Τερπνές και ωφέλιμες διακοπές

Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος (επιμ.), Διετείς διακοπαί. Ένα Χρονικό. Διδασκαλείον Μέσης Εκπαιδεύσεως 1972-1974, Εστία ιδεών / Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα 2014, σελ. 220 Η ιδέα για τις συλλογικές και αφηγηματικές Διετείς διακοπές ήταν του Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλου. Τις σχεδίαζε εξαρχής ως βιβλίο. Μου πρότεινε την ιδέα δι’ επιστολής –πώς αλλιώς;– στις 12 Μαρτίου 2004. Είχε εντωμεταξύ αλληλογραφήσει με τους Λουκά Κούσουλα, Χριστόφορο Μηλιώνη, Κώστα Μπαλάσκα, Γιώργο Παγανό και Δημήτρη Σκλαβενίτη, οι οποίοι δέχτηκαν την πρόταση αλλά ήθελαν να δουν κάποια δείγματα γραφής για να καταλάβουν καλύτερα πώς εννοούσε αυτό που τους πρότεινε. Επειδή λοιπόν χρειάζονταν δείγματα, ο Ν. Δ. Τ. μου πρότεινε να ξεκινήσει η δημοσίευση στη Νέα Εστία. Περιττό να προσθέσω ότι δέχτηκα ασμένως. Πράγματι, δυόμισι μήνες αργότερα, 27 Μαΐου 2004, λαβαίνω την «Πρώτη απειθαρχία», με την παράκληση να την δημοσιεύσω στο τχ. Ιουλίου-Αυγούστου. Στο τεύχος εκείνο όμως, στο Μηνολόγιο, είχα προγραμματίσει τη δημοσίευση δύο κειμένων του Τριανταφυλλόπουλου (το δεύτερο ήταν επιστολή του Λαόνικου Διονυσίου) και δεν χωρούσε τρίτο. Έτσι λοιπόν η δημοσίευση των Διετών διακοπών ξεκινάει τον Σεπτέμβριο 2004, σε ειδική στήλη του Μηνολογίου που έφτιαξα για τη φιλοξενία τους, υπό τον τίτλο «Χρονικό».[1] Ο χορός άρχισε. Τον Οκτώβριο 2004 θα ακολουθήσει ο Κούσουλας (ο οποίος ήταν, από ό,τι φαίνεται, ο πιο ζεστός με την ιδέα του Τριανταφυλλόπουλου), τον Νοέμβριο ο Μηλιώνης, τον Δεκέμβριο ο Παγανός, τον Ιανουάριο 2005 ο Μπαλάσκας, και πάλι από την αρχή. Ο Σκλαβενίτης, για λόγους που δεν γνωρίζω, δεν θα συμμετάσχει τελικά. Ο Τριανταφυλλόπουλος επικοινωνεί με όλους και κατευθύνει διακριτικά και επιδέξια. Οι συγγραφείς στέλνουν τα κείμενα πρώτα σε εκείνον και μετά τα λαβαίνω εγώ. Πρόεδρος της τάξης του 1972, προεδρεύει και τώρα. Είχε ζητήσει κείμενο και από τη Γωγώ Παπακωστούλα και αγωνιούσε πώς θα τα κατάφερνε, γερασμένη και κουρασμένη καθώς ήταν. Το κείμενο ήρθε τελικά, το φρόντισα διακριτικά αλλά όχι κατά τις υποδείξεις του Ν. Δ. Τ., και δημοσιεύτηκε τον Ιανουάριο 2006. Μπορεί να μην ήταν στο γενικό πνεύμα, αλλά η συγκίνηση όλων ήταν μεγάλη από τη συμμετοχή και της Γωγώς τους στο «Χρονικό». Δυο χρόνια κράτησαν οι διακοπές στο Διδασκαλείο, άλλα τόσα και κάτι παραπάνω, και η αφήγησή τους στη Νέα