Χρειάζεται και ανταγωνισμός και συνεργασία

Το μανιφέστο του Economist είναι ένα πολύ σημαντικό κείμενο, τόσο για τις σκέψεις που προκαλεί, όσο για τα προβλήματα που θέτει. Στην ιστορική του αναδρομή ο αναγνώστης παρακολουθεί τη σημασία του ανταγωνισμού σαν κινητήρια δύναμη, και το μίγμα ανταγωνισμού που εμπεριέχεται στην κάθε προσπάθεια εξεύρεσης λύσεων. Από την άλλη, σε πάρα πολλά από τα προβλήματα που σωστά επισημαίνονται υπάρχει η επίκληση της ασαφούς έννοιας του ριζοσπαστισμού σαν αναγκαία συνιστώσα για την επίλυση του προβλήματος της απομάκρυνσης των ελίτ από τις μάζες. Στην παρούσα ανάλυση, θα εστιάσω σε δυο από τα προβλήματα που θέτει το κείμενο. Από τη μια μεριά τον «φυλετισμό», δηλαδή τον κατατεμαχισμό του πολιτικού σώματος της χώρας σε ομάδες που μισούν η μια την άλλη, και επιδίδονται σε παιχνίδια μηδενικού αθροίσματος (η καθεμιά κοιτά πώς θα κερδίσει πιο πολλά ενάντια στην άλλη), και αφετέρου στην άνοδο αυταρχικών καθεστώτων στο παγκόσμιο στερέωμα (Ρωσία, Κίνα, Βραζιλία, Τουρκία, μερικώς και οι ΗΠΑ) και την γενικότερη αποδοχή που απολαμβάνουν σήμερα. Το δεύτερο είναι, κατά τη γνώμη μου, μερική συνέπεια του πρώτου (χωρίς να αγνοώ τις οικονομικές επιτυχίες της Κίνας, τις εδαφικές προσαρτήσεις της Ρωσίας), γιατί στη γενική παράλυση που κυριαρχεί σε δημοκρατικές χώρες λόγω φυλετισμού, οι χώρες με ενωμένη κινητήρια δύναμη (όποια κι αν είναι τα χαρακτηριστικά της και οι κατευθύνσεις της) απολαμβάνει ισχυρά πλεονεκτήματα. Συμφωνώ με το μανιφέστο ότι ο ανταγωνισμός (της αγοράς, των πολιτικών κομμάτων, των ιδεών) είναι σημαντική κινητήρια κοινωνική δύναμη, αλλά όταν κανείς εστιάζει μόνον εκεί χάνει την αξία της συνεργασίας. Και η απομόνωση των ελίτ που επισημαίνει το κείμενο πρέπει να αντιμετωπιστεί και με επίλυση των προβλημάτων που παρατηρούνται και με συνεργασία ανάμεσα στις ελίτ και στις μάζες. Ας χρησιμοποιήσουμε εδώ ένα παράδειγμα για να δείξουμε την αναγκαιότητα τόσο του ανταγωνισμού όσο και της συνεργασίας. Ας πάρουμε τους Ολυμπιακούς Αγώνες (ή όποια άλλη αθλητική αναμέτρηση) σε αθλήματα όπου η αξιολόγηση βασίζεται σε πολλαπλούς παράγοντες (όπως γυμναστική, καταδύσεις κ.λπ.). Η αξία του ανταγωνισμού είναι προφανής: οι αθλητές προπονούνται για χρόνια, ξεπερνούν αντίξοες συνθήκες, μελετούν τα πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα των αντιπάλων τους, προσπαθούν και αγωνίζονται για να ανέβουν την τελευταία ημέρα στο βάθρο. Πώς όμως ξέρουμε ότι αυτός που ανακηρύχτηκε πρώτος ήταν πραγματικά ο καλύτερος; Γιατί στους Ολυμπιακούς δεν υπάρχουν καταγγελίες για διαφθορά των κριτών; Ας περάσουμε τώρα στη συνεργασία. Το αποτέλεσμα των αγώνων αποφασίζεται