Η δολοφονία του Σερβέ

Το πέμπτο κεφάλαιο από το έργο του Τσβάιχ Καστελιόν κατά Καλβίνου, υπό έκδοση από την Athens Review of Books Με τη δραπέτευσή του από τη φυλακή ο Σερβέ μένει για μερικούς μήνες άφαντος. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί, πολύ δε περισσότερο να πει τι ψυχικές και σωματικές ταλαιπωρίες έζησε ο κυνηγημένος μέχρι τη μέρα εκείνη του Αυγούστου, τη μέρα που μπαίνει καβάλα σε ένα νοικιασμένο ψωράλογο στον πιο επικίνδυνο για τον ίδιο τόπο στον κόσμο και καταλύει στο πανδοχείο «Του Ρόδου». Ποτέ δεν θα εξηγηθεί το γιατί αυτός ο malis auspiciis appulsus (ωθημένος από κακούς οιωνούς), όπως ο ίδιος ο Καλβίνος θα πει αργότερα, οδηγημένος από ένα κακό άστρο επιλέγει να καταφύγει ειδικά στη Γενεύη. Σκόπευε να μείνει μια μόνο νύχτα, για να περάσει την άλλη μέρα με καραβάκι τη λίμνη και να συνεχίσει τη φυγή του; Ήλπιζε ότι ευκολότερα θα πείσει τον αιώνιο αντίπαλό του με τον ζωντανό προφορικό λόγο, από ό,τι με τις επιστολές του; Ή μήπως ήταν το ταξίδι του στη Γενεύη μία από εκείνες τις παράλογες ενέργειες που γεννά η υπερδιέγερση των νεύρων ή ο διαβολικά γλυκύς και καυτός πόθος για παιχνίδι με τη φωτιά, αυτός που καταλαμβάνει κάποιες φορές τους ανθρώπους ακριβώς σε καταστάσεις ακραίας απελπισίας; Δεν ξέρουμε, ούτε και θα μάθουμε ποτέ. Οι ανακρίσεις και τα πρωτόκολλα δεν ρίχνουν την παραμικρή αχτίδα φωτός στο τόσο ουσιαστικό αυτό μυστικό, γιατί δηλαδή ο Σερβέ επέλεξε τη Γενεύη, τον τόπο ακριβώς στον οποίο μόνο τα χειρότερα θα μπορούσε να περιμένει από τον Καλβίνο. Όμως ακόμη μακρύτερα θα προχωρήσει αυτός ο απερίσκεπτος άντρας με την εκρηκτική και προκλητική ιδιοσυγκρασία. Με την άφιξή του στη Γενεύη πηγαίνει την Κυριακή στην εκκλησία, όπου είναι συγκεντρωμένη ολόκληρη η καλβινιστική κοινότητα, και μάλιστα –πραγματική παραφροσύνη– από όλες τις εκκλησίες της Γενεύης επιλέγει εκείνη του Αγίου Πέτρου, όπου κηρύσσει τον Θείο Λόγο ο Καλβίνος, ο μοναδικός άνθρωπος που γνωρίζει το πρόσωπό του από τον καιρό που οι δυο τους είχαν συνυπάρξει στο Παρίσι. Εδώ πρόκειται για το φαινόμενο του ψυχικού υπνωτισμού, ο οποίος αποκλείει κάθε λογική εξήγηση: το φίδι είναι που αναζητά το βλέμμα του θύματός του ή μήπως το θύμα αναζητά το ατσάλινο, τρομακτικά μαυλιστικό βλέμμα του φιδιού; Όπως και να ’χει, ένας σκοτεινός εσωτερικός καταναγκασμός πρέπει να ήταν που έσπρωξε τον Σερβέ στα νύχια του πεπρωμένου του. Γιατί, αναπόφευκτα, ένας ξένος τραβάει επάνω του όλα τα βλέμματα περιέργειας σε μια πόλη, στην οποία ο κάθε πολίτης είναι υποχρεωμένος να παρακολουθεί και να καταδίδει τον άλλον. Και βέβαια συμβαίνει αμέσως το αναμενόμενο: ο Καλβίνος αναγνωρίζει ανάμεσα στο ευσεβές ποίμνιο τον αιμοβόρο λύκο και ειδοποιεί τους λακέδες του να τον συλλάβουν κατά την έξοδό του από την εκκλησία. Πριν περάσει μία ώρα, ο Σερβέ βρίσκεται αλυσοδεμένος στη φυλακή. Η σύλληψη του Σερβέ αποτελεί αναμφίβολα ανοιχτή παραβίαση του νόμου και ωμή προσβολή του ιερού για όλες τις χώρες πνεύματος φιλοξενίας και δίκαιης συμπεριφοράς. Ο Σερβέ είναι αλλοδαπός, είναι Ισπανός, για πρώτη φορά πατάει το πόδι του στη Γενεύη, δεν μπορεί κατά συνέπεια να έχει διαπράξει εκεί κάποιο αδίκημα, το οποίο να επισύρει τη σύλληψή του. Τα βιβλία του έχουν εκτυπωθεί όλα στο εξωτερικό, είναι ως εκ τούτου αδύνατον να έχει παρακινήσει τον οποιονδήποτε σε απείθεια και στάση, αποκλείεται να έχει μολύνει κάποια ευλαβική ψυχή στη Γενεύη με τις αιρετικές του πεποιθήσεις. Εκτός αυτού, ένας «κήρυκας του Θείου Λόγου», μια πνευματική προσωπικότητα δεν νομιμοποιείται με κανέναν τρόπο να συλλαμβάνει και να αλυσοδένει οποιονδήποτε στην επικράτεια της πόλης της Γενεύης χωρίς προηγούμενη δικαστική απόφαση. Από όποια πλευρά και να το δει κανείς, το χτύπημα του Καλβίνου στον Σερβέ αποτελεί μια κοσμοϊστορική πράξη δικτατορικής αυθαιρεσίας, η οποία, στην περιφρόνησή της προς κάθε καταστατική και συμβατική αρχή, μόνο με τη δολοφονία του δούκα της Ανγκιέν[1] από τον Ναπολέοντα μπορεί να συγκριθεί. Στην περίπτωση αυτή μάλιστα, με την παράνομη στέρηση της ελευθερίας δεν τίθεται σε κίνηση μια κανονική δικαστική διαδικασία, αλλά συντελείται ένας προσχεδιασμένος φόνος, τον οποίο κανένα ευσεβές ψέμα δεν μπορεί να συγκαλύψει. Χωρίς λοιπόν προηγούμενη απαγγελία κατηγορίας ο Σερβέ συλλαμβάνεται και ρίχνεται στη φυλακή. Είναι επομένως αναγκαίο να κατασκευαστεί έστω και εκ των υστέρων κάποια κατηγορία. Θα ήταν τώρα λογικό να παρουσιαστεί ως κατήγορος ο άνδρας εκείνος, ο οποίος φέρει και την ευθύνη της σύλληψης – «me auctore», κατόπιν δικής μου εντολής, δηλώνει ο ίδιος ο Καλβίνος. Ωστόσο, σύμφωνα με τον πραγματικά υποδειγματικό νόμο της Γενεύης, κάθε πολίτης που καταγγέλλει έναν άλλον πολίτη για κάποιο αδίκημα κλείνεται μαζί με τον κατηγορούμενο στη φυλακή και παραμένει εκεί έως ότου αποδειχθεί το βάσιμο της καταγγελίας του. Κατά συνέπεια, ο Καλβίνος θα έπρεπε να θέσει εαυτόν στη διάθεση του δικαστηρίου, αν ήθελε να μηνύσει νόμιμα τον Σερβέ. Μα έναν τόσο ολισθηρό δρόμο ούτε να διανοηθεί θα μπορούσε ο Καλβίνος, ο θεοκρατικός ηγέτης της Γενεύης· γιατί τι θα γινόταν αν το δικαστήριο αναγνώριζε βάσει των πραγματικών περιστατικών την αθωότητα του Σερβέ και ο ίδιος παρέμενε κρατούμενος ως κακόβουλος καταδότης; Φοβερό πλήγμα για την υπόληψή του και αντίστοιχα θρίαμβος για τον αντίπαλό του! Έτσι, διπλωματικότατα όπως πάντα, ο Καλβίνος προτιμά να αναθέσει τον δυσάρεστο ρόλο του κατηγόρου στον γραμματέα του Νικολάους ντε