταλάβαινε από αλχημεία θα παραδεχόταν την πίστη του σ’ αυτή. Ο γενικός παρονομαστής όλων αυτών των προτροπών, λέει ο Γιουνγκ, είναι ότι όλες θέλουν να τον φέρουν κοντά στα δικά τους πιστεύω. Ο Γιουνγκ εξηγεί ότι δουλειά του είναι η επιστημονική έρευνα και όχι η θεολογική απολογητική ή η φιλοσοφία. Επίσης ότι δεν έχει ούτε την ικανότητα ούτε, βέβαια, την επιθυμία να ιδρύσει κάποια θρησκεία. «Τα ενδιαφέροντά μου είναι επιστημονικά, ενώ τα δικά σας είναι ευαγγελικά», γράφει στην μη αποσταλείσα απαντητική επιστολή, ολόκληρο το κείμενο της οποίας υπάρχει στον πρώτο τόμο της Αλληλογραφίας του Γιουνγκ των Adler - Jaffé. Τα κυριότερα σημεία της υπάρχουν στο Symbolic Life, τόμος 18 της αγγλοαμερικανικής έκδοσης των Απάντων του (Collected Works), παράγραφοι 1466-1472. Ο τίτλος του γερμανικού κειμένου είναι «Warum adoptiere ich nicht die katholische ‘Wahrheit’?» («Γιατί δεν υιοθετώ την καθολική ‘Αλήθεια’;»), Gesammelte Werke, Walter Verlag, 1981, τόμος 18.2 σελ. 691-693. Η απάντηση λοιπόν του διάσημου ελβετού ερευνητή της ανθρώπινης ψυχής στο ερώτημα της επικεφαλίδας, αλλά και του επιστολογράφου του (ασφαλώς χωρίς την ορθόδοξη προσθήκη) έχει ως εξής: [1466] Πρώτον: Διότι είμαι χριστιανός των έργων, για τον οποίο αγάπη και δικαιοσύνη προς τον αδελφό του σημαίνουν πολύ περισσότερα από δογματικές εικοτολογίες σχετικά με έσχατες αλήθειες ή αναλήθειες για τις οποίες κανένα ανθρώπινο ον δεν θα μπορέσει ποτέ να αποκτήσει ασφαλή γνώση. Η σχέση προς τον αδελφό μου και η ενότητα της αλήθειας τού πραγματικά «καθολικού» χριστιανισμού είναι για μένα απείρως σημαντικότερα από τη «δικαίωση διά μόνης της πίστεως» (fide sola). Ως χριστιανός έχω να μοιραστώ το βάρος των σφαλμάτων του αδελφού μου, που γίνεται ακόμη βαρύτερο όταν αγνοώ μήπως τελικά αυτός είναι πιο δίκαιος από εμένα. Θεωρώ ανήθικο και σε κάθε περίπτωση εντελώς μη χριστιανικό, να νομίζω τον αδελφό μου εν αδίκω (δηλαδή να τον αποκαλώ μωρό, ανόητο, μοχθηρό, αμετανόητο, κ.λπ.) απλώς επειδή υποθέτω εαυτόν κάτοχο της απόλυτης αλήθειας. Κάθε ολοκληρωτική αξίωση βαθμιαία απομονώνεται, διότι αποκλείει πάρα πολλούς ανθρώπους ως «αποστάτες, απολεσμένους, πεπτωκότες, παραβάτες, αιρετικούς», και τα τοιαύτα. Ο ολοκληρωτιστής αποτραβιέται σε μια γωνία, άσχετα από το εύρος της αρχικής του ένταξης. Συνεπώς θεωρώ όλες τις χριστιανικές ομολογίες εντελώς μη χριστιανικές. [1467] Δεύτερον: Διότι είμαι γιατρός. Αν κατείχα την απόλυτη αλήθεια δεν θα μπορούσα να κάνω τίποτε περισσότερο από το να βάλω στα χέρια του ασθενή μου ένα ευσεβιστικό βιβλίο ή κάποιον ομολογιακό μπούσουλα, δηλαδή