Επιχείρηση Ροθ

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Philip Roth, Operation Shylock: A Confession, Simon and Schuster, 398 pp. [Φίλιπ Ροθ, Επιχείρηση Σάυλωκ: Μια ομολογία, μτφρ. Σπύρος Βρετός, Πόλις, Αθήνα 2001, σελ. 605] 1. Όταν του ζητήθηκε να επιλέξει ένα αντιπροσωπευτικό απόσπασμα από το έργο του για την έκδοση της Δημόσιας Βιβλιοθήκης της Νέας Υόρκης Commonplace Book, ο Φίλιπ Ροθ κατέληξε στο ακόλουθο, από το Ζούκερμαν λυόμενος (1981): Ο Ζούκερμαν ήταν ψηλός, αλλά όχι τόσο ψηλός όσο ο Γουίλτ Τσάμπερλαιν. Ήταν αδύνατος, αλλά όχι τόσο αδύνατος όσο ο Μαχάτμα Γκάντι. Η καθημερινή του περιβολή –καφέ κοτλέ πανωφόρι, γκρίζο πουλόβερ με ζιβάγκο και βαμβακερό χακί παντελόνι– έδειχνε κομψότητα, αλλά δεν έφτανε δα και τον Ρουμπιρόζα. Ούτε τα σκούρα μαλλιά και η μεγάλη μύτη ήταν τόσο διακριτά χαρακτηριστικά στη Νέα Υόρκη όσο θα ήταν στο Ρέικιαβικ ή στο Ελσίνκι. Αλλά δύο, τρεις, τέσσερις φορές τη βδομάδα κάποιος τον εντόπιζε ούτως ή άλλως. «Να ο Καρνόφσκι!». «Έι, θες να δεις το βρακάκι μου, Γκιλ;». Στην αρχή, όταν περπατούσε στον δρόμο κι άκουγε να τον φωνάζουν, απαντούσε κουνώντας το χέρι σε χαιρετισμό για να δείξει πόσο εντάξει τύπος ήταν. Ήταν ό,τι πιο εύκολο μπορούσε να κάνει, οπότε το έκανε. Έπειτα το πιο εύκολο ήταν να προσποιείται ότι άκουγε πράγματα, να συνειδητοποιεί ότι αυτά συνέβαιναν σε έναν κόσμο που δεν υπήρχε. Είχαν πάρει την πλαστοπροσωπία για ομολογία και φώναζαν έναν χαρακτήρα που ζούσε μέσα σε ένα βιβλίο. Ο Ζούκερμαν προσπάθησε να το εκλάβει ως έπαινο –είχε κάνει πραγματικούς ανθρώπους να θεωρούν και τον Καρνόφσκι πραγματικό–, στο τέλος όμως προσποιούνταν πως ήταν απλώς ο εαυτός του, και με τα γρήγορα, μικρά του βήματα απομακρυνόταν βιαστικά. Δώδεκα χρόνια αργότερα, στο νέο του βιβλίο Επιχείρηση Σάυλωκ, ο Ροθ προσποιείται πως είναι απλώς ο εαυτός του κι έπειτα διπλασιάζει αυτή την περσόνα. Μας δίνονται δύο μυθιστορηματικοί χαρακτήρες που αυτοαποκαλούνται Φίλιπ Ροθ, ο υποτιθέμενα αυθεντικός Φίλιπ Ροθ και ένας απατεώνας, που έχει φτάσει στην Ιερουσαλήμ σφετεριζόμενος την ταυτότητα του μυθιστοριογράφου με σκοπό να προωθήσει ένα αντισιωνιστικό κίνημα, έναν «νέο Διασπορισμό» που ωθεί τους Ισραηλινούς Ασκενάζι να επιστρέψουν στις χώρες καταγωγής τους, κυρίως στην Ευρώπη. Η ιδέα αυτή, από τις μεγαλειώδεις επινοήσεις του Ροθ, μου θυμίζει το διήγημα του Σάκι «Η θεραπεία ανησυχίας», όπου η θεραπεία ανησυχίας θα μπορούσε να ισοδυναμεί με το κήρυγμα του Διασπορισμού στην Ιερουσαλήμ: Λοιπόν, μπορείς να κατέβεις ως υποψήφιος των Όραντζ για το Κιλκένι, ή να κάνεις ένα τουρ στις γειτονιές σε κάποια από τις περιοχές των απάχηδων στο Παρίσι, ή να δώσεις διαλέξεις στο Βερολίνο αποδεικνύοντας ότι το μεγαλύτερο μέρος της μουσικής του Βάγκνερ το έγραψε ο Γκαμπετά· και πάντα μπορείς να πας ένα ταξίδι στα βάθη του Μαρόκου. Αλλά, για να είναι στ’ αλήθεια αποτελεσματική, η θεραπεία ανησυχίας οφείλει να δοκιμαστεί στην πατρίδα. Με αυτή την έννοια, η σταδιοδρομία του Ροθ ως μυθιστοριογράφου συνιστά μια μακρά θεραπεία ανησυχίας, και έχει όντως δοκιμαστεί στην πατρίδα, εάν ως πατρίδα θεωρήσουμε μεταφορικά την εβραϊκή κατάσταση ή συνθήκη. O Ροθ έχει μετατρέψει τον εαυτό του σε πρόβλημα, τον μυθιστοριογράφο σε αποδιοπομπαίο τράγο, κατηγορούμενο για εβραϊκό αυτομίσος από εβραίους τόσο αμυντικούς που δεν μπορούν να αντέξουν καμία κριτική, όσο ακριβής ή καλοπροαίρετη κι αν είναι. Για έναν εβραίο συγγραφέα είναι μάλλον αργά να αυτοπαρουσιάζεται ως προφήτης της ηθικής, όμως στα βιβλία του ο Ροθ έχει τολμήσει να το κάνει, διατυπώνοντας ηθικές κρίσεις για τη σχέση μεταξύ γονιών και παιδιών, μεταξύ συζύγων, μεταξύ συζύγων και εραστών, κερδίζοντας έτσι την ανησυχία για μια ολόκληρη ζωή. Στην πραγματικότητα το νέο του μυθιστόρημα μοιάζει να είναι η αποθέωση μιας εβραϊκής θεραπείας της ανησυχίας. Έχοντας αντέξει σε τόσο πολλές εχθρικές αναγνώσεις, ο μυθιστοριογράφος Ροθ απάντησε μετατρέποντας ολόκληρη τη σάγκα του Ζούκερμαν σε δικό του παιδεμό, στη σάγκα των μαρτυρίων που υφίσταται ένας συγγραφέας υπομένοντας τους κριτικούς του. Αυτό θα μπορούσε να είχε καταστεί ανυπόφορο, εάν ο Ροθ είχε ξεχάσει ή απολέσει το κωμικό του ταλέντο, το μοναδικά επώδυνο γέλιο που ξέρει τόσο καλά να προκαλεί. Ο καημένος ο Νέιθαν Ζούκερμαν, που πάει από μπελά σε μπελά κι από καταστροφή σε καταστροφή, μας προξενεί ευθυμία ακόμα κι όταν κοκκινίζουμε μπροστά στους εξευτελισμούς που υπομένουμε μαζί του, καθώς η πληγωμένη του υπερηφάνεια γίνεται δική μας. Είτε σηματοδοτεί η Επιχείρηση Σάυλωκ την τελική αντικατάσταση του Ζούκερμαν από τον «Φίλιπ Ροθ» είτε όχι, ο διάδοχός του στο καινούριο μυθιστόρημα είναι ένας τύπος πολύ πιο νευρώδης από τον συγγραφέα του Καρνόφσκι. Σε σύγκριση με τον αυθεντικό «Φίλιπ Ροθ» (όχι τον απατεώνα) της Επιχείρησης Σάυλωκ, ο Ζούκερμαν της Αντιζωής, του Μαθήματος ανατομίας κτλ. ήταν πιο παθητικός και συμβατικός. Στον δύσμοιρο Ζούκερμαν οι γυναίκες επιβάλλονται. Τον προσβάλλουν σχεδόν όλοι όσους συναντά, ενώ οι δικές του αντιδράσεις είναι άστοχες. Ο «Φίλιπ Ροθ», όμως, στην Επιχείρηση Σάυλωκ, είναι πολύ πιο επιθετικός. Επιπλέον, μειώνοντας το χάσμα μεταξύ συγγραφέα και πρωταγωνιστή (παρόλο που ασφαλώς το χάσμα παραμένει, όπως και θα ’πρεπε), ο μυθιστοριογράφος Ροθ καταφέρνει να δημιουργήσει τον πιο ζωντανό χαρακτήρα του: αγρίως κωμικό, πληθωρικό, πεισματικά ορθολογικό και ανορθόλογα πεισματάρη, διαυγή in extremis, πάνω απ’ όλα απέραντα φιλοπερίεργο, τόσο ως προς τους άλλους όσο και ως προς τον εαυτό του. Δεν ταιριάζει να κατηγορεί κανείς μια κωμική ιδιοφυΐα για εγωκεντρισμό, είτε είναι ο Γ. Κ. Φιλντς ο ειδικός στην αισθητική της οργής είτε ο Ροθ. Δημιουργώντας ένα πορτρέτο του εαυτού του, ο χιουμορίστας μάς δίνει μια παραδειγματική φιγούρα, το άτομο που η όλη του στάση λέει «Είμαστε εδώ για να μας προσβάλλουν». Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο «Φίλιπ Ροθ» της Επιχείρησης Σάυλωκ είναι επίγονος του μεγαλύτερου φανταστικού χιουμορίστα, του σερ Τζον Φάλσταφ, που βρίσκεται εκεί για να τον προσβάλλουν και να αντιγυρίζει περισσότερα, και με περισσότερη οξυδέρκεια απ’ όση έχουν οι προσβολές που δέχεται. Περισσότερο από κάθε άλλη μορφή της λογοτεχνίας, ο Φάλσταφ είναι ένας κωμικός τόσο ευφυής που ακόμα και οι φαινομενικά ασήμαντες ατάκες του μας ρίχνουν σε βαθιά, παρατεταμένη περισυλλογή. Έτσι και το νέο μυθιστόρημα του Ροθ – προσφέρει έντονα σοβαρές προσεγγίσεις. Παρ’ όλα αυτά, δεν έγραψε την Επιχείρηση Φάλσταφ αλλά την Επιχείρηση Σάυλωκ, και η εικόνα του εβραίου παραμένει, όπως πάντα, κεντρική του έγνοια. Μία από τις φαινομενικά ασήμαντες φράσεις της Αντιζωής είναι «Οι Εβραίοι, που είναι για την ιστορία ό,τι και οι Εσκιμώοι για το χιόνι». Η προσέγγιση του Ροθ ήταν πάντα αυτή των ατέλειωτων χιονοστρόβιλων της εβραϊκής ιστορίας. Το Σύνδρομο Πόρτνοϊ παραμένει υπέροχα αστείο όταν το ξαναδιαβάζει κανείς, και συνιστά οτιδήποτε άλλο παρά μυθιστόρημα εποχής. Εδώ είναι ξεκάθαρη η πρόθυμη και θετική εβραϊκότητα αυτού του βιβλίου· όπως και η Πατρική κληρονομιά (1991), αφήγηση του αργού θανάτου του πατέρα του, αποτελεί και μαρτυρία της επώδυνης αγάπης κάποιου για τους γονείς του. Οι λύπες και οι παραλογισμοί της αγάπης –της οικογενειακής, της προσωπικής ή για έναν λαό– είναι από τότε το πραγματικό θέμα του Ροθ. Δεν περιμένουμε από έναν άγριο σατιριστή της εβραϊκής ζωής να έχει ως κίνητρό του την αγάπη γι’ αυτούς που βάζει στο στόχαστρο, αλλά αυτό μου φαίνεται εμένα πως είναι το βαθύτερο νόημα του νέου μυθιστορήματος του Ροθ. 2. Από την πρώτη της κιόλας πρόταση η Επιχείρηση Σάυλωκ μας πετά ίσια μέσα στη δίνη των πραγμάτων, με μια αναφορά, από τον Ιανουάριο του 1988, στη δίκη του Τζον Ντεμγιανγιούκ στην Ιερουσαλήμ, ο οποίος κατηγορούνταν από την ισραηλινή εισαγγελία ως ο περιβόητος Ιβάν ο Τρομερός, ο σατανικός φύλακας του στρατοπέδου συγκέντρωσης της Τρεμπλίνκα. Τα πάθη του Ισραήλ, κυρίαρχο χαρακτηριστικό του για πολλούς εβραίους της διασποράς, υπάρχουν οπωσδήποτε σε αυτό το μυθιστόρημα με τις υπομνήσεις των φρικαλεοτήτων του Ολοκαυτώματος. Αλλά εξίσου έκδηλες είναι και οι ωμές υπεκφυγές που κάποιοι θεωρούν αναγκαίες για την επιβίωση του κράτους, τουλάχιστον στα τωρινά του σύνορα. Οι υποκρισίες και οι κτηνωδίες της ισραηλινής πολιτικής απέναντι στους Παλαιστίνιους αναδύονται με τρομακτική γλαφυρότητα στην Επιχείρηση Σάυλωκ που, ωστόσο, εξισορροπεί τις υποκρισίες και τις κτηνωδίες με την αίσθηση της αγωνιώδους προσπάθειας των Ισραηλινών να επιβιώσουν. Αυτό που αναδύεται από το μυθιστόρημα του Ροθ είναι το τρομερό παράδοξο ότι το Ισραήλ δεν αποτελεί καμία διαφυγή από τα βάρη της διασποράς. Ο Ροθ ξεκινά την «ομολογία» του (υπότιτλος του βιβλίου) με το σοκ που υφίσταται όταν πληροφορείται για «τον άλλο Φίλιπ Ροθ», ο οποίος βρίσκεται στην Ιερουσαλήμ με στόχο να ξεκινήσει μια σταυροφορία προωθώντας το μήνυμα: «Διασπορισμός: Η Μόνη Λύση στο Εβραϊκό Πρόβλημα». Αντί να τρελαθώ και να τρελάνω και τους αναγνώστες αυτής της κριτικής, θα αναφέρομαι στον συγγραφέα της Επιχείρησης Σάυλωκ ως Ροθ, στον κεντρικό χαρακτήρα του μυθιστορήματος ως «Φίλιπ Ροθ» και στον απατεώνα ως Μόισε Πίπικ, το όνομα που του δίνει ο «Φίλιπ Ροθ» στο βιβλίο. Ο Μόισε Πίπικ (Μωυσής Αφαλός) είναι ο αιώνιος ψευτόμαγκας Ασκενάζι που φιλοδοξεί να γίνει το μεγάλο αφεντικό. Όντας ο ίδιος ένας μάλλον παρακμιακός ιδιωτικός ντεντέκτιβ, ο Πίπικ λαχταρά την κοσμική επιτυχία που έχει ο συγγραφέας του Συνδρόμου Πόρτνοϊ και των επόμενων βιβλίων του. Ανίκανος να συναγωνιστεί τον ήρωά του σε συγγραφικό επίπεδο, ο απατεώνας επιλέγει μια εξοργιστική δράση. Ο Πίπικ, στο όνομα του «Φίλιπ Ροθ», έχει εξασφαλίσει ένα ραντεβού με τον Λεχ Βαλέσα κι έχει πουλήσει στον Πολωνό ηγέτη το σχέδιό του να πείσει ορδές Εβραίων να επιστρέψουν εθελοντικά στην Πολωνία, παραδοσιακά έναν παράδεισο για τους Εβραίους! Αλλά ακόμα κι αυτό δεν αποτελεί παρά ένα ελάχιστο τμήμα του παρανοϊκού σχεδίου του Πίπικ, ο οποίος είναι και ο ιδρυτής των Αντισημιτών Ανώνυμων, μιας οργάνωσης που, όπως και το πρότυπό της, προτρέπει τα δυνάμει μέλη της να απέχουν από το αντικείμενο της εξάρτησής τους – κάτι που συνιστά και ταυτόχρονη παραδοχή ότι δεν επιδέχονται θεραπείας. Ο Πίπικ είναι η αντιθετική σκιά του «Φίλιπ Ροθ»: εξωτερικά μοιάζει με το πρωτότυπό του, ντύνεται σαν αυτόν, έχει μελετήσει τους ιδιαίτερους τρόπους του, έχει ερευνήσει λεπτομερώς την ιστορία της παιδικής ηλικίας του συγγραφέα. Όσο αλλόκοτο κι αν είναι, πείθει, έστω και μόνο επειδή ο «Φίλιπ Ροθ» κάθε τόσο μας εμπιστεύεται την αγωνία του μήπως παραμένει σε κατάσταση νευρικού κλονισμού λόγω των ηρεμιστικών Halcion. Το θέμα του σωσία, που ο Πόε χειρίστηκε δίχως χιούμορ στο «Γουίλλιαμ Γουίλσον», ο Ροθ το αντιμετωπίζει τόσο ως καφκική παραίσθηση όσο και ως αμερικανο-εβραϊκή κωμωδία, τοποθετημένη στην Ιερουσαλήμ κατά τη διάρκεια της παραληρηματικής δίκης του υποτιθέμενου Ιβάν του Τρομερού της Τρεμπλίνκα. Αυτό που συναρπάζει στην Επιχείρηση Σάυλωκ είναι ο βαθμός πειραματισμού του συγγραφέα κατά τη μετατόπιση των ορίων μεταξύ της ζωής και του έργου του. Ίσως, μάλιστα, ο Ροθ να έχει επιτύχει να εφεύρει ένα νέο είδος πειθαρχημένης σύγχυσης για τον αναγνώστη, αφού με δυσκολία συγκρατεί κανείς ανά πάσα στιγμή στο μυαλό του όλες τις παραλλαγές της ροθικής περσόνας. Βλέπει κανείς τώρα ότι το σημείο καμπής στην καριέρα του Ροθ ήταν η Αντιζωή, όπου ο Ζούκερμαν –ένας συγγραφέας– και ο αδερφός του –που έχει εγκαταλείψει την αμερικανική του οικογένεια για να εγκατασταθεί στο Ισραήλ– στρέφονται ο ένας εναντίον του άλλου σε μια διαμάχη γύρω από το ποιανού ήταν τελικά η ζωή και ποιος έκλεβε την ταυτότητα του άλλου. Είτε αποφασίσει ο Ροθ να συνδέσει μεταξύ τους τα τελευταία του τέσσερα βιβλία είτε όχι, αποτελούν ξεκάθαρα μια τετραλογία στην οποία ο μυθιστοριογράφος παρουσιάζει τον εαυτό του και τον αντιθετικό του σωσία ή σκοτεινό του εαυτό ως δύο αντιτιθέμενες φύσεις που τοποθετούνται αδιάλλακτα η μία απέναντι στην άλλη. Όταν πρωτοδημοσιεύθηκαν τα Γεγονότα (1988), προσχηματική αυτοβιογραφία που εστιάζει στην εκπαίδευση του Ροθ ως συγγραφέα, με ενόχλησαν. Έμοιαζε να ήταν ό,τι θεωρούν οι πιο σκληροί κριτικοί του Ροθ πως είναι το έργο του: υπερβολικά εξυπνακίστικο, εμμονικό με τον εαυτό του, μια ναρκισσιστική ονειροπόληση, όμως μετά την Επιχείρηση Σάυλωκ βλέπω ότι έσφαλα στον τρόπο που διάβασα το βιβλίο. Στην τελευταία τους ενότητα, τα Γεγονότα εκρήγνυνται σε μια διαμαρτυρία του Ζούκερμαν εναντίον του συγγραφέα του. Ο Ροθ αφιερώνει στη δική του αφήγηση πέντε φορές περισσότερο χώρο από αυτόν που έχει ο Ζούκερμαν για την απάντησή του, κι όμως, οι τριάντα πέντε σελίδες του μυθιστορηματικού χαρακτήρα είναι οι πιο αξιομνημόνευτες του βιβλίου, αφού μπορεί ο Ζούκερμαν να μην είναι ισάξιος του Ροθ στην ευφυΐα, τον ξεπερνά όμως ως ρήτορας της οργής. Αυτή η οργή αποτελεί άμεση έκφραση του φόβου του ότι μπορεί να πάψει να υπάρχει εάν ο προσωπογράφος του στραφεί στην καθαρή αυτοβιογραφία. Αποτρέποντάς τον από την έκδοση των Γεγονότων, ο Ζούκερμαν καταδεικνύει μια προφανή αδυναμία στο έργο του Ροθ, την οποία η Επιχείρηση Σάυλωκ θεωρώ πως έχει υπερβεί: Όσο για τους χαρακτήρες, εσύ, Ροθ, απ’ όλους τους πρωταγωνιστές σου, είσαι ο ελλιπέστερα σκιαγραφημένος. Το χάρισμά σου δεν είναι να εξατομικεύεις την εμπειρία σου, αλλά να την προσωποποιείς, να την ενσωματώνεις στην αναπαράσταση ενός ατόμου που δεν είναι εσύ. Εσύ δεν αυτοβιογραφείσαι, προσωποποιείσαι. […] Μαντεύω ότι έχεις γράψει τόσες παραλλαγές, τόσες μεταμορφώσεις του εαυτού σου, ώστε δεν έχεις πια ιδέα τι είσαι ή τι ήσουν εσύ ο ίδιος. Τώρα πια έχεις γίνει ένα περιοδεύον κείμενο.[1] Αυτή η τελευταία πρόταση, αρθρωμένη από έναν μυθιστορηματικό χαρακτήρα προς έναν συγγραφέα, είναι από μόνη της αρκετά αγχωτική, ωστόσο όλο το γράμμα του Ζούκερμαν βράζει από την αγωνία ενός περιοδεύοντος κειμένου που όπου να ’ναι θα αντικατασταθεί· είναι μια άγρια ικεσία που κραυγάζει: Μη με σκοτώσεις! Ο «Φίλιπ Ροθ» της Επιχείρησης Σάυλωκ ευτυχώς αποδεικνύεται ότι μοιάζει λιγότερο στον Ροθ απ’ ό,τι ο Ζούκερμαν. Στην πραγματικότητα, ο «Φίλιπ Ροθ» είναι, νομίζω, ο πιο ζωντανός χαρακτήρας του Ροθ, υπερέχοντας του Πόρτνοϊ, του Τάρνοπολ, πρωταγωνιστή στο Η ζωή μου ως άντρα, του Κέπες, του καθηγητή στο Ο καθηγητής του πόθου, και του πολύπαθου και γοητευτικά μανιακού Ζούκερμαν. Υποψιάζομαι ότι αυτό εξηγείται κατά πολύ από την παρουσία του Μόισε Πίπικ, του σωσία, του όχι-και-τόσο-κρυφού συντρόφου.[2] Με τον Πίπικ να τον αντιμάχεται, στον «Φίλιπ Ροθ» δίνεται ένας στόχος, και συνεπώς το περιθώριο να γίνει ο πιο ολοκληρωμένος χαρακτήρας του Ροθ ως προς την ποικιλία των επιλογών του. Αρχικά ο αναγνώστης θα απολαύσει την αφηγηματική πληθωρικότητα, την ηθική ευφυΐα και το υψηλό χιούμορ που εκδηλώνονται παντού στο βιβλίο. Ωστόσο, η πιο ζωντανή εντύπωση, έπειτα από αρκετές επαναναγνώσεις, είναι εκείνη της φωνής του «Φίλιπ Ροθ». 3. Ο Μόισε Πίπικ, ο σωσίας, βρίσκει έναν μακρινό του απόγονο στον Άλβιν Πέπλερ, το αναξιόπιστο παιδί του τηλεκουίζ που βασάνισε τον ήρωα του Ζούκερμαν λυόμενου πότε επαινώντας τον και πότε κριτικάροντάς τον ως τον αναγνωρισμένο συγγραφέα του Καρνόφσκι. Στο πρόσωπο του Πίπικ ο Ροθ εσκεμμένα δημιουργεί έναν περισσότερο ντοστογεφσκικό σωσία, που είναι ερωτευμένος με την ιδέα του «Φίλιπ Ροθ» και ταυτόχρονα ανήμπορος να πάψει να καταδιώκει τον συγγραφέα. Ο Πίπικ είναι ένας ζηλωτής, ένας καρκινοπαθής σε τελευταίο στάδιο που η ασθένειά του αρχίζει να υποχωρεί, κι έχει κάτι από ένα κράμα ιδεαλιστή και καθάρματος. Και οι δύο τρελές του σταυροφορίες, ο «Διασπορισμός» και οι «Αντισημίτες Ανώνυμοι», διαπνέονται από τις εφιαλτικές πιθανές συνέπειες ενός αποκρουστικού, διπλού σεναρίου: μιας ολομέτωπης επίθεσης σύσσωμου του μουσουλμανικού κόσμου εναντίον του Ισραήλ και της αναπόφευκτης αντίδρασης του Ισραηλινού Εξολοθρευτικού Μηχανισμού, του εκτεταμένου του πυρηνικού οπλοστασίου. Πίσω από τον Πίπικ αιωρείται, φυσικά, η σκιά του Τζόναθαν Πόλαρντ, του Αμερικανοεβραίου κατασκόπου των ισραηλινών μυστικών υπηρεσιών. Αλλά στους μαιάνδρους της ροθικής πλοκής, κατάσκοπος της Μοσάντ δεν είναι ο Πίπικ, όπως θα υπέθετε κανείς. Τον ρόλο αυτό τον αναλαμβάνει ο «Φίλιπ Ροθ» στην «Επιχείρηση Σάυλωκ» της Μοσάντ, μιας επιχείρησης που στόχο έχει να αποκαλύψει υποτιθέμενους μυστικούς χρηματοδότες της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης (PLO). Ο Διασπορισμός είναι το πρόσχημα του Ροθ για την επιχείρηση και ωθεί τον «Φίλιπ Ροθ» να πλαστοπροσωπεί μανιωδώς τον Πίπικ, ολοένα εξελίσσοντας τις φαντασιώσεις ενός σωσία που αποκτά τον σωσία του: Όχι, για πολλή ώρα δεν σταμάτησα να μιλάω. Συνέχιζα ακάθεκτος, συνέχιζα ακατάσχετα, υπακούοντας σε μια παρόρμηση που δεν έκανα τίποτε για να την καταπνίξω, επιδεικτικά απελευθερωμένος από δισταγμούς και δίχως ίχνος συνείδησης να χαλιναγωγεί το παραλήρημά μου. Τους έλεγα για τη συνάντηση του Παγκόσμιου Διασποριστικού Συνεδρίου που θα ελάμβανε χώρα τον Δεκέμβριο, στη Βασιλεία της Ελβετίας, όπως άλλωστε του ταίριαζε, αφού αυτή ήταν η πόλη όπου συνήλθε το Πρώτο Σιωνιστικό Συνέδριο μόλις ενενήντα χρόνια πριν. Σ’ αυτό το Πρώτο Σιωνιστικό Συνέδριο είχαν συμμετάσχει μια-δυο εκατοντάδες σύνεδροι μονάχα – δικός μου στόχος ήταν να έχω τουλάχιστον διπλάσιους, εβραϊκές αντιπροσωπίες από κάθε ευρωπαϊκή χώρα όπου οι Ισραηλινοί Ασκεναζίτες σύντομα θα συνέχιζαν την ευρωπαϊκή ζωή που ο Χίτλερ λίγο έλειψε να εξαλείψει. Ο Βαλέσα, τους είπα, είχε ήδη συμφωνήσει να εμφανιστεί ως ο κεντρικός ομιλητής ή να στείλει τη γυναίκα του στη θέση του εάν κατέληγε στο συμπέρασμα ότι δεν ήταν δυνατόν να βγει ο ίδιος με ασφάλεια από την Πολωνία. Έξαφνα μιλούσα για τους Αρμένιους, για τους οποίους δεν ήξερα τίποτα. «Οι Αρμένιοι δοκιμάστηκαν γιατί ήταν διεσπαρμένοι σ’ όλο τον κόσμο, σε Διασπορά; Όχι. Το αντίθετο· επειδή ήταν στο σπίτι τους και οι Τούρκοι μπούκαραν και τους κατασφάξανε εκεί». Στη συνέχεια άκουσα τον εαυτό μου να επαινεί τον μεγαλύτερο Διασποριστή απ’ όλους μας, τον ίδιο τον πατέρα του νέου Διασποριστικού κινήματος, τον μουσικοσυνθέτη Έρβινγκ Μπερλίν. «Ο κόσμος με ρωτάει πώς γέννησα την ιδέα. Ε, λοιπόν, τη γέννησα ακούγοντας το ραδιόφωνο. Το ραδιόφωνο έπαιζε την “Πασχαλιάτικη Παράτα” και σκέφτηκα, Μα… αυτό είναι εβραϊκή μεγαλοφυΐα επιπέδου ανάλογου με τις Δέκα Εντολές. Ο Θεός έδωσε στον Μωυσή τις Δέκα Εντολές και μετά έδωσε στον Έρβινγκ Μπερλίν την “Πασχαλιάτικη Παράτα” και τα “Λευκά Χριστούγεννα”. Τις δυο γιορτές που τιμούν τη θεϊκή φύση του Χριστού –τη θεϊκή φύση που αποτελεί την ίδια την καρδιά της απόρριψης του χριστιανισμού από την πλευρά των Εβραίων–, και τι είναι αυτό που πετυχαίνει, ιδιοφυώς, ο Μπερλίν; Τις αποχριστοποιεί και τις δύο! Το Πάσχα το μετατρέπει σε μια επίδειξη μόδας και τα Χριστούγεννα σε μια αργία που έχει σχέση με το χιόνι. Πάει, χάθηκε το αίμα και το σπλάτερ και ο φόνος του Χριστού – κάτω τα σταυρουδάκια, ζήτω τα σκουφάκια! Μετατρέπει σε σλοκ την ίδια τους τη θρησκεία! Πόσο γλυκά όμως! Πολύ γλυκά! Τόσο γλυκά, μάλιστα, που οι γκογίμ[3] δεν ξέρουν τι έγινε και από πού τους ήρθε. Το λατρεύουν. Όλος ο κόσμος το λατρεύει. Ειδικά οι Εβραίοι. Οι Εβραίοι μισούν τον Ιησού. Ο κόσμος πάντα μού λέει ότι ο Ιησούς ήταν Εβραίος. Ποτέ δεν τους πιστεύω. Όπως παλιότερα, ο κόσμος μού έλεγε ότι ο Κάρι Γκραντ ήταν Εβραίος. Σκατά με ρίγανη! Οι Εβραίοι δεν θέλουν ούτε ν’ ακούνε για τον Ιησού. Μπορεί κανείς να τους κατηγορήσει γι’ αυτό; Έτσι λοιπόν – ο Μπινγκ Κρόσμπυ αντικαθιστά τον Ιησού ως τον πολυαγαπημένο Υιό του Θεού, κι οι Εβραίοι, οι Εβραίοι, γυρνάνε εδώ κι εκεί σφυρίζοντας ένα τραγουδάκι για το Πάσχα! Και είναι τούτο, άραγε, τόσο αισχρό ως μέσον για την εξουδετέρωση μιας έχθρας αιώνων; Ατιμάζει, στ’ αλήθεια, κανέναν; Εάν ο σλοκοποιημένος χριστιανισμός είναι ένας χριστιανισμός εξαγνισμένος από το μίσος κατά των Εβραίων, τότε τρία ζήτω για το σλοκ. Εάν η υποκατάσταση του Ιησού Χριστού από το χιόνι μπορεί να επιτρέψει στους δικούς μου ανθρώπους να συμφιλιωθούν με τα Χριστούγεννα, ε, τότε, όπως λέει και το τραγούδι, δεν πά’ να χιονίσει, να χιονίσει, να χιονίσει!»[4] Εδώ οι φωνές του Ροθ και του «Φίλιπ Ροθ» συγχωνεύονται. Η ειρωνεία βάζει τα πάντα στο στόχαστρό της, εκθειάζοντας και ταυτόχρονα κατακρεουργώντας την Αμερική του σλοκ,[5] τόσο των εθνικών όσο και των εβραίων. Όταν αυτή η φανταστική ιερεμιάδα φτάνει στο αποκορύφωμά της, όλοι θα έχουν προσβληθεί από κάτι, ιδιαίτερα οι εβραίοι. «Κάλλιο τον Έρβινγκ Μπερλίν παρά τον Αριέλ Σαρόν. Κάλλιο τον Έρβινγκ Μπερλίν παρά το Τείχος των Δακρύων. Κάλλιο τον Έρβινγκ Μπερλίν παρά την Ιερή Πόλη της Ιερουσαλήμ! Τι σχέση έχει η κυριότητα της Ιερουσαλήμ –αν είναι δυνατόν!– με την εβραϊκή ταυτότητα εν έτει 1988;». Αυτός ίσως να είναι ο «Φίλιπ Ροθ» τη στιγμή που απαγκιστρώνεται από τον Ροθ, όταν ξεπερνά τον Μόισε Πίπικ σε έναν ακόμα πιο ακραίο Διασπορισμό. Η κωμική τέχνη του Ροθ στην Επιχείρηση Σάυλωκ αποτελεί ένα αισθητικό άλμα μακριά από τις περιπλοκότητες της Αντιζωής ως προς την προβολή εναλλακτικών και εναλλασσόμενων πραγματικοτήτων. Πού βρίσκονται τα όρια της επίθεσης του Ροθ στη φαντασία στην Επιχείρηση Σάυλωκ; Αρχίζει κανείς να αναρωτιέται ακόμα και ποιον εικονίζει η φωτογραφία που μας κοιτάζει σκυθρωπή από το κάλυμμα του βιβλίου. Είναι του Ροθ, του Μόισε Πίπικ ή του «Φίλιπ Ροθ»; Μεταξύ της προσωπογραφίας του Ισραηλινού μυθιστοριογράφου Άαρον Άπελφελντ, του φίλου τού Ροθ, και εκείνης του αντιστικτικού του χαρακτήρα ή σωσία, του επιζήσαντα του Ολοκαυτώματος Άπτερ, ξαδέρφου του «Φίλιπ Ροθ», δεν υπάρχει ίχνος διαφοράς. Κι όμως, παρά το ότι ο Άπελφελντ είναι πραγματικό πρόσωπο και ο Άπτερ προϊόν πειστικής μυθοπλασίας, ο Άπτερ στις σελίδες του Ροθ είναι εξίσου δυνατή παρουσία με τον Άπελφελντ. Η Επιχείρηση Σάυλωκ τελειώνει με ένα «Σημείωμα προς τον αναγνώστη», του οποίου η τελευταία πρόταση είναι: «Αυτή η ομολογία είναι ψευδής», αλλά παραμένουμε με την αβεβαιότητα ως προς το πόσο ψευδής είναι. Και τον Μόισε Πίπικ και τον «Φίλιπ Ροθ» τους απασχολεί η ακόμη εκκρεμής υπόθεση της πραγματικής ταυτότητας του Ιβάν του Τρομερού, αντανάκλαση θεματικού διπλασιασμού μεταφερμένου σε μια τρομερή πραγματικότητα. Στον επινοημένο πρόλογό του, ο Ροθ λέει ότι συμφώνησε να αναλάβει «μια επιχείρηση συλλογής πληροφοριών για τη Μοσάντ, τη μυστική υπηρεσία εξωτερικής ασφάλειας του Ισραήλ», κάτι που αποτελεί ξεκάθαρα μέρος της μυθοπλασίας, αλλά που, απότομα, μετατρέπεται σε γεγονός, στην υπόθεση του Τζον Ντεμγιανγιούκ, ο οποίος συγχέεται με τον Ιβάν Μαρτσένκο, πιθανότατα τον πραγματικό Ιβάν τον Τρομερό του στρατοπέδου θανάτου της Τρεμπλίνκα. Αλλά ο Ροθ προσθέτει μια επιπλέον λεπτομέρεια: ο Ντεμγιανγιούκ διατηρεί εξ ολοκλήρου την αθωότητά του, παρόλο που τα γερμανικά ομοσπονδιακά αρχεία αποδεικνύουν πως στην πραγματικότητα ήταν φρουρός στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Σόμπιμπορ. Όποια κι αν είναι η ετυμηγορία του Ανώτατου Ισραηλινού Δικαστηρίου στην υπόθεση Μαρτσένκο / Ντεμγιανγιούκ, ο Ροθ εδώ ενισχύει το θέμα του για την αμφιθυμία της ενοχής, ακόμα και καταγράφοντας επιλεκτικά τα γεγονότα της δίκης Ντεμγιανγιούκ και ως έναν βαθμό τον αντίκτυπό της στο Ισραήλ. Ο Μόισε Πίπικ είναι ένας κάπως θολός χαρακτήρας, που η διά βίου ψυχαναγκαστική του εμμονή να γίνει ο Φίλιπ Ροθ δεν εξηγείται επαρκώς. Οι σωσίες και οι κρυφοί σύντροφοι βασανίζουν όλους τους μυθιστοριογράφους και τους συγγραφείς διηγημάτων, αν μη τι άλλο επειδή στις συγγραφικές τους περιπέτειες αναγκαστικά περιλαμβάνεται είτε η απάρνηση της ίδιας τους της ταυτότητας είτε μια αρχική, ίσως υπερφυσική, έλλειψη οποιασδήποτε ταυτότητας. Ο Πίπικ είναι κάτι σαν αυτομισούμενος εβραίος ή εβραίος αντισημίτης, κατηγορίες που τις παλιές, κακές μέρες είχε δεχτεί ο ίδιος ο Ροθ. Το έτερο ιδρυτικό μέλος των Αντισημιτών Ανώνυμων του Πίπικ είναι η κοπέλα του και νοσοκόμα, μια Πολωνοαμερικανή ξελογιάστρα που ονομάζεται «Τζινξ»[6] Ποσέσκι. Όπως συμβαίνει και με τους γυναικείους χαρακτήρες του Σολ Μπέλοου, αυτοί του Ροθ έχουν την τάση να μην είναι και πολύ πειστικοί, και η Τζινξ, αλίμονο, δεν αποτελεί εξαίρεση. Στην πραγματικότητα, οι πιο επιτυχημένοι χαρακτήρες του μυθιστορήματος, μετά τον εξοργισμένο και εξοργιστικό «Φίλιπ Ροθ», δεν είναι ο σωσίας του ή η κοπέλα του σωσία του, αλλά οι Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί αντίμαχοι, που παρουσιάζονται εμβληματικά ως Τζορτζ Ζιάντ, ο παλιός φίλος του «Φίλιπ Ροθ» από τα μεταπτυχιακά τους χρόνια στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου, και ο αξιωματούχος της Μοσάντ Σμάιλσμπεργκερ. Ο Ζιάντ, που συνδέεται φανερά με την παλαιστινιακή PLO, στους φιλιππικούς του εναντίον του Ισραήλ έχει μια ευγλωττία εφάμιλλη πολλών λόγων των πρωτοπόρων της παλαιστινιακής υπόθεσης που έχω διαβάσει, ακόμα και όταν τους σατιρίζει: Αυτοί οι θριαμβευτές Ισραηλινοί είναι απαίσιοι άνθρωποι. Και δεν εννοώ μόνο τους τύπους σαν τον Καχάνε και τον Σαρόν. Εννοώ όλοι, κι αυτοί ακόμα που σκέφτονται σαν τον Γεοσούα και τον Οζ. Αυτούς τους καλούς ανθρώπους που είναι εναντίον της κατοχής της Δυτικής Όχθης αλλά όχι και εναντίον της κατοχής του σπιτιού του πατέρα μου, τους “υπέροχους Ισραηλινούς”, που θέλουν και τη σιωνιστική τους αρπαγή και τη συνείδησή τους καθαρή. Δεν νιώθουν λιγότερη ανωτερότητα από τους υπόλοιπους – αυτοί οι υπέροχοι Ισραηλινοί νιώθουν ακόμα περισσότερο ανώτεροι. […] Ποιοι επιτέλους νομίζουν ότι είναι, στο κάτω-κάτω, αυτοί οι ασήμαντοι επαρχιώτες; Δεσμοφύλακες! Αυτό είναι το μεγαλύτερο εβραϊκό κατόρθωμα – να μετατρέψουν τους Εβραίους σε δεσμοφύλακες και πιλότους βομβαρδιστικών! Και πες ότι πετυχαίνουν, πες ότι νικάνε και τα πράγματα γίνονται όπως τα θέλουν και κάθε Άραβας που ζει στη Ναμπλούς, κάθε Άραβας που ζει στη Χεβρώνα, κάθε Άραβας που ζει στη Γαλιλαία και στη Γάζα, πες ότι κάθε Άραβας που ζει οπουδήποτε στον κόσμο, εξαφανίζεται τη ευγενεί φροντίδι της εβραϊκής πυρηνικής βόμβας, τι θα έχουν στα χέρια τους μετά από πενήντα χρόνια; Ένα θορυβώδες κρατίδιο χωρίς καμία απολύτως σημασία. Αυτό θα είναι το απότοκο της δίωξης και της καταστροφής των Παλαιστινίων – η δημιουργία ενός εβραϊκού Βελγίου, χωρίς καν τις Βρυξέλλες για μόστρα. Ο Ζιάντ, τον οποίο η ισραηλινή καταπίεση έχει φέρει στα πρόθυρα νευρικής κρίσης, δεν έχει τον όμοιό του στα προηγούμενα έργα του Ροθ. Για πρώτη φορά, μας δίνεται ένας χαρακτήρας που υφίσταται εξοργιστική μεταχείριση αλλά που δεν είναι υποκατάστατο του Ροθ. Το πάθος του Ζιάντ και η εξαιρετική του μαεστρία στην ειρωνεία ξεπερνούν τα αντίστοιχα ταλέντα του Πόρτνοϊ και του Ζούκερμαν, τα οποία ξεδιπλώνονται σε έναν πιο εσωτερικό αγώνα επιβίωσης που χαρακτηρίζεται περισσότερο από αυταπάτες. Πέρα από τον «Φίλιπ Ροθ», ο Ζιάντ είναι ο πιο συμπαθής χαρακτήρας, πιο πολύ από τον αμφιλεγόμενο Σμάιλσμπεργκερ, που κηρύττει εναντίον του αλληλοσπαραγμού και της αλληλοσυκοφάντησης των εβραίων, αλλά είναι κι ένας άτεγκτος εκπρόσωπος της Μοσάντ. Ο Σμάιλσμπεργκερ, αν και επικρίνει ανθρώπινα και με διαύγεια το αυτομίσος, την αυτολατρία και τις αδελφοκτόνες έριδες των εβραίων, και έχοντας ξεκάθαρη επίγνωση των αδικιών που διαπράττουν οι Ισραηλινοί έναντι των Παλαιστινίων, δεν επιτρέπει στις δοκιμασίες των θυμάτων του να του προκαλέσουν την παραμικρή ηθική αναστολή. Η αντίθεση μεταξύ του Ζιάντ και του Σμάιλσμπεργκερ αποδίδει στον Άραβα το πάθος και στον Ισραηλινό έναν λεπτό συνδυασμό πραγματιστικής αναλγησίας και σπαταλημένης σοφίας. Παρ’ όλα αυτά, πάλι ο Ροθ αξιοποιεί τη θεματική αμφισημία που διέπει το βιβλίο του, αφού ο αναγνώστης μαντεύει ότι εδώ υπάρχει άλλος ένας διπλασιασμός. Ο Ζιάντ και ο Σμάιλσμπεργκερ, η PLO και η Μοσάντ, αιχμαλωτίζονται στη διαλεκτική της μετατροπής τους σε αυτό που ο άλλος βλέπει μέσα τους. Ο Σμάιλσμπεργκερ αποκτά μεγαλύτερο πάθος στον αγώνα του να υπερισχύσει των Παλαιστινίων, και ο Ζιάντ παγιδεύεται σε φαντασιώσεις βίαιης εκδίκησης. Κανείς από τους δυο δεν μπορεί να επιτύχει μια μη αμφίθυμη κατανόηση του διλήμματος του άλλου. Τα εισαγωγικά αποσπάσματα στην Επιχείρηση Σάυλωκ προέρχονται από τον Γιαχβιστή ή «συγγραφέα J», τους συγγραφείς των πρώτων τμημάτων της εβραϊκής Βίβλου, και από τον Κίρκεγκορ, τουτέστιν από τους δύο μεγάλους είρωνες δεξιοτέχνες της αρχέγονης αμφιθυμίας. «… υπελείφθη δε Ιακώβ μόνος, και επάλαιε άνθρωπος μετ’ αυτού έως πρωί…». Σε αυτόν τον «άνθρωπο» διαβάζω τον Άγγελο του Θανάτου, ο οποίος εκπροσωπεί το πιθανό πεπρωμένο που ο Ιακώβ φοβάται να αντιμετωπίσει στα χέρια του εκδικητικού του αδερφού, του Ησαύ. Ίσως ο Πίπικ να είναι πάνω απ’ όλα ένας Ησαύ, και μια τέτοια ακριβώς απειλή για τον «Φίλιπ Ροθ». «Το όλο περιεχόμενο του είναι μου κραυγάζει σε αντιλογία με τον εαυτό του» γράφει ο Κίρκεγκορ, ο οποίος προσθέτει: «Η ύπαρξη συνιστά ασφαλώς διχογνωμία». «Σε αντιλογία με τον εαυτό του» είναι ο τρόπος που διαβάζει ο Ροθ την ίδια του τη φύση, την τέχνη του και τη ζωή του. Ο Σάυλωκ εισάγεται στο μυθιστόρημα από τον Ντέιβιντ Σουπόζνικ, τον έμπορο σπάνιων βιβλίων του Τελ Αβίβ και πιθανώς πράκτορα του Σιν Μπετ (της υπηρεσίας εσωτερικής ασφάλειας). Ο Σουπόζνικ, επιζήσας του Ολοκαυτώματος σαν τον Άαρoν Άπελφελντ, συνδέει «αυτή [τ]η σύγχρονη δίκη του Εβραίου, αυτή [τ]η δίκη που ποτέ δεν τελειώνει» με «τη δίκη του Σάυλωκ». Ο Ροθ επιστρατεύει τον Σουπόζνικ για να κάνει στην άκρη την έμφαση που δόθηκε την εποχή του ρομαντισμού αλλά και στις μέρες μας στην υποτιθέμενη δοκιμασία του Σάυλωκ, κι έτσι να μας επαναφέρει στην «καταλυτική σαιξπηρική πραγματικότητα» των επί σκηνής εβραίων, σε «μια τρομακτική σαιξπηρική ζωτικότητα». Όπως λέει με σαφήνεια ο Σουπόζνικ, εξαιτίας του Σάυλωκ: «ο άγριος, απωθητικός και αχρείος Εβραίος, παραμορφωμένος από το μίσος και την εκδίκηση, εισάγεται ως το άλτερ έγκο μας στη συνείδηση της φωτισμένης Δύσης». Ως ο απόλυτος εβραίος, ο Σάυλωκ έχει προξενήσει ανυπολόγιστη βλάβη. Είναι αναζωογονητικό να ακούει κανείς τον Σουπόζνικ να αποκηρύσσει τον συναισθηματισμό που επέδειξε ο 19ος και 20ός αιώνας προς τον σαιξπηρικό φαρσικό «κακό»: Η βικτωριανή σύλληψη του Σάυλωκ, όμως –ο Σάυλωκ ως ο αδικημένος Εβραίος που δικαιωματικά εκδικείται–, αυτή η αναπαράσταση που μέσα από τους Έντμουντ και Έντουαρντ Κην και τον Χένρυ Έρβινγκ φτάνει μέχρι τον αιώνα μας, είναι μια χυδαία συναισθηματική προσβολή, όχι μόνο εναντίον της ειλικρινούς απέχθειας για τους Εβραίους που παρακινούσε και τον Σαίξπηρ και την εποχή του, αλλά και εναντίον της μακράς και ένδοξης παράδοσης καταδίωξης Εβραίων από Ευρωπαίους. Ο γεμάτος μίσος και μισητός Εβραίος, του οποίου οι καλλιτεχνικές ρίζες απλώνονται πίσω στο χρόνο ως τα μεσαιωνικά Μυστήρια του Πάθους στην Υόρκη, του οποίου η αντοχή στο ρόλο του κακού της ιστορίας, αλλά και του δράματος, είναι άνευ προηγουμένου, ο τοκογλύφος με τη γαμψή μύτη, ο μίζερος, ο παραδόπιστος εγωμανής έκφυλος, ο Εβραίος που πηγαίνει στη συναγωγή για να καταστρώσει το σχέδιο δολοφονίας ενός ενάρετου χριστιανού – αυτός είναι ο Εβραίος της Ευρώπης, ο Εβραίος που εκδιώχθηκε το 1290 από τους Άγγλους, ο Εβραίος που εξορίστηκε το 1492 από τους Ισπανούς, ο Εβραίος που τρομοκράτησαν οι Πολωνοί, που σφαγίασαν οι Ρώσοι, που αποτέφρωσαν οι Γερμανοί, που εξοστράκισαν οι Βρετανοί και οι Αμερικανοί ενώ οι κλίβανοι εβρυχώντο στην Τρεμπλίνκα. Το ευτελές βικτωριανό βερνίκι που προσπάθησε να εξανθρωπίσει τον Εβραίο, να του προσδώσει αξιοπρέπεια, ποτέ δεν εξαπάτησε το φωτισμένο ευρωπαϊκό πνεύμα σχετικά με τα τρεις χιλιάδες δουκάτα, δεν το κατάφερε και ποτέ δεν θα το καταφέρει. Υπάρχει πιο αξιομνημόνευτος εβραϊκός χαρακτήρας σε όλη την ευρωπαϊκή λογοτεχνία από τον Σάυλωκ; Ως κριτικός, όχι ως μυθιστοριογράφος, εγώ ο ίδιος ομολογώ, με δυσαρέσκεια, ότι δεν γνωρίζω πιο δυνατό εβραϊκό χαρακτήρα από το αντισημιτικό δημιούργημα του Σαίξπηρ, το οποίο είναι τόσο πειστικό όσο και ο Άμλετ ή ο Ιάγος, αν και, σε σύγκριση με τον Άμλετ ή τον Ιάγο, στον Σάυλωκ δίνονται πολύ λιγότερες ατάκες. Αξίζει να σημειώσουμε πως, όταν ο ενάρετος Αντόνιο, γενναιόδωρος χριστιανός, αποδεικνύει την αυθεντικότητα της θρησκευτικής του ευλάβειας φτύνοντας και βρίζοντας τον Εβραίο, κι όταν προτείνει να εξαναγκαστεί ο Σάυλωκ να μεταστραφεί στην αληθινή πίστη ή να πάει για εκτέλεση, όλα αυτά συνιστούν μάλλον επουσιώδεις επινοήσεις του ίδιου του Σαίξπηρ και προηγουμένως δεν είχαν κανένα ρόλο στην παράδοση της αποπληρωμής χρέους με κάθε τίμημα που έμεινε γνωστή ως «μια λίβρα από τη σάρκα». Το έργο, ερμηνευμένο έντιμα και υπεύθυνα ανεβασμένο, όπως δεν συνέβη στην πρόσφατη παραγωγή του Μπρόντγουεϊ με τον Ντάστιν Χόφμαν,[7] δεν θα γινόταν πια αποδεκτό στα θέατρα της Νέας Υόρκης, επειδή είναι ένα αντι-σημιτικό αριστούργημα που στο είδος του δεν έχει το όμοιό του. Ο δυνατότερος όλων των συγγραφέων μάς έδωσε ένα πορτρέτο που μάλλον δεν θα σβήσει ποτέ, όσο κι αν έχουν καταβάλει προσπάθειες να το αναιρέσουν τους τελευταίους δύο αιώνες η ιστορία του θεάτρου και ο κριτικός αναθεωρητισμός. Καλύτερα από όλους τους Αμερικανοεβραίους συγγραφείς μοιάζει να το γνωρίζει αυτό ο Ροθ. Η οξυδερκής και πικρή ιερεμιάδα του Σουπόζνικ είναι το πρελούδιο στην ίδια την επιχείρηση «Σάυλωκ», αποστολή την οποία ξεκινά ο ίδιος ο Φίλιπ Ροθ εκ μέρους του χειριστή του στη Μοσάντ που ακούει στο κωδικό όνομα Σμάιλσμπεργκερ, και η οποία φέρνει το μυθιστόρημα στην ολοκλήρωσή του. Η υποτιθέμενη επιχείρηση της Μοσάντ, σκοπός της οποίας είναι να ξεσκεπάσει κρυφούς εβραίους υποστηρικτές της PLO, είναι σαφώς μια φανταστική επινόηση, και ο Ροθ βάζει τον «Φίλιπ Ροθ» να μας αρνείται οποιαδήποτε εξήγηση της διαδικασίας και των λεπτομερειών της. Η ρητά εκφρασμένη δικαιολογία είναι ότι στην αποσιώπηση αυτή έχουν επιμείνει οι χειριστές του «Φίλιπ Ροθ» στη Μοσάντ «για λόγους ασφαλείας», και ο ερασιτέχνης πράκτορας τηρεί την εντολή τους. H φανταστική, όμως, αποστολή που αναλαμβάνει ο «Φίλιπ Ροθ», στην Αθήνα και σε ακόμα μία, μη κατονομαζόμενη, πόλη, συνιστά και απάντηση στον ισχυρό μύθο του Σάυλωκ. Γιατί ο κρυφός σύντροφος του «Φίλιπ Ροθ» δεν είναι ο καταρρακωμένος Μόισε Πίπικ (που είναι οπωσδήποτε αντισημίτης, και ίσως όχι εβραίος)· είναι ο Σάυλωκ. Ο «Φίλιπ Ροθ» λέει ότι δεν μπορεί να κατονομάσει για τον εαυτό του «τι ήταν εκείνο που … κρινόταν σ’ εκείνη την απόφαση». «Υπέκυπτα» αναρωτιέται «σε έναν βασικό νόμο της ίδιας μου της ύπαρξης, στο ένστικτό μου να υποδύομαι, διαμέσου του οποίου είχα μέχρι στιγμής πραγματώσει και ενεργοποιήσει τις εσωτερικές μου αντιφάσεις αποκλειστικά και μόνο στο βασίλειο της μυθοπλασίας;». Ωστόσο, αποδεχόμενος την πρόταση του Σμάιλσμπεργκερ αφήνει, πιστεύω, ελεύθερο τον αναγνώστη να αποφασίσει μήπως και για τον «Φίλιπ Ροθ» πρόκειται για μια αποστολή εναντίον του αυτομίσους των Εβραίων, όπως είναι και για τον Σμάιλσμπεργκερ. Εξήντα χρονών, και με είκοσι βιβλία πίσω του, ο Ροθ στην Επιχείρηση Σάυλωκ επιβεβαιώνει το ταλέντο του στην κωμική επινόηση και στην ηθική ευφυΐα, τις οποίες έχει κομίσει στην αμερικανική πεζογραφική μυθοπλασία από το 1959. Υπέροχος στιλίστας της πρόζας, με ιδιαίτερες ικανότητες στους διαλόγους, έχει πλέον αναπτύξει την επιδεξιότητα να απορροφά τα ατίθασα υλικά της δημόσιας σφαίρας εντάσσοντάς τα σε ό,τι παλαιότερα έμοιαζε να συνιστά τις προσωπικές του εμμονές. Και παρόλο που το πλαίσιό του τείνει να παραμένει πεισματικά εβραϊκό, έχει αναπτύξει καινούριους τρόπους αποκάλυψης καθολικών προσεγγίσεων που αναδύονται από τα εβραϊκά διλήμματα, είτε είναι αμερικανικά είτε ισραηλινά είτε ευρωπαϊκά. Ο «Φίλιπ Ροθ» της Επιχείρησης Σάυλωκ είναι πολύ εβραίος, κι όμως, οι ατυχείς του περιπέτειες θα μπορούσαν να είναι οποιουδήποτε μυθιστορηματικού χαρακτήρα αναγκαζόταν να αγωνιστεί για την ταυτότητά του ενάντια σε έναν απατεώνα που την έχει σφετεριστεί. Αυτός ο βίαιος αγώνας που δίνει κάποιος για να κερδίσει πίσω το όνομά του είναι μια υπέροχη μεταφορά για τον αγώνα του Ροθ ως μυθιστοριογράφου, ιδίως στα πιο πρόσφατα βιβλία του, τον Ζούκερμαν δεσμώτη, την Αντιζωή και τη σχεδόν τετραλογία που κορυφώνεται στην Επιχείρηση Σάυλωκ, τα οποία συγκροτούν μια συνεκτική διαδοχή έργων που είναι δύσκολο να τα παραλληλίσει κανείς με κάποιο άλλο της πρόσφατης αμερικανικής λογοτεχνίας. Στη μέση του βιβλίου, ο «Φίλιπ Ροθ» λέει στον Πίπικ: «Θα μπορούσες να έχεις εγκαταστήσει ένα τοπικό τμήμα των Α.Σ-Α στο κέντρο της Πόλης του Βατικανού. Συναντήσεις στο υπόγειο της Βασιλικής του Αγίου Πέτρου. […] Υπάρχει ένας θεός και το όνομα αυτού Αριστοφάνης». Το ίδιο κωμικό Ευαγγέλιο έχει και ο Ροθ. Η απάντηση της Επιχείρησης Σάυλωκ στον Σαίξπηρ είναι ο Αριστοφάνης, ο κωμικός τρόπος του οποίου –πληθωρικός, εξοργιστικός, παραληρηματικός– έχει βρει στο πρόσωπο του Ροθ έναν εν ζωή δεξιοτέχνη. Σημ. ARB: Το άρθρο του Harold Bloom “Operation Roth” δημοσιεύθηκε στo NYRB της 22 Απριλίου 1993. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2018 — Μετάφραση-σημειώσεις: Αντωνία Γουναροπούλου [1] Philip Roth, Τα γεγονότα: Η αυτοβιογραφία ενός μυθιστοριογράφου, μτφρ. Κατερίνα Σχινά, Πόλις, Αθήνα 2017. [2] Έμμεση αναφορά στο διήγημα του Joseph Conrad The Secret Sharer (1910), όπου από πολύ νωρίς αναπτύσσεται το μοτίβο του σωσία μεταξύ του αφηγητή καπετάνιου και του πρώην υποπλοιάρχου και νυν λαθρεπιβάτη Λέγκατ. Στα ελληνικά ο τίτλος έχει αποδοθεί ως Ο κρυφός συνταξιδιώτης (μτφρ. Καίτη Θεοδωρίδου, εκδόσεις Καστανιώτη 1997). [3] Γκογίμ (goyim) είναι πληθυντικός του γκόι (goy) και σημαίνει μη Εβραίοι· κυριολεκτικά σημαίνει «έθνη». [4] Η μετάφραση όλων των αποσπασμάτων της Επιχείρησης Σάυλωκ που παρατίθενται στο παρόν είναι του Σπύρου Βρετού, Πόλις, Αθήνα 2001. Μοναδική εξαίρεση η απόδοση της φράσης «Anti-Semites Anonymous», την οποία έκρινα προτιμότερο να αποδώσω ως «Αντισημίτες Ανώνυμοι» ακολουθώντας την ονομασία του «προτύπου της», της διεθνούς οργάνωσης / αδελφότητας «Αλκοολικοί Ανώνυμοι» – «Alcoholics Anonymous». [5] Schlock: σαβούρα. [6] Jinx: γρουσουζιά, κατάρα. [7] H θεατρική παράσταση Ο έμπορος της Βενετίας στην οποία αναφέρεται ο Μπλουμ ανέβηκε τον Ιούνιο του 1989 στο Λονδίνο και τον Δεκέμβριο του ίδιου έτους στο Μπρόντγουεϊ της Νέας Υόρκης. Μεταξύ άλλων που γράφτηκαν εκείνη την εποχή, ο Σάυλωκ του Χόφμαν παραλληλίστηκε από τον Φρανκ Ριτς των New York Times (NYT, 20.12.1989) με έναν ευφυή μαθητή-θύμα σχολικού εκφοβισμού που έχει μάθει να διαπραγματεύεται για να επιβιώνει μέχρι να φτάσει η στιγμή της εκδίκησής του. Πρόκειται ακριβώς για την αναθεωρητική του σαιξπηρικού αντισημιτισμού σκηνοθετική και ερμηνευτική παρουσίαση του Σάυλωκ, που τον εμφανίζει ως θύμα της εποχής του αντί για θύτη, στην οποία αντιτίθεται ο Μπλουμ.

Σύνδεση