λα Φονταίν. Κι αυτός δέχεται πειθήνια να κλειστεί αντί του Καλβίνου στη φυλακή, αφού έχει προηγουμένως επιδώσει στις δικαστικές αρχές την αποτελούμενη από είκοσι τρία σημεία μήνυση κατά του Σερβέ, την οποία έχει φυσικά συντάξει ο ίδιος ο Καλβίνος: μια κωμωδία αποτελεί το προοίμιο της επερχόμενης τρομακτικής τραγωδίας. Πάντως τώρα, μετά την εξόφθαλμη καταπάτηση του νόμου, διαφαίνεται τουλάχιστον κάποια σχετική επίφαση νομιμότητας. Για πρώτη φορά ο Σερβέ υποβάλλεται σε ανάκριση, ενώ ενημερώνεται για τις διάφορες κατηγορίες εναντίον του. Στις ερωτήσεις και τις κατηγορίες ο Σερβέ απαντά ήρεμα και έξυπνα, η ενεργητικότητά του δεν έχει ακόμη καμφθεί από την κράτησή του, το νευρικό του σύστημα είναι άθικτο. Σημείο προς σημείο ανασκευάζει τις αιτιάσεις και, για παράδειγμα, στην κατηγορία ότι με τα γραπτά του έπληξε την προσωπικότητα του κυρίου Καλβίνου, αντιτείνει ότι αυτό αποτελεί διαστρέβλωση των γεγονότων, καθώς ο Καλβίνος ήταν εκείνος που πρώτος του επιτέθηκε, και τότε μόνο αναγκάστηκε κι ο ίδιος να εξηγήσει από την πλευρά του ότι και ο άρχων της Γενεύης δεν είναι σε όλα τα ζητήματα αλάνθαστος. Αν ο Καλβίνος του προσάπτει ότι επιμένει πεισματικά σε κάποιες θέσεις του, μπορεί κάλλιστα και ο ίδιος να κατηγορήσει τον μηνυτή του για ισχυρογνωμοσύνη. Η παρούσα υπόθεση αφορά αποκλειστικά κάποια διάσταση απόψεων σε θέματα θεολογικά μεταξύ του Καλβίνου και του ιδίου, η οποία δεν θα μπορούσε να κριθεί από ένα κοσμικό δικαστήριο. Αν τώρα ο Καλβίνος προκάλεσε παρ’ όλα αυτά τη σύλληψή του, αυτό δεν αποτελεί παρά μια πράξη εκδίκησης. Ο ίδιος ο ηγέτης του Προτεσταντισμού είναι αυτός που τον κατέδωσε στην Καθολική Ιερά Εξέταση, και δεν οφείλεται στον εν λόγω κήρυκα του Θείου Λόγου το γεγονός ότι δεν έχει καεί από καιρό στην πυρά. Ο Σερβέ στην πυρά, απεικόνιση από τον Τσαρλς Άλλαν Γκίλμπερτ, 1883. © Stefano Bianchetti / Getty Images / Ideal Image. Η θέση αυτή του Σερβέ είναι πραγματικά τόσο στέρεα από νομική άποψη, ώστε το κλίμα στο Συμβούλιο γέρνει ευνοϊκά προς την πλευρά του και πιθανότατα θα αρκεστεί σε μια απέλαση του Σερβέ από την πόλη. Το κλίμα όμως αυτό θα πρέπει να έγινε αντιληπτό από τον Καλβίνο και να του γέννησε την υποψία ότι το θύμα θα μπορούσε τελικά να του ξεγλιστρήσει μέσα από τα χέρια. Έτσι, στις 17 Αυγούστου εμφανίζεται ξαφνικά μπροστά στο Συμβούλιο και βάζει απρόσμενα ένα τέλος στην κωμωδία της μη εμπλοκής του στην υπόθεση. Ξεκάθαρα και ανοιχτά αποκαλύπτεται· παύει να αρνείται ότι είναι ο ουσιαστικός κατήγορος του Σερβέ και ζητά από το Συμβούλιο να του επιτραπεί στο εξής να συμμετέχει στις ανακρίσεις, με την υποκριτική πρόφαση ότι «έτσι θα μπορούν ευκολότερα να υποδειχθούν στον κατηγορούμενο οι πλάνες του» – στην πραγματικότητα βέβαια για να εμποδίσει με την χρησιμοποίηση όλης της επιρροής του ενάντια στη διαφαινόμενη απελευθέρωση του κρατουμένου. Από τη στιγμή που ο Καλβίνος έγινε με τρόπο αυταρχικό παράγοντας της δίκης, η θέση του Σερβέ χειροτέρεψε αισθητά. Ο έμπειρος σε ζητήματα Λογικής και Νομικής Καλβίνος έχει διαφορετικό τρόπο να διεξάγει έναν αγώνα από εκείνον του ταπεινού γραμματέα ντε λα Φονταίν, και στον βαθμό που ο μηνυτής κάνει επίδειξη της δύναμής του, η αίσθηση ασφάλειας του κατηγορούμενου κλονίζεται. Ο ευερέθιστος Ισπανός αρχίζει να χάνει τον έλεγχο των νεύρων του καθώς βλέπει αιφνιδιαστικά τον κατήγορο και θανάσιμο εχθρό του καθισμένο δίπλα στους δικαστές, ψυχρό, αυστηρό να θέτει ερωτήσεις, δίνοντας την επίπλαστη εντύπωση της απόλυτης αντικειμενικότητας, στην πραγματικότητα όμως –κι αυτό ο Σερβέ το αισθάνεται μέχρι μυελού οστέων– αποφασισμένον να τον παγιδέψει και να τον εξοντώσει με τις ερωτήσεις αυτές. Μια τυφλή μανία για σύγκρουση, μια λυσσασμένη οργή καταλαμβάνει τον ανυπεράσπιστο Ισπανό. Αντί να παραμείνει ήρεμος και προσηλωμένος στην ισχυρή νομική του θέση, αφήνεται να παρασυρθεί από τις παραπλανητικές ερωτήσεις του Καλβίνου στο ολισθηρό έδαφος θεολογικών συζητήσεων και να εκθέτει τον εαυτό του σε θανάσιμο κίνδυνο με τη φοβερή ξεροκεφαλιά του. Γιατί αρκεί μία και μοναδική δήλωση του είδους: και ο Διάβολος αποτελεί μέρος της υπόστασης του Θεού, για να διατρέξει ένα ρίγος φρίκης τις ράχες των θεοσεβών Συμβούλων. Όμως, καθώς έχει προκληθεί στη φιλοσοφική του φιλοδοξία, ο Σερβέ τοποθετείται εκτενώς και χωρίς κανέναν φραγμό σχετικά με τα πλέον ακανθώδη και ευαίσθητα άρθρα πίστης, λες και οι κύριοι Σύμβουλοι απέναντί του είναι έμπειροι θεολόγοι, στους οποίους μπορεί χωρίς κανένα πρόβλημα να αναπτύξει την αλήθεια. Ακριβώς όμως αυτή η παθιασμένη διάθεση για ομιλίες και συζητήσεις τον καθιστούν ύποπτο στα μάτια των δικαστών: αρχίζουν να κλίνουν όλο και περισσότερο προς τις απόψεις του Καλβίνου. Αυτός ο ξένος, που με φλογισμένο βλέμμα και σφιχτές γροθιές στρέφεται κατά της διδασκαλίας της Εκκλησίας τους, θα πρέπει να είναι ένας επικίνδυνος στασιαστής κατά της πνευματικής ειρήνης και πιθανότατα ένας αθεράπευτα αιρετικός· όπως και να έχει πάντως, θα πρέπει να διενεργηθεί μια έρευνα σε βάθος για το άτομό του. Αποφασίζεται λοιπόν να παραταθεί η κράτησή του, ενώ ο κατήγορός του Νικολάους ντε λα Φονταίν αφήνεται ελεύθερος. Ο Καλβίνος έχει επιβάλει τη θέλησή του, οπότε γεμάτος χαρά γράφει σε έναν φίλο: «Ελπίζω να καταδικασθεί εις θάνατον.» Μα γιατί ο Καλβίνος εύχεται με τόση θέρμη να καταδικαστεί ο Σερβέ σε θάνατο; Γιατί δεν του αρκεί ο ήπιος θρίαμβος, γιατί δεν ικανοποιείται με το να δει τον αντίπαλο του εκδιωγμένο