απλώς κάτι που πια δεν μπορεί να του προσφέρει καμιά βοήθεια. Εάν, από την άλλη μεριά, ανακαλύψω μέσα στην αναλήθειά του κάποιαν αλήθεια, στη σύγχυσή του μια τάξη, στην απώλειά του κάτι που δεν έχει χαθεί, τότε τον έχω βοηθήσει. Αυτό απαιτεί μιαν ασύγκριτα μεγαλύτερη αυταπάρνηση και αυθυποταγή χάριν του αδελφού μου, παρά αν αποτιμούσα, ορθά από τη σκοπιά μιας συγκεκριμένης ομολογίας, τα κίνητρα της συμπεριφοράς του άλλου. Ο Καρλ Γκούσταβ Γιουνγκ το 1957. Φωτ. Τιμ Νάχουμ Γκιντάλ, Μουσείο του Ισραήλ, Ιερουσαλήμ. [1468] Υποτιμάτε το τεράστιο ποσοστό των ανθρώπων καλής πίστης, στους οποίους ο κονφεσιοναλισμός, η πλήρης εξάρτηση από θρησκευτικές ομολογίες, κλείνει τις πόρτες. Ο χριστιανός, ιδίως αν είναι ψυχίατρος, πρέπει να ενδιαφερθεί για την πνευματικότητα των υποτίθεται α-πνευματικών ατόμων (πνεύμα = κονφεσιοναλισμός!) και αυτό μπορεί να το κάνει μόνο όταν μιλάει τη γλώσσα τους· και ασφαλώς όχι όταν, με τον αποθαρρυντικό τρόπο του κονφεσιοναλισμού, σαλπίζει κηρύγματα, βραχνά ως εκ της παλαιότητάς τους. Όποιος στον σημερινό κόσμο επικαλείται μία απόλυτη και μοναδική αλήθεια, μιλάει μια παρωχημένη διάλεκτο και όχι στη γλώσσα των ανθρώπων. Ο χριστιανισμός κατ-έχει ένα ευαγγέλιον [ελληνικά στο κείμενο], καλά νέα από τον Θεό, αλλά όχι το εγχειρίδιο κάποιου δόγματος με αξιώσεις πληρότητας. Συνεπώς δύσκολα θα κατανοηθεί γιατί ο Θεός δεν θα έπρεπε να έχει στείλει περισσότερα του ενός μηνύματα. Σε κάθε περίπτωση, η χριστιανική αιδημοσύνη απαγορεύει αυστηρά τη σκέψη γιατί ο Θεός δεν έστειλε ευαγγέλια και σε άλλες γλώσσες και σε άλλα έθνη, αλλά μόνο στα ελληνικά. Αν σκεφτόμαστε διαφορετικά, οι σκέψεις μας είναι βαθύτατα μη χριστιανικές. Ο χριστιανός –η δική μου αντίληψη περί χριστιανού– δεν γνωρίζει στερεότυπα αναθεματισμών. Στην πραγματικότητα δεν επιδοκιμάζει ούτε την κατάρα που έδωσε ο ραββί Ιησούς στην αθώα συκιά, ούτε τείνει ευήκοον ους στον μισιονάριο Παύλο από την Ταρσό, όταν απαγορεύει μεν στους χριστιανούς τις κατάρες, αλλά την επόμενη στιγμή ο ίδιος καταριέται. [1469] Τρίτον: Διότι είμαι επιστήμων. [1470] Το καθολικό δόγμα, που τόσο λαμπρά μου παρουσιάζετε [στην επιστολή σας], μου είναι σ’ αυτό το βαθμό οικείο. Είμαι πεπεισμένος για την «αλήθειά» του στο μέτρο που διατυπώνει προσδιορίσιμες ψυχολογικές πραγματικότητες, και μέχρις αυτού του σημείου αποδέχομαι αυτή την αλήθεια χωρίς άλλες δυσκολίες. Αλλά εκεί που απουσιάζουν τέτοιες εμπειρικές ψυχολογικές βάσεις δεν με βοηθάει στο ελάχιστο ώστε να πιστέψω σε οτιδήποτε πέραν τούτων, γιατί κάτι τέτοιο δεν θα αντισταθμίσει τις ελλείπουσες γνώσεις