από τη συλλογική γνώμη ενός αριθμού κριτών. Όλοι ξέρουμε ότι ο κάθε κριτής βαθμολογεί όλους τους αγωνιζόμενους, και ο αθλητής με τον μεγαλύτερο μέσο όρο (ή άθροισμα) αναδεικνύεται νικητής[1]. Αυτή η διαδικασία βαθμολογίας είναι το θέαμα που απορροφά τους πάντες, αθλητές και θεατές, μετά από κάθε επίδοση. Υπάρχει λοιπόν μετά από τον ανταγωνισμό και μια φάση όπου η συνεργασία εξασφαλίζει το αδιάβλητο. Αυτό που δεν είναι ευρέως γνωστό είναι ότι η συγκεκριμένη μέθοδος δεν χρησιμοποιείται μόνο στον αθλητισμό. Χρησιμοποιείται σε μια σειρά εκδηλώσεων όπου τελικός στόχος είναι η δημιουργία συναίνεσης: στην απονομή των βραβείων Όσκαρ, στην εκλογή πολλών επαγγελματικών συλλόγων (Μαθηματικοί στις ΗΠΑ, Στατιστικοί στο Ηνωμένο Βασίλειο), σε δημοτικές εκλογές σε ορισμένες πόλεις των ΗΠΑ, στην καθολική εκκλησία για την εκλογή Πάπα, στην Ενετική αυτοκρατορία για εκλογή του Δόγη, πρόσφατα στα καθ’ ημάς στις εκλογές πανεπιστημιακών συμβουλίων με τον νόμο Διαμαντοπούλου. Σε πολιτικές εκλογές δεν έχει χρησιμοποιηθεί πολύ συχνά, εκτός από τις εκλογές στα (Ενετικά) Επτάνησα, και στο Ελληνικό Κράτος (1864-1920), με αποτέλεσμα την εκλογή αρκετών ανεξάρτητων βουλευτών. Ακόμα λιγότερο γνωστό σ’ αυτή την ιστορία είναι ότι χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Λυκούργο για πολιτικές εκλογές: την εκλογή των Γερουσιαστών στην αρχαία Σπάρτη που γεφύρωναν το χάσμα ανάμεσα στους βασιλείς (ελίτ) και τον λαό. Να πώς εκλέγονταν, σύμφωνα με τον Πλούταρχο (μετάφραση Ραγκαβή): «Συνήρχετο συνέλευσις τοῦ λαοῦ, καὶ ἄνδρες τινὲς ἐκλεγόμενοι ἐκλείοντο εἰς πλησιόχωρον οἴκημα, οὕτως ὥστε οὔτε νὰ βλέπωσιν οὔτε νὰ φαίνωνται, ἀλλὰ μόνον ν’ ἀκούωσι τὴν κραυγὴν τῶν συνεδριαζόντων. Διότι, ὡς ὅλα τ’ ἄλλα, οὕτω καὶ τοῦτον τὸν ἀγῶνα ἔκρινον διὰ βοῆς, ὄχι ὅλους ὁμοῦ τοὺς συναμιλλωμένους, ἀλλ’ ὡς καθεὶς κατὰ κλῆρον εἰσήγετο καὶ διήρχετο τὴν Ἐκκλησίαν. Ἔχοντες λοιπὸν οἱ κατάκλειστοι γραμμάτια, ἐσημείωνον δι’ ἕκαστον τὸ μέγεθος τῆς κραυγῆς, μὴ ἠξεύροντες ποῖον ἀπέβλεπεν, ἀλλὰ μόνον ὅτι ἦτον ὁ πρῶτος, ἢ ὁ δεύτερος, ἢ ὁ τρίτος, ἢ ὁ ὅστις δήποτε εἰς τὴν τάξιν τῶν εἰσαγομένων. Ἀνηγόρευον δ’ ἐκεῖνον ὑπὲρ οὗ εἶχεν ἐγερθῇ ἡ περισσοτέρα καὶ μεγίστη κραυγή.»[2] Μπορούμε λοιπόν να εξοπλίσουμε τους πολίτες όχι μόνο με μια, αλλά με περισσότερες ψήφους, τις οποίες θα χρησιμοποιούν για να ενισχύσουν όσα κόμματα θέλουν. Ο μόνος περιορισμός είναι ότι δεν μπορούν να δώσουν πάνω από μια ψήφο στο ίδιο κόμμα. Μπορούν όμως αν θέλουν να χρησιμοποιήσουν μόνο τη μια ψήφο (για το κόμμα με το οποίο ταυτίζονται) ή να χρησιμοποιήσουν και τις δυο ή τρεις ή όσες έχουν στη διάθεσή τους και για άλλα κόμματα που κατά τη γνώμη τους μπορούν να