από την πόλη ή τιμωρημένο αυστηρά με οποιονδήποτε άλλον τρόπο; Άθελά του σχηματίζει κανείς με την πρώτη ματιά την εντύπωση ότι εδώ εκτονώνεται ένα πέρα για πέρα ιδιωτικό και προσωπικό μίσος. Όμως ο Καλβίνος δεν μισεί στην πραγματικότητα τον Σερβέ περισσότερο από ό,τι τον Καστελιόν ή κάποιον άλλον που εξεγείρεται κατά της απόλυτης κυριαρχίας του. Το απόλυτο μίσος για όποιον τολμά να διδάσκει άλλα από τον ίδιο αποτελεί για την τυραννική του φύση ένα εντελώς ενστικτώδες συναίσθημα. Το ότι με ακραία οξύτητα στρέφεται ειδικά κατά του Σερβέ, και ειδικά τη στιγμή αυτή, δεν οφείλεται σε προσωπικούς λόγους, αλλά στη δίψα για επιβολή της κυριαρχίας του: ο στασιαστής ενάντια στην αυθεντία του οφείλει να πληρώσει για κάποιον άλλον, που στο παρελθόν αντιτάχθηκε στην ορθοδοξία του. Πρόκειται για τον πρώην Δομινικανό μοναχό Ιερώνυμο Μπολσέκ τον οποίο επίσης επιχείρησε να εξοντώσει με την κατηγορία του αιρετικού, χωρίς όμως να τα καταφέρει, καθώς του ξέφυγε με τον πιο εξοργιστικό τρόπο. Αυτός ο Ιερώνυμος Μπολσέκ, ο οποίος έχαιρε γενικής εκτίμησης στη Γενεύη ως αποκλειστικός γιατρός των πλέον ευυπόληπτων οικογενειών, είχε πολεμήσει δημοσίως το πλέον αδύναμο και αμφισβητήσιμο σημείο της διδασκαλίας του Καλβίνου, την άκαμπτη πίστη στον προκαθορισμό, με επιχειρήματα παρόμοια με εκείνα που ο Έρασμος χρησιμοποίησε ενάντια στον Λούθηρο, για να χαρακτηρίσει παράλογη την ιδέα ότι είναι δυνατόν ο Θεός, ως η αρχή κάθε Καλού, να προκαθορίζει και να ωθεί ηθελημένα τους ανθρώπους στις πλέον αποτρόπαιες πράξεις τους. Γνωρίζουμε πόσο δυσαρέστησαν τον Λούθηρο οι αντιρρήσεις του Εράσμου, το τι βρισιές και κατάρες ξεστόμισε ο αγροίκος αυτός για τον σοφό γηραιό ανθρωπιστή. Όσο όμως χολερικά, άξεστα και βίαια κι αν αντέδρασε, ο Λούθηρος απάντησε στον Έρασμο μέσα στο πλαίσιο μιας πνευματικής αντιπαράθεσης, χωρίς να περάσει στιγμή απ’ το μυαλό του το ενδεχόμενο να τον καταγγείλει σε ένα κοσμικό δικαστήριο ως αιρετικό, μόνο και μόνο επειδή του αντιτάχθηκε στο ζήτημα του προκαθορισμού. Αντίθετα ο Καλβίνος, εγκλωβισμένος στην ψευδαίσθηση της παντογνωσίας του, θεωρεί αιρετικό όποιον προβάλλει την παραμικρή αντίρρηση στη διδασκαλία του· η εναντίωση στις ιδέες του ισοδυναμεί με έγκλημα κατά του κράτους. Αντί λοιπόν να απαντήσει στον Ιερώνυμο Μπολσέκ ως θεολόγος, βάζει να τον ρίξουν κατευθείαν στο κελί της φυλακής. Κατά τελείως απρόσμενο όμως τρόπο, η προσπάθεια για εκφοβισμό των υπολοίπων μέσω της παραδειγματικής τιμωρίας του Μπολσέκ επρόκειτο να αποτύχει οικτρά. Πάμπολλοι πολίτες της Γενεύης γνώριζαν τον ευρυμαθή γιατρό ως άνδρα θεοσεβούμενο, και, ακριβώς όπως με τον Καστελιόν, γεννήθηκαν υποψίες ότι ο Καλβίνος, για να μείνει ο ίδιος μοναδικός κυρίαρχος στην πόλη, θέλει απλώς να απαλλαγεί από έναν αυτόνομα σκεπτόμενο άνδρα, έναν άνδρα που δεν υποτάσσεται σ’ αυτόν ολοκληρωτικά. Το τραγούδι διαμαρτυρίας που ο Μπολσέκ συνέθεσε στη φυλακή και στο οποίο ο κρατούμενος διακήρυσσε την αθωότητά του κυκλοφόρησε σε αντίγραφα από χέρι σε χέρι, και όσο και να πίεσε ο Καλβίνος το Συμβούλιο, αυτό δεν τόλμησε να εκδώσει την καταδικαστική απόφαση που του ζητήθηκε. Για να αποφύγουν την ευθύνη μιας ακανθώδους απόφασης, οι Σύμβουλοι κήρυξαν εαυτούς αναρμόδιους σε πνευματικά ζητήματα· αρνήθηκαν να εκδώσουν απόφαση, με τη δικαιολογία ότι η θεολογική αυτή υπόθεση υπερβαίνει τα όρια της δικαιοδοσίας τους. Θα έπρεπε πρώτα, εξήγησαν, να λάβουν από τις υπόλοιπες Εκκλησίες της Ελβετίας μια νομική γνωμοδότηση για την ιδιάζουσα αυτήν υπόθεση. Με την τροπή αυτή όμως ο Μπολσέκ είχε σωθεί, καθώς οι προτεσταντικές Εκκλησίες της Ζυρίχης, της Βέρνης και της Βασιλείας, σιωπηρά πρόθυμες να επιφέρουν ένα μικρό πλήγμα στην αλαζονεία του φανατικού συντρόφου τους, αρνήθηκαν ομόφωνα και κατηγορηματικά να διακρίνουν στις απόψεις του Μπολσέκ στοιχεία βλάσφημου φρονήματος. Έτσι η απόφαση του Συμβουλίου ήταν αθωωτική· ο Καλβίνος ήταν υποχρεωμένος να αφήσει το θύμα του στην ησυχία του και να αρκεστεί στο ότι ο Μπολσέκ, υπακούοντας στην εκφρασμένη επιθυμία του Συμβουλίου, εγκατέλειψε την πόλη. Αυτή την ολοφάνερη ήττα της θεολογικής του αυθεντίας ο Καλβίνος μόνο με μια νέα δίωξη αιρετικού μπορεί να την κάνει να ξεχαστεί. Για τον Μπολσέκ πρέπει να πληρώσει ο Σερβέ, και στη νέα αυτή απόπειρα οι συνθήκες είναι απείρως ευνοϊκότερες. Ο Σερβέ είναι ένας ξένος, ένας Ισπανός, δεν έχει όπως ο Καστελιόν ή ο Μπολσέκ φίλους, θαυμαστές και συμπαραστάτες στη Γενεύη, και εκτός αυτού έχει γίνει από χρόνια μισητός σε ολόκληρο τον προτεσταντικό πνευματικό κόσμο, εξαιτίας των αναιδών επιθέσεών του στην τριαδικότητα και της εν γένει προκλητικής συμπεριφοράς του. Ένας τέτοιος απροστάτευτος παρείσακτος μπορεί να αποτελέσει πολύ ευκολότερα το πολυπόθητο παράδειγμα προς εκφοβισμό. Από την πρώτη λοιπόν στιγμή η δίκη αυτή είχε χαρακτήρα καθαρά πολιτικό, αποτελούσε ζήτημα εξουσίας για τον Καλβίνο, τη λυδία λίθο για την επιδιωκόμενη επιβολή της πνευματικής του δικτατορίας. Αν το μόνο που ήθελε ο Καλβίνος ήταν να απαλλαγεί από τον προσωπικό, τον θεολογικό του αντίπαλο, είχε τώρα την ευκαιρία να το κάνει, και μάλιστα πολύ εύκολα! Γιατί αμέσως μετά την έναρξη της δικαστικής έρευνας στη Γενεύη εμφανίζεται ένας απεσταλμένος της Γαλλικής Δικαιοσύνης, για να ζητήσει την έκδοση στη Βιέν του καταδικασμένου στη Γαλλία φυγάδα, όπου τον περιμένει αναμφίβολα η πυρά. Μοναδική ευκαιρία για τον Καλβίνο να παραστήσει τον μεγαλόψυχο και ταυτόχρονα να απαλλαγεί