μου. Ούτε θα μπορούσα ποτέ να υποκύψω στην αυταπάτη ότι ξέρω κάτι, ενώ απλώς το πιστεύω. Ήδη είμαι γύρω στα εβδομήντα, αλλά το χάρισμα της πίστης ουδέποτε ανέβλυσε μέσα μου. Ίσως να είμαι υπερβολικά φαντασμένος ή υπέρμετρα αλαζών. Ίσως έχετε δίκιο όταν φαντάζεσθε ότι το σύμπαν στρέφεται γύρω από τον θεό Γιουνγκ. Αλλά όπως και να ’χει, ποτέ δεν κατάφερα να σκεφτώ πως ό,τι πιστεύω, αισθάνομαι, διανοούμαι ή κατανοώ είναι η μοναδική και οριστική αλήθεια, και ότι απολαμβάνω το φοβερό προνόμιο της θεοειδείας, όντας κάτοχος της μοναδικής αλήθειας. Όπως βλέπετε, αν και μπορώ να εκτιμήσω το χάρισμα και τη μακαριότητα της πίστης, η αποδοχή της «πίστης» μού είναι αδύνατη· γιατί σε μένα δεν λέει τίποτε. [1471] Φυσικά θα διαμαρτυρηθείτε που, παρ’ όλα αυτά, μιλάω για «Θεό». Το κάνω με το ίδιο δικαίωμα που η ανθρωπότητα έχει εξαρχής εξισώσει τα ενδεικτικά κάποιας θεϊκής παρουσίας γεγονότα ορισμένων ψυχολογικών περιστατικών, με μια άγνωστη πρωταρχική αιτία που ονομάζει Θεό. Αυτή η αιτία βρίσκεται πέρα από την κατανόησή μου και γι’ αυτό δεν μπορώ να πω περί αυτής τίποτε περισσότερο, εκτός από το ότι είμαι πεπεισμένος για την ύπαρξη κάποιας τέτοιας αιτίας, με την ίδια λογική με την οποία από τη διατάραξη της πορείας ενός πλανήτη μπορούμε να συμπεράνουμε την ύπαρξη ενός μέχρι τώρα άγνωστου ουράνιου σώματος. Ασφαλώς και δεν πιστεύω στην απόλυτη ισχύ του νόμου της αιτιότητας, και γι’ αυτό προφυλάσσομαι έναντι της «προϋπόθεσης» του Θεού ως αιτίας, διότι έτσι θα του έδινα έναν ακριβή ορισμό. [1472] Τέτοιες επιφυλάξεις συνιστούν βέβαια αμαρτία για τους ομολογητές της Πίστης. Αλλά, σύμφωνα με τη θεμελιώδη χριστιανική εντολή, όχι μόνο θα πρέπει να ανέχομαι και να κατανοώ τον σχισματικό προτεστάντη αδελφό μου, αλλά και τους αδελφούς μου στην Αραβία και την Ινδία. Αφού και αυτοί έχουν λάβει παράξενα αλλά όχι λιγότερο αξιοπρόσεκτα αγγέλματα, στα οποία είμαι υποχρεωμένος να δείξω κατανόηση. Ως Ευρωπαίος έχω φορτωθεί ένα μεγάλο βάρος από τον απρόβλεπτο μαύρο αδελφό, που με φέρνει αντιμέτωπο με τον αντιχριστιανικό νεο-παγανισμό του. Αυτός ο τελευταίος απλώνεται πολύ πέρα από τα σύνορα της Γερμανίας ως το πιο ολέθριο σχίσμα που έχει ποτέ απειλήσει τον χριστιανισμό. Και παρόλο που χίλιες φορές το αρνούμαι, εν τούτοις βρίσκεται ακόμη μέσα μου. Κανείς δεν μπορεί να συμβιβάσει αυτή τη σύγκρουση, καταλογίζοντας το λάθος σε κάποιον άλλο και κρατώντας το αναμφίβολα ορθό για τον εαυτό του. Αυτή τη σύγκρουση δικαιούμαι να την επιλύσω πρωτίστως μέσα μου και όχι μέσω κάποιου άλλου.

Γιατί δεν είμαι καθολικός (πόσο μάλλον ορθόδοξος…)

Σύνδεση