Εστία, από τον Σεπτέμβριο 2004 (τχ. 1770) ώς τον Οκτώβριο 2006 (τχ. 1793). Τις χάρηκαν οι συγγραφείς, τις χάρηκαν οι αναγνώστες, τις χάρηκα πολύ και εγώ. Θα ιστορήσω αλλού τη σχέση του Τριανταφυλλόπουλου με τη Νέα Εστία κατά τη δεκατετραετία 1998-2012. Τα κείμενα που δημοσίευσε, επωνύμως ή ψευδωνύμως, στο περιοδικό αυτά τα χρόνια ξεπερνούν τον συνολικό αριθμό –152– των τευχών, γιατί σε ορισμένα από αυτά υπάρχουν δύο κείμενά του. Καθώς όμως έπιασα να ξεφυλλίζω τα τεύχη εκείνης της περιόδου, διαπίστωσα με έκπληξη ότι υπάρχουν εννέα από τα οποία απουσιάζει η υπογραφή του Τριανταφυλλόπουλου, έστω και ως επιστολογράφου. Το μέτρημα αυτό, έκφραση στείρου σχολαστικισμού ασφαλώς, μου φάνηκε ωστόσο χρήσιμο για έναν άλλο λόγο. Χάρις σε αυτό μπόρεσα να απαντήσω στο απορημένο ερώτημα αγαπητού φίλου και μανιακού των παλαιοβιβλιοπωλείων για ποιο λόγο έχει πάει στα ύψη η τιμή εννέα συγκεκριμένων τευχών της Νέας Εστίας: είναι ακριβώς αυτά τα εννέα τεύχη της περιόδου Ζουμπουλάκη στα οποία δεν γράφει ο Τριανταφυλλόπουλος! Το γεγονός αυτό τα κατέστησε συλλεκτικά και τα κυνηγάνε μανιωδώς. Μιας και ο λόγος πάντως για περιοδικά, ας προσθέσω ότι η υψηλή ποιότητα των κειμένων και η τακτική συνεργασία, όσο σημαντικά και αν είναι, δεν είναι αυτό που κυρίως αποζητάει από τους συνεργάτες του ένας περιοδικατζής. Περισσότερο θέλει ιδέες και προτάσεις, φρέσκιες, ζωντανές, πρωτότυπες, που να κινητοποιούν την αναγνωστική διάθεση. Αυτό δηλαδή ακριβώς που έκανε ο Τριανταφυλλόπουλος. Μετά την ολοκλήρωση λοιπόν της δημοσίευσης των «Διετών διακοπών» στο Μηνολόγιο της Νέας Εστίας έπρεπε πια να πραγματοποιηθεί και η έκδοση του βιβλίου. Τον Φεβρουάριο 2010 ο Τριανταφυλλόπουλος στέλνει το πλήρες σώμα του βιβλίου, με τον πρόλογο και τα επίμετρα. Ένα μήνα πριν, στις 16 Ιανουαρίου, είχε πεθάνει η Γωγώ Παπακωστούλα-Γιανναρά. Μεσολάβησαν πολλά από τότε, και το βιβλίο θα βγει τελικά τον Μάιο 2014, στη σειρά «Εστία ιδεών». Οι Διετείς διακοπαί είναι τώρα μόνες τους, αυτόνομες. Δεν τις διαβάζει πια κανείς επειδή έπεσε πάνω τους στις σελίδες του περιοδικού, τις διαβάζει μόνο για χάρη τους και ο καθένας βέβαια για τους δικούς του λόγους. Αν πάντως το βιβλίο ήταν μόνο ένα αφηγηματικό τεκμήριο για το Διδασκαλείο του 1972-74, τότε θα απευθυνόταν αποκλειστικά σε κάποιους ελάχιστους παλιούς καθηγητές της Μέσης και στους ιστορικούς της εκπαίδευσης. Καλοδεχούμενοι και αυτοί, το βιβλίο όμως απευθύνεται και στους