από τον μισητό πολέμιό του! Αρκούσε η έγκριση του αιτήματος από το Δημοτικό Συμβούλιο, και η ενοχλητική υπόθεση Σερβέ θα αποτελούσε για την πόλη παρελθόν. Ο Καλβίνος όμως μπλοκάρει την έκδοση. Γι’ αυτόν ο Σερβέ δεν αποτελεί έναν ζωντανό άνθρωπο, ένα υποκείμενο, γι’ αυτόν είναι πριν απ’ όλα ένα αντικείμενο, μέσω του οποίου θέλει να διαδηλώσει με τρόπο παραστατικό στον κόσμο την αδιάσειστη φύση της διδασκαλίας του. Άπρακτος επιστρέφει λοιπόν ο απεσταλμένος στη Γαλλία. Ο δικτάτορας της Μεταρρύθμισης θέλει να διεξαγάγει και να ολοκληρώσει τη δίκη στη δική του επικράτεια, για να καταστήσει απαράβατο νόμο του κράτους πως όποιος επιχειρεί να του αντιταχθεί, παίζει με τη ζωή του. Το ότι για τον Καλβίνο η υπόθεση Σερβέ σημαίνει αποκλειστικά ένα πολιτικό τεστ εξουσίας το αντιλαμβάνονται σύντομα στη Γενεύη τόσο οι φίλοι όσο και οι εχθροί του. Φυσικό είναι λοιπόν ότι δοκιμάζουν τα πάντα για να τον εμποδίσουν στις προθέσεις του. Φυσικά, για τους πολιτικούς αυτούς ο άνθρωπος Σερβέ δεν έχει καμία απολύτως σημασία· και γι’ αυτούς ο άμοιρος Ισπανός δεν αποτελεί παρά ένα παιχνιδάκι, ένα πειραματόζωο, έναν μικρό μοχλό για να ανατρέψουν την εξουσία του Καλβίνου – και κατά βάθος είναι για όλους αυτούς αδιάφορο αν στην προσπάθειά τους το εργαλείο σπάσει στα χέρια τους. Στην πραγματικότητα, οι επικίνδυνοι αυτοί φίλοι προσφέρουν στον Σερβέ τη χειρότερη υπηρεσία, ανυψώνοντας το κλονισμένο ηθικό του υστερικού κρατούμενου με κατασκευασμένες φήμες και προτρέποντάς τον με μυστικό μήνυμα να προβάλει σθεναρή αντίσταση στον Καλβίνο. Το μόνο που τους ενδιαφέρει είναι να προκαλέσει η δίκη όσο γίνεται περισσότερη αίσθηση στις τάξεις της κοινής γνώμης: όσο δυναμικότερα υπερασπίζεται τον εαυτό του ο Σερβέ, όσο πιο παράφορα επιτίθεται στον Καλβίνο, τόσο το καλύτερο. Αλίμονο όμως, δεν είναι καν ανάγκη να ωθήσει κανείς στο μονοπάτι της απερισκεψίας τον ήδη τρομερά απερίσκεπτο άντρα. Οι εξοντωτικές συνθήκες της μακρόχρονης φυλάκισης έχουν από καιρό συντελέσει στο να βρίσκεται ο ούτως ή άλλως θερμοκέφαλος κρατούμενος σε κατάσταση μόνιμης και παράφορης οργής. Στη φυλακή ο Σερβέ γίνεται αντικείμενο συνειδητής και ραφιναρισμένης σκληρότητας, πράγμα που ασφαλώς γνωρίζει ο Καλβίνος. Επί εβδομάδες κρατείται ο άρρωστος, νευρασθενής και υστερικός άνδρας, ο οποίος αισθάνεται εντελώς αθώος, αλυσοδεμένος χειροπόδαρα σαν δολοφόνος σε ένα υγρό και παγωμένο μπουντρούμι. Κουρελιασμένα κρέμονται τα ρούχα του στο ξυλιασμένο κορμί του, δεν τηρούνται ούτε οι στοιχειώδεις κανόνες υγιεινής και καθαριότητας, απαγορεύεται αυστηρά να του παρασχεθεί ακόμη και η παραμικρή βοήθεια. Μέσα στις φρικτές αυτές συνθήκες ο Σερβέ απευθύνει μια δραματική επιστολή στο Συμβούλιο, κάνοντας σ’ αυτήν έκκληση για λίγη ανθρωπιά: «Οι ψύλλοι με τρώνε ζωντανό, τα παπούτσια μου είναι διαλυμένα, δεν έχω πια ρούχα, δεν έχω εσώρουχα.» Όμως ένα αόρατο χέρι – πιστεύουμε ότι το γνωρίζουμε αυτό το ανελέητο χέρι, που απάνθρωπα, σαν τρομακτική μέγγενη, συντρίβει κάθε αντίσταση – απαγορεύει κάθε βελτίωση των συνθηκών αυτών, μολονότι το Συμβούλιο διατάσσει την άρση των ελεεινών συνθηκών κράτησης. Σαν ένα ψωριάρικο σκυλί αφήνεται να σαπίζει στην υγρή τρύπα του αυτός ο θαρραλέος διανοητής πάνω σε έναν σωρό περιττωμάτων. Και ακόμη πιο ανατριχιαστικά διαπεραστική ηχεί η κραυγή αγωνίας της δεύτερης επιστολής του, λίγες εβδομάδες αργότερα, καθώς πνίγεται κυριολεκτικά μέσα στις ίδιες του τις ακαθαρσίες: «Σας παρακαλώ στο όνομα της Αγάπης του Χριστού, μη μου αρνηθείτε αυτό που θα παραχωρούσατε ακόμη και σε έναν Τούρκο ή έναν εγκληματία. Από όλα όσα προστάξατε με στόχο να διατηρηθώ καθαρός δεν εκπληρώθηκε τίποτα. Βρίσκομαι στην ελεεινότερη δυνατή κατάσταση. Πρόκειται για φοβερή απανθρωπιά καθώς δεν μου παρέχεται καν η δυνατότητα της στοιχειωδώς αξιοπρεπούς άσκησης των σωματικών αναγκών μου.» Δεν συμβαίνει όμως το παραμικρό! Δεν είναι λοιπόν να απορεί κανείς, που ο βγαλμένος από το υγρό μπουντρούμι του άνδρας έχει τέτοια ξεσπάσματα μανιασμένης οργής, όταν, αλυσοδεμένος και ταπεινωμένος μέσα στα κουρέλια του, διακρίνει καθισμένο απέναντί του στη δικαστική έδρα, φορώντας τη μαύρη, καλοβουρτσισμένη τήβεννό του, ψυχρό, καλά προετοιμασμένο και ψυχικά ήρεμο, τον άνδρα με τον οποίο θέλησε να ανοίξει έναν διάλογο, σαν πνεύμα προς πνεύμα, λόγιος προς λόγιο, τον άνδρα που τον μεταχειρίζεται χειρότερα κι από δολοφόνο. Δεν είναι τάχα αναπόφευκτο ο άνθρωπος αυτός, εξαγριωμένος από τις αισχρές και ύπουλες ερωτήσεις και τους υπαινιγμούς που αφορούν μέχρι και τη σεξουαλική του ζωή, να χάσει κάθε έλεγχο των αντιδράσεών του και να επιτεθεί τώρα από την πλευρά του με τις καυστικότερες εκφράσεις στους Φαρισαίους; Δεν είναι φυσικό το γεγονός ότι εξουθενωμένος από τις τυραννικές νύχτες αϋπνίας κατακεραυνώνει τον άνθρωπο στον οποίο οφείλει το φοβερό του μαρτύριο με τα λόγια: «Θα αρνηθείς λοιπόν ότι είσαι δολοφόνος; Εγώ θα το αποδείξω με τις ενέργειές σου. Όσον αφορά εμένα, είμαι βέβαιος για το δίκαιο της υπόθεσής μου και δεν φοβάμαι τον θάνατο. Εσύ όμως κραυγάζεις σαν τον τυφλό στην έρημο, γιατί το πνεύμα της εκδίκησης είναι που καίει μέσα στην καρδιά σου. Ψέματα όσα έχεις πει, ψέματα, αδαή εσύ, συκοφάντη εσύ! Η οργή αφρίζει μέσα σου, όταν καταδιώκεις κάποιον μέχρι τον θάνατο. Θα ήθελα όλη η μαγεία σου να είχε μείνει μέσα στην κοιλιά της μάνας σου και να μου δινόταν η ευκαιρία να καταδείξω όλες τις πλάνες σου.» Τυφλωμένος από το πύρινο μένος του, ο