συνεισφέρουν θετικά στον δημόσιο διάλογο. Ο καταμερισμός των ψήφων μπορεί να γίνει με οποιοδήποτε εκλογικό σύστημα (είτε με απόλυτα απλή αναλογική όπως στην Ολλανδία, είτε με πλειοψηφικό όπως στην Αγγλία, είτε με το τρέχον Ελληνικό σύστημα, ή με οποιοδήποτε άλλο το αντικαταστήσει στο μέλλον). Ποια είναι τα πλεονεκτήματα αυτής της μεθόδου στη σημερινή πολιτική συγκυρία; Θα μιλήσουμε πρώτα για τους πολιτικούς, και μετά για το κυριότερο, που είναι οι εκλογείς. Οι πολιτικοί θα καταλάβουν ότι τα «φυλετικά» επιχειρήματα μπορεί να φαίνονται χρήσιμα για την πρώτη ψήφο, αλλά επιδρούν ανασταλτικά στη δεύτερη ή την τρίτη. Κατά συνέπεια, ο πολιτικός λόγος θα στραφεί περισσότερο στην επίλυση συγκεκριμένων προβλημάτων που αντιμετωπίζει η χώρα (όπως οι οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, η περιβαλλοντική κρίση και η μετανάστευση των νέων) και στη δημιουργία συνασπισμών. Οι ψηφοφόροι, από την άλλη πλευρά, αντί να συγκεντρώνουν την προσοχή τους στον αντιπρόσωπο της «φυλής» τους, θα πρέπει ν’ αποφασίσουν πού θα διαθέσουν και τις άλλες ψήφους τους, γιατί ενώ μπορούν να ψηφίσουν μόνο έναν υποψήφιο (ή κόμμα), αν περιοριστούν μόνο εκεί θα πρέπει να κάνουν τη συνειδητή επιλογή να χαραμίσουν τις άλλες ψήφους που έχουν στη διάθεσή τους. Εφοδιάζοντας λοιπόν τους πολίτες με περισσότερες ψήφους, μπορεί να μειώσει τον «φυλετισμό» και να συντείνει στη μείωση της απόστασης ανάμεσα στις ελίτ και τις μάζες, διότι δίνεται η δυνατότητα ‒ στους πολίτες να ενδιαφέρονται για τα κοινά πέρα από τη «φυλή» τους, ‒ στο πολιτικό σύστημα να εστιάσει στα προβλήματα της κοινωνίας, και ‒ στους πολιτικούς ν’ αποφεύγουν τις πολωτικές στρατηγικές που μπορεί να τους δίνουν ψήφους μόνο από μια «φυλή», ενώ τους απομονώνουν από τις ευρύτερες δεξαμενές ψηφοφόρων. Παρόμοιες θεσμικές μέθοδοι μπορούν να επιλέγουν για θέματα άμεσης δημοκρατίας[3], καθώς και για θέματα δημόσιας διοίκησης[4]. Και όπως σύμφωνα με τον Economist, χρειάζεται περισσότερος ανταγωνισμός, έτσι χρειάζεται και περισσότερη συνεργασία ταυτόχρονα. [1] Ο ανώτερος και o κατώτερος βαθμός απορρίπτονται (για να αποκλειστεί η περίπτωση κάποιου είδους εθνικής υποστήριξης ή ανταγωνισμού όπως η Ελλάδα με την Κύπρο ή με την Τουρκία). [2] Πλουτάρχου Βίοι Παράλληλοι, μετάφρασις υπό Α. Ρ. Ραγκαβή, τόμ. A΄: Θησεύς - Ρωμύλος - Λυκούργος, Τύποις Διονυσίου Κορομηλά, Εν Αθήναις 1864, «Λυκούργος» ΚΣΤ, σελ. 173. [3] G. Tsebelis, “How Can We Keep Direct Democracy and Avoid ‘Kolotoumba’”, Homo Oeconomicus, 2018, 35(1-2), 81-90, διαθέσιμο στο lnk. Η τελική έκδοση είναι διαθέσιμη στο link.springer.com. [4] link

Χρειάζεται και ανταγωνισμός και συνεργασία

Σύνδεση