δυστυχής παραβλέπει το πόσο ανυπεράσπιστος είναι· κροταλίζοντας τις αλυσίδες του, βγάζοντας αφρούς από το στόμα, ζητά από το Συμβούλιο που πρόκειται να τον κρίνει να καταδικάσει, αντί για τον ίδιο, τον παραβάτη του νόμου Καλβίνο, τον δικτάτορα της Γενεύης. «Γι’ αυτό οφείλετε όχι μόνο να κρίνετε ένοχο και να καταδικάσετε τον μάγο αυτόν, αλλά και να τον εκδιώξετε από την πόλη και να επιδικάσετε σε εμένα την περιουσία του, ως αποζημίωση για την εξαιτίας του απώλεια της δικής μου.» Εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς ότι οι σεβάσμιοι Σύμβουλοι φρίττουν στο άκουσμα των λόγων αυτών, στη θέα αυτής της εικόνας: ο σκελετωμένος, κάτωχρος, τσακισμένος άνδρας με τα άτακτα και μιαρά γένια, που, με βλέμμα πυρακτωμένο, εξαπολύει σε μια ξένη γλώσσα τις φοβερότερες κατηγορίες κατά του πνευματικού ηγέτη τους, είναι φυσικό να φαντάζει στα μάτια τους σαν ένας μανιακός σε παραλήρημα, σαν ένα φερέφωνο του Σατανά. Όλο και περισσότερο μεταστρέφεται σε βάρος του το κλίμα από ανάκριση σε ανάκριση. Όμως οι κρυφοί εχθροί του Καλβίνου έχουν κάθε συμφέρον να τρενάρουν τη δίκη, θέλοντας με τον τρόπο αυτόν να στερήσουν από τον Καλβίνο τον θρίαμβο επί του αντιπάλου του. Για μια ακόμη φορά επιχειρούν να σώσουν τον Σερβέ, ζητώντας από τις άλλες προτεσταντικές Συνόδους της Ελβετίας, ακριβώς όπως στην περίπτωση του Μπολσέκ, να γνωμοδοτήσουν για τις απόψεις του, με την κρυφή ελπίδα ότι και τη φορά αυτή θα αποσπασθεί την τελευταία στιγμή από τα νύχια του Καλβίνου το θύμα του δογματισμού του. Ο Καλβίνος όμως γνωρίζει πολύ καλά ότι τώρα παίζεται τελεσίδικα το γόητρο και η εξουσία του. Δεύτερη ήττα δεν πρόκειται να ανεχθεί. Έγκαιρα και δυναμικά παίρνει αυτή τη φορά τα μέτρα του. Την ώρα που το άμοιρο θύμα του σαπίζει στο κελί, αυτός συντάσσει επιστολές επί επιστολών προς τις ηγεσίες των Εκκλησιών της Ζυρίχης, της Βασιλείας, της Βέρνης και του Σάφχαουζεν, με στόχο να επηρεάσει τις γνωμοδοτήσεις τους. Στέλνει αγγελιαφόρους προς όλες τις κατευθύνσεις, κινητοποιεί όλους τους φίλους του για να νουθετήσει και να προειδοποιήσει τους συναδέλφους του, να τους πείσει να μην αφήσουν να γλιτώσει από τη δίκαιη τιμωρία ένας τέτοιος βλάσφημος! Στον μονόπλευρο αυτόν επηρεασμό λειτουργεί ενισχυτικά το γεγονός ότι ο Σερβέ αποτελεί έναν γνωστό ταραξία του κόσμου της θεολογίας και ότι από την εποχή του Ζβίγγλιου και του Μπούτσερ ο «αυθάδης Ισπανός» είναι μισητός στους κύκλους ολόκληρης της Εκκλησίας. Και πραγματικά, όλες οι ελβετικές Σύνοδοι αποκηρύσσουν ομόφωνα τις απόψεις του Σερβέ ως εσφαλμένες και βλάσφημες, και, μολονότι καμιά από τις τέσσερις θρησκευτικές κοινότητες δεν ζητά ανοιχτά ή δεν επιδοκιμάζει καν τη θανατική ποινή, στην ουσία επικροτούν όλες τους τη χρήση μεγάλης αυστηρότητας. Η Ζυρίχη γράφει: «Το ποια ποινή θα επιβληθεί στον άνθρωπο αυτόν το αφήνουμε στην κρίση σας», η Βέρνη εύχεται να δώσει ο Κύριος στους πολίτες της Γενεύης «το πνεύμα της σοφίας και της ισχύος, ώστε να προσφέρετε καλές υπηρεσίες στη δική σας και στις άλλες Εκκλησίες και να τις απαλλάξετε από την πανώλη». Αυτή όμως η υπόδειξη για βίαιη εξάλειψη μετριάζεται ταυτόχρονα με την παραίνεση «με τρόπο όμως που να μην προβείτε σε κάποια ενέργεια η οποία θα έμοιαζε ασύμβατη με τον χαρακτήρα ενός χριστιανικού Δημοτικού Συμβουλίου». Πουθενά και από κανέναν δεν ενθαρρύνεται ο Καλβίνος στην επιβολή της θανατικής ποινής. Καθώς όμως οι Εκκλησίες έχουν εγκρίνει τη δικαστική διαδικασία εναντίον του Σερβέ, θα εγκρίνουν, αυτό διαισθάνεται ο Καλβίνος, και τη συνέχεια, μιας και του δίνουν με τα διφορούμενα λόγια τους το ελεύθερο για κάθε απόφαση. Και όταν έχει την ευκαιρία, ο άνθρωπος αυτός χτυπάει πάντα αποφασιστικά και σκληρά. Μάταια επιχειρούν οι κρυφοί προστάτες, μόλις πληροφορούνται το περιεχόμενο της γνωμοδότησης των Εκκλησιών, να ματαιώσουν την ύστατη στιγμή την επαπειλούμενη απόφαση. Ο Περρέν και οι άλλοι φιλελεύθεροι προτείνουν να ερωτηθεί και η ύψιστη αρχή της πόλης, το Συμβούλιο των Διακοσίων. Ήδη όμως είναι πολύ αργά, ήδη η οποιαδήποτε αντίσταση έχει γίνει υπερβολικά επικίνδυνη για τους αντιπάλους του Καλβίνου. Στις 26 Οκτωβρίου ο Σερβέ καταδικάζεται ομόφωνα να καεί ζωντανός στην πυρά, και η τρομερή αυτή ετυμηγορία ορίζεται να εκτελεσθεί ήδη την επομένη στην πλατεία Σαμπέλ. Αποκομμένος στο κελί του από τον έξω κόσμο, ο Σερβέ έμεινε επί εβδομάδες παραδομένος σε φρούδες ελπίδες. Διαθέτοντας από τη φύση του ζωηρή φαντασία και επιπλέον παραπλανημένος από ψιθύρους των υποτιθέμενων φίλων του, βυθίζεται όλο και περισσότερο στην αυταπάτη ότι έχει πείσει από καιρό τους δικαστές για την ορθότητα των θέσεών του και ότι, ταπεινωμένος και ντροπιασμένος, θα εκδιωχθεί σύντομα από την πόλη ο ελεεινός σφετεριστής της εξουσίας. Οπότε ακόμη φοβερότερη είναι η απότομη αφύπνιση, όταν σκυθρωποί μπαίνουν στο κελί του οι γραμματείς του Συμβουλίου και ξετυλίγουν την περγαμηνή με την ετυμηγορία. Η απόφαση χτυπά τον Σερβέ σαν κεραυνός. Μαρμαρωμένος, σαν να μην επικοινωνεί με το περιβάλλον του, ακούει τα φοβερά λόγια: αύριο κιόλας θα καεί ζωντανός στην πυρά ως υβριστής των θείων. Μένει έτσι μερικά λεπτά, σαν κουφός, σαν υπνωτισμένος. Μετά όμως ο τυραννισμένος καταρρέει. Αρχίζει να βογκάει, να κατηγορεί και να καταριέται, να ολολύζει, διαπεραστική βγαίνει από το λαρύγγι του η κραυγή απελπισίας και φόβου: «Misericordias!» («Έλεος!»). Η τρομακτική είδηση έχει συντρίψει την αφύσικα γιγαντωμένη έπαρσή του· ένα ζωντανό ερείπιο, ένας τσακισμένος άνθρωπος είναι τώρα ο δυστυχής, καθώς ασάλευτος καρφώνει ένα βλέμμα τρελού στο κενό. Κι οι θεοσεβούμενοι βασανιστές του θεωρούν ότι έφτασε επιτέλους η στιγμή να απολαύσουν, μετά τον κοσμικό τους θρίαμβο επί του Σερβέ, και τον πνευματικό, και να αποσπάσουν από την απελπισία του την αυτόβουλη ομολογία της πλάνης του. Είναι όμως εκπληκτικό: μόλις ο τσακισμένος και ημιθανής άνδρας νιώθει να απειλείται η βαθιά ριζωμένη μέσα του πίστη, μόλις του ζητούν να ανακαλέσει τις πεποιθήσεις του, φουντώνει και πάλι μέσα του περήφανη η φλόγα της αδιαλλαξίας. Ας τον δικάσουν, ας τον βασανίσουν, ας τον κάψουν, ας τον πετσοκόψουν – στις πεποιθήσεις του δεν κάνει ούτε εκατοστό πίσω. Αυτές ακριβώς οι τελευταίες μέρες εξυψώνουν τον περιπλανώμενο αυτόν ιππότη της επιστήμης σε μάρτυρα και ήρωα της πίστης. Με τρόπο τραχύ αποκρούει τις πιέσεις του Φαρέλ, ο οποίος έχει έρθει από τη Λωζάννη ειδικά για να ζήσει από κοντά τον θρίαμβο του φίλου του. Κατηγορηματικά δηλώνει ο Σερβέ ότι σε καμιά περίπτωση δεν μπορεί η απόφαση ενός γήινου δικαστηρίου να αποτελέσει απόδειξη για το αν ένας άνθρωπος έχει δίκιο ή όχι σε πνευματικά ζητήματα. Το να δολοφονείς δεν σημαίνει ότι πείθεις. Δεν του έχουν, λέει, αποδείξει το παραμικρό, προσπαθούν απλώς να τον στραγγαλίσουν. Ούτε οι απειλές, ούτε οι υποσχέσεις του Φαρέλ καταφέρνουν να αποσπάσουν από το αλυσοδεμένο και μελλοθάνατο θύμα έστω και μια λέξη ανάκλησης. Για να δείξει όμως ότι, παρά την επιμονή στις θέσεις του, δεν είναι αιρετικός, αλλά πιστός χριστιανός, υποχρεωμένος κατά συνέπεια να συμφιλιωθεί ακόμη και με τον πλέον άσπλαχνο από τους εχθρούς του, ο Σερβέ δηλώνει διατεθειμένος να δεχθεί στο κελί του πριν από την εκτέλεσή του τον Καλβίνο. Σχετικά με την επίσκεψη του Καλβίνου στο θύμα του διαθέτουμε τη μαρτυρία της μιας μόνο πλευράς: αυτής του Καλβίνου. Όμως ακόμη και στη δική του περιγραφή φανερώνεται με τρόπο ανατριχιαστικό η εσωτερική ακαμψία και η ψυχική σκληρότητά του: ο θύτης κατεβαίνει στο υγρό μπουντρούμι του θύματος, όχι όμως για να παρηγορήσει με έναν λόγο του τον μελλοθάνατο, όχι για να απευθύνει μερικές λέξεις αδελφικές ή χριστιανικές σε έναν άνθρωπο που πρόκειται να πεθάνει την επομένη μέσα στα χειρότερα μαρτύρια. Ψυχρός και αμέτοχος ανοίγει τη συνομιλία ρωτώντας τον γιατί ζήτησε να τον δει και τι έχει να του πει. Προφανώς περιμένει ότι τώρα θα πέσει ο Σερβέ στα γόνατα και θα αρχίσει να ολοφύρεται, εκλιπαρώντας τον πανίσχυρο δικτάτορα να εξαλείψει την ποινή ή τουλάχιστον να τη μετριάσει. Όμως ο κατάδικος απαντάει λιτά και ταπεινά –κι αυτό δεν μπορεί παρά να συγκλονίσει κάθε άνθρωπο με αισθήματα– ότι τον κάλεσε αποκλειστικά και μόνο για να του ζητήσει συγχώρηση. Το θύμα προσφέρει στον θύτη χριστιανική συμφιλίωση. Όμως η πέτρινη καρδιά του Καλβίνου δεν πρόκειται ποτέ να αναγνωρίσει έναν πολιτικό ή θρησκευτικό αντίπαλο τόσο ως χριστιανό όσο και ως άνθρωπο. Παγερά σημειώνει στην αναφορά του: «Σ’ αυτό του απάντησα απλώς ότι ποτέ δεν γεννήθηκε μέσα μου προσωπικό μίσος γι’ αυτόν, πράγμα που ανταποκρινόταν στην αλήθεια». Μη αντιλαμβανόμενος, ή μη θέλοντας να αντιληφθεί τον χριστιανικό χαρακτήρα της ύστατης αυτής χειρονομίας του Σερβέ, ο Καλβίνος απορρίπτει κάθε είδους ανθρώπινη συνδιαλλαγή· κατ’ αυτόν, ο Σερβέ θα πρέπει να παραμερίσει οτιδήποτε αφορά το πρόσωπό του και να ομολογήσει την πλάνη του απέναντι στον Θεό, την τριαδική υπόσταση του οποίου αρνήθηκε. Συνειδητά ή ασυνείδητα, ο ιδεολόγος μέσα στον Καλβίνο αρνείται να αναγνωρίσει στον μελλοθάνατο, αυτόν που θα ριχτεί την επομένη σαν ένα τιποτένιο δαδί στις φλόγες, τον εν Χριστώ αδελφό. Ως άκαμπτος δογματικός βλέπει στον Σερβέ αποκλειστικά τον αρνητή της προσωπικής του αντίληψης περί Θεού και κατά συνέπεια του ίδιου του Θεού. Σημαντικό για την άμετρη ισχυρογνωμοσύνη του είναι ακόμη και τώρα ένα μόνο: να εκμαιεύσει από τον μελλοθάνατο, πριν αυτός αφήσει την τελευταία του πνοή, την παραδοχή ότι είχε άδικο, και ότι αυτός, ο Καλβίνος, είχε δίκιο. Όμως ο Σερβέ, καθώς αισθάνεται ότι αυτός ο απάνθρωπος ζηλωτής θέλει να του ξεριζώσει το μοναδικό πράγμα που έχει μείνει ζωντανό και αθάνατο για τον ίδιο στο τυραννισμένο κορμί του, δηλαδή την πίστη του, τις πεποιθήσεις του, εξεγείρεται. Αποφασιστικά απορρίπτει κάθε λιπόψυχη παραδοχή. Ευνόητο είναι ότι για τον Καλβίνο η συνομιλία θεωρείται τελειωμένη: ένας άνθρωπος που δεν υποτάσσεται ολοκληρωτικά σε θρησκευτικά ζητήματα δεν είναι πλέον γι’ αυτόν αδελφός εν Χριστώ, αλλά όργανο του Σατανά, ένας αμαρτωλός, προς τον οποίο κάθε λόγος αγάπης θα αποτελούσε σπατάλη. Γιατί να χαραμίσει κανείς ακόμη και ένα σποράκι καλοσύνης για έναν αιρετικό; Άκαρδα ο Καλβίνος κάνει στροφή και εγκαταλείπει χωρίς μια λέξη, χωρίς έστω μια ματιά συμπάθειας το θύμα του. Βαριά πέφτει η μεταλλική μπάρα πίσω του, και με τα άσπλαχνα αυτά λόγια κλείνει ο ζηλωτής αυτός την ενοχοποιητική στους αιώνες των αιώνων για τον ίδιο αναφορά: «Καθώς δεν πέτυχα τίποτα με νουθεσίες και προειδοποιήσεις, δεν θέλησα να φανώ σοφότερος από όσο ο Κύριός μου επιτρέπει. Τήρησα τον κανόνα του Αποστόλου Παύλου και απομακρύνθηκα από τον αιρετικό άνθρωπο, από αυτόν που απήγγειλε ο ίδιος την καταδικαστική του απόφαση». Ο θάνατος στον πάσσαλο της πυράς με αργό ψήσιμο σε χαμηλή φωτιά αποτελεί το μαρτυρικότερο είδος εκτέλεσης. Ακόμη και κατά τον διαβόητο για τη βαναυσότητά του Μεσαίωνα εφαρμόστηκε σε σπάνιες μόνο περιπτώσεις· συνήθως ο καταδικασμένος στραγγαλιζόταν ή ναρκωνόταν προηγουμένως δεμένος στον πάσσαλο. Ακριβώς αυτό όμως το τρομακτικότερο, το φρικιαστικότερο είδος θανάτωσης προορίζεται για το πρώτο αιρετικό θύμα του Προτεσταντισμού, και είναι απολύτως κατανοητό το γεγονός ότι ο Καλβίνος, μετά την παγκόσμια κατακραυγή για την ανείπωτη πράξη θηριωδίας, θα επιχειρήσει τα πάντα για να αποσείσει εκ των υστέρων από πάνω του την ευθύνη γι’ αυτήν. Ο ίδιος μαζί με το υπόλοιπο Κονσιστόριο, ισχυρίζεται ο Καλβίνος (όταν είχε από καιρό γίνει στάχτη το κορμί του Σερβέ), είχε καταβάλει κάθε δυνατή προσπάθεια να μετατρέψει τη μαρτυρική θανάτωση στην πυρά σε θανάτωση με σπαθί, όμως «η προσπάθειά τους αποδείχθηκε μάταιη» («genus mortis conati sumus mutare, sed frustra»). Στα πρακτικά του Συμβουλίου δεν υπάρχει όμως λέξη γι’ αυτή την υποτιθέμενη προσπάθεια. Ποιος αμερόληπτος άνθρωπος θα πίστευε άραγε ποτέ ότι ο Καλβίνος, ο οποίος μόνος του έθεσε σε κίνηση τη δίκη και απέσπασε πιεστικά από το υποτακτικό στον ίδιο Συμβούλιο την καταδικαστική απόφαση κατά του Σερβέ, έγινε ξαφνικά τόσο ανίσχυρος, διέθετε ξαφνικά τόσο λίγη επιρροή στη Γενεύη, ώστε να μην είναι σε θέση να επιβάλλει ένα λιγότερο σκληρό είδος εκτέλεσης; Είναι βέβαια γεγονός ότι είχε πράγματι στο μυαλό του μια ηπιότερη μορφή εκτέλεσης, φυσικά όμως μόνο (και εδώ έγκειται η διαλεκτική μετατόπιση του ισχυρισμού του) για τη περίπτωση που ο Σερβέ θα κέρδιζε την επιείκειά του με μια sacrificio d’ intelletto, μια αποκήρυξη της τελευταίας στιγμής των θέσεών του. Δεν θα ήταν από ανθρωπιά, αλλά μόνο από στυγνό πολιτικό υπολογισμό που –για πρώτη φορά στη ζωή του– θα επιδείκνυε επιείκεια προς έναν αντίπαλό του. Γιατί πραγματικά θα αποτελούσε θρίαμβο για την προτεσταντική Γενεύη να ομολογήσει ο Σερβέ μιαν ανάσα πριν την πυρά ότι ο Καλβίνος και όχι ο ίδιος κατέχει την αλήθεια! Πόσο μεγάλη νίκη θα ήταν το να μην πεθάνει ο Σερβέ ως μάρτυρας, πιστός στις πεποιθήσεις του, αλλά να παραδεχθεί μπροστά σ’ ολόκληρο τον λαό ότι η διδασκαλία του Καλβίνου, και όχι η δική του, είναι η ορθή, η μόνη ορθή επί της γης! Ο Σερβέ γνωρίζει πολύ καλά το τίμημα που θα πληρώσει. Το πείσμα όμως αντιτάσσεται εδώ στο πείσμα, ο φανατισμός στον φανατισμό. Προτιμότερος ο θάνατος με ανείπωτα βασανιστήρια για χάρη των πεποιθήσεών του, παρά ένας ανώδυνος θάνατος προς δόξαν των δογμάτων του διδάσκαλου Ιωάννη Καλβίνου! Καλύτερα μισή ώρα φοβερού μαρτυρίου, με κέρδος όμως την αιώνια δόξα της θυσίας για τις ιδέες του και την ταυτόχρονη καταδίκη του αντιπάλου σε αιώνια καταισχύνη! Οργισμένος απορρίπτει ο Σερβέ τη συναλλαγή και οπλίζεται με δύναμη, για να πληρώσει το πικρό τίμημα της απείθειάς του με όσα μαρτύρια μπορεί να βάλει ο νους του ανθρώπου. Τα υπόλοιπα συμπληρώνουν ιδανικά το σκηνικό της φρίκης. Στις 27 Οκτωβρίου, στις ένδεκα το πρωί, παίρνουν τον ρακένδυτο κρατούμενο από το κελί του. Για πρώτη φορά μετά από πολύ καιρό και τελευταία για πάντα, τα θαμπωμένα μάτια του αντικρίζουν τον ουρανό. Με λερή και ανάκατη γενειάδα, βρωμερός, αποστεωμένος και σέρνοντας τις αλυσίδες του βαδίζει τρικλίζοντας, ενώ τρομακτική είναι η εικόνα του σταχτοκίτρινου προσώπου στο λαμπερό φθινοπωρινό φως. Μπροστά στα σκαλιά του Δημαρχείου οι λακέδες του δικαστηρίου ρίχνουν τον έτσι κι αλλιώς ανήμπορο να βαδίσει άντρα –τόσο καιρό καθηλωμένος στα δεσμά του– στα γόνατα. Με σκυμμένο το κεφάλι μπροστά στο συγκεντρωμένο πλήθος ακούει την απαγγελία της απόφασης από τον εκπρόσωπο του Συμβουλίου, που τελειώνει με τα λόγια: «Σε καταδικάζουμε, Μιχαήλ Σερβέ, να οδηγηθείς δέσμιος στην πλατεία Σαμπέλ και να καείς ζωντανός, μέχρι το σώμα σου να γίνει στάχτη, μαζί σου δε να καούν τόσο το χειρόγραφο του βιβλίου σου όσο και τα τυπωμένα αντίτυπα. Με τον τρόπο αυτόν θα τελειώσεις τις μέρες σου, για να αποτελέσεις παράδειγμα προς αποφυγήν για όλους εκείνους που θα διανοούνταν να διαπράξουν ένα παρεμφερές έγκλημα». Τρέμοντας και ανατριχιάζοντας από φρίκη ακούει ο καταδικασμένος την απόφαση. Ο φόβος του φρικτού θανάτου τον κάνει να συρθεί στα γόνατα προς τους κυρίους του Συμβουλίου και να εκλιπαρήσει για τη μικρή χάρη να θανατωθεί με τη σπάθα, «ώστε να μην τον ωθήσουν οι φοβεροί πόνοι στην απελπισία». Αν τυχόν έχει αμαρτήσει, το έχει κάνει εν αγνοία του· πάντα όμως η μοναδική σκέψη που τον ωθούσε, φωνάζει, ήταν η διαφύλαξη και η διατράνωση του ονόματος του Θεού. Και τότε βγαίνει μπροστά ο Φαρέλ και στέκεται ανάμεσα στους δικαστές και τον γονατιστό άνδρα. Μεγαλόφωνα ρωτάει τον μελλοθάνατο αν είναι διατεθειμένος να αποκηρύξει τη θέση του κατά της ομοουσίου τριάδος και να εξασφαλίσει έτσι την επιεικέστερη εκτέλεση της ποινής. Όμως ο Σερβέ –και ακριβώς οι τελευταίες αυτές στιγμές μεγαλύνουν ηθικά τη μορφή τού κατά τα άλλα κοινού αυτού άνδρα– για μια ακόμη φορά αρνείται κατηγορηματικά να δεχθεί την προσφορά, αποφασισμένος να τηρήσει τον λόγο που είχε δώσει, όταν είχε δηλώσει ότι είναι πρόθυμος να υποστεί τα πάντα για τις πεποιθήσεις του. Έτσι δεν απομένει πια παρά η τραγική έκβαση. Η πομπή έχει σχηματιστεί και ξεκινά. Μπροστά βαδίζει ο επικεφαλής αξιωματικός με τον βοηθό του, αμφότεροι με τα διακριτικά του βαθμού τους και περιστοιχισμένοι από τοξότες, πίσω τους συνωστίζεται ο αιώνια διψασμένος για αίμα όχλος. Σε όλη τη διάρκεια της διαδρομής μέσα από την πόλη, μπροστά σε ένα φοβισμένο και σιωπηλό πλήθος που έχει στοιβαχτεί στις παρυφές του δρόμου, ο Φαρέλ βρίσκεται στο πλευρό του μελλοθάνατου. Του μιλάει αδιάκοπα, προσπαθεί να τον πείσει να παραδεχτεί ακόμη και την ύστατη στιγμή την πλάνη του και να ανακαλέσει τις εσφαλμένες απόψεις του. Και η πραγματικά χριστιανική απάντηση του Σερβέ, ότι δηλαδή, μολονότι ο θάνατός του είναι άδικος, ο ίδιος ικετεύει τον Θεό να σπλαχνιστεί τους κατηγόρους του, κάνει τον Φαρέλ να εκραγεί και να τον κατακεραυνώσει με δογματική μανία: «Πώς; Έχεις υποπέσει στο βαρύτερο όλων των αμαρτημάτων, και ζητάς κι από πάνω να δικαιωθείς; Αν συνεχίσεις έτσι, θα σε εγκαταλείψω στην κρίση του Θεού. Δεν πρόκειται να σε συνοδεύσω άλλο, κι ας είχα αποφασίσει να μη σ’ αφήσω μέχρι την τελευταία σου πνοή». Όμως ο Σερβέ δεν απαντά πια. Οι δήμιοι και οι χολερικοί φανατικοί τού προκαλούν αηδία: ούτε λέξη πια σ’ αυτούς! Ασταμάτητα μουρμουρίζει ο υποτιθέμενος αιρετικός και αρνητής του Θεού, σαν για να δώσει κουράγιο στον εαυτό του: «Ω Θεέ, σώσε την ψυχή μου, ω Ιησού, υιέ του αιώνιου Θεού, σπλαχνίσου τον δούλο Σου», κάποια στιγμή υψώνει τη φωνή και απευθύνεται στους παρόντες, καλώντας τους να προσευχηθούν μαζί του και για χάρη του. Ακόμη κι όταν η πομπή φτάνει στον χώρο της εκτέλεσης, με τον πάσσαλο ήδη ορατό, ο Σερβέ γονατίζει και πάλι, για να προσευχηθεί ευλαβικά. Από φόβο όμως ότι η ευσεβής αυτή στάση του υποτιθέμενου αιρετικού θα μπορούσε να προκαλέσει εντύπωση στον κόσμο, ο φανατικός Φαρέλ κραυγάζει πάνω από τον γονατιστό άνδρα: «Βλέπετε εδώ με τα ίδια σας τα μάτια τη δύναμη που έχει ο Σατανάς όταν κρατάει έναν άνθρωπό στα νύχια του! Ο άνθρωπος αυτός είναι πολύ μορφωμένος και πίστεψε ίσως ότι ενεργεί ορθά. Τώρα όμως βρίσκεται στην εξουσία του Σατανά, κι αυτό μπορεί να συμβεί στον καθένα από σας». Στο μεταξύ έχουν αρχίσει οι μακάβριες προετοιμασίες. Τα ξύλα έχουν σωρευθεί γύρω από τον πάσσαλο, η αλυσίδα, με την οποία θα δεθεί ο Σερβέ σ’ αυτόν, είναι στη θέση της, ο δήμιος έχει δέσει τα χέρια του μελλοθάνατου. Και τότε ορθώνεται για μια τελευταία φορά ο Φαρέλ μπροστά στον κατάδικο, ο οποίος απλώς βογγάει πλέον σιγανά: «Ω Θεέ μου, Θεέ μου», και του φωνάζει επιτακτικά: «Δεν έχεις τίποτα άλλο να πεις;». Ελπίζει ακόμη ότι ο Σερβέ στη θέα του πασσάλου θα αναγνωρίσει τη μοναδική, την καλβινιστική αλήθεια. Όμως αυτός απαντά: «Τι άλλο θα μπορούσα να κάνω από το να μιλήσω για τον Θεό;». Απογοητευμένος απομακρύνεται ο Φαρέλ. Τώρα είναι η σειρά του άλλου δήμιου, του σωματικού, να εκτελέσει τη φρικτή υπηρεσία του. Με την σιδερένια αλυσίδα κρεμιέται ο Σερβέ από τον πάσσαλο, ένα σκοινί τυλίγεται τέσσερις ή πέντε φορές γύρω από το αποστεωμένο κορμί του. Κι ανάμεσα στο πονεμένο κορμί και στα δεσμά οι βοηθοί του δήμιου στριμώχνουν το βιβλίο και το χειρόγραφό του, εκείνο που ο δύσμοιρος είχε στείλει τότε sub sigillo secreti (με τη σφραγίδα του απορρήτου) στον Καλβίνο, ζητώντας την αδελφική του γνώμη. Τέλος του φορούν στο κεφάλι με τρόπο χλευαστικό μια κορόνα μαρτυρίου, ένα στεφάνι από τσαλιά που έχει εμποτιστεί με θειάφι. Με αυτή την καταχθόνια προεργασία, το έργο του δήμιου έχει ολοκληρωθεί. Τώρα το μόνο που απομένει είναι να βάλει φωτιά στα δαδιά, και η δολοφονία να πάρει τον δρόμο της. Καθώς οι φλόγες ξεπηδούν απ’ όλες τις μεριές, ο άμοιρος Σερβέ βγάζει ένα ουρλιαχτό τόσο ανατριχιαστικό, που οι θεατές αποστρέφουν για μια στιγμή με φρίκη το βλέμμα. Σύντομα καπνός και φωτιά έχουν καλύψει το κορμί, που σφαδάζει μέσα σε φρικτό μαρτύριο, ενώ ασταμάτητα και όλο και πιο διαπεραστικά ακούγονται οι στριγκές κραυγές πόνου μέσα από τις φλόγες που τρώνε αργά και βασανιστικά τις σάρκες του μαρτυρικού άνδρα. Και τέλος, ένα φοβερό ουρλιαχτό απελπισμένης επίκλησης: «Ιησού, Υιέ Θεού, ελέησον τον δούλο Σου!». Μισή ώρα διαρκεί αυτή η απερίγραπτα μαρτυρική μάχη με τον θάνατο. Κι ύστερα οι φλόγες καταλαγιάζουν, ο καπνός αρχίζει να διαλύεται και στον μαυρισμένο πάσσαλο κρέμεται από την πυρακτωμένη αλυσίδα μια καρβουνιασμένη, φρικιαστική μάζα, που σε τίποτα δεν θυμίζει ανθρώπινο ον. Αυτό που κάποτε ήταν ένα σκεπτόμενο γήινο πλάσμα, προσανατολισμένο με θέρμη προς το αιώνιο, ένα ζωντανό κομμάτι της θεϊκής ψυχής, έχει μετατραπεί τώρα σε έναν απαίσιο σωρό ακαθαρσιών, σε μια αηδιαστική, δύσοσμη μάζα, τέτοια που η θέα της θα μπορούσε ίσως να είχε κάνει για μια στιγμή τον Καλβίνο να συνειδητοποιήσει την κτηνωδία της αλαζονείας του, αυτής που τον κατέστησε δικαστή και δολοφόνο ενός εν Χριστώ αδελφού. Πού όμως βρίσκεται ο Καλβίνος αυτή την τρομακτική ώρα; Συνετά πράττοντας, έχει μείνει στο σπίτι του, είτε για να δηλώσει με τον τρόπο αυτόν ουδετερότητα, είτε για να προστατεύσει την ψυχική του υγεία. Με κλειστά παράθυρα κάθεται στο γραφείο του, παραχωρώντας στον δήμιο και στον περισσότερο από τον ίδιο εξοικειωμένο με τη φυσική κτηνωδία, τον εν πίστει αδελφό του Φαρέλ, το αποτρόπαιο έργο. Όταν το ζητούμενο ήταν να βρεθεί, να συρθεί στο δικαστήριο και να καεί στην πυρά ο αθώος Σερβέ, ο Καλβίνος ήταν το μυαλό και η ψυχή του όλου εγχειρήματος. Στον χώρο της εκτέλεσης βλέπει κανείς ωστόσο μόνο τους μίσθαρνους βασανιστές, όχι και τον πραγματικό ένοχο, τον άνθρωπο εκείνον που θέλησε και διέταξε αυτόν τον «ευσεβή φόνο». Θα χρειαστεί να έρθει η Κυριακή για να κάνει την εμφάνισή του: με επισημότητα και φορώντας τη μαύρη τήβεννο, ανεβαίνει στον άμβωνα για να εξυμνήσει μπροστά σε ένα σιωπηλό εκκλησίασμα ως μεγάλη, αναγκαία και δίκαιη την πράξη την οποία δεν τόλμησε ο ίδιος να κοιτάξει κατάματα. — Μετάφραση: Δημήτρης Δημοκίδης Επιμέλεια: Χ.Ε. Μαραβέλιας [1] Enghien: Βελγική κωμόπολη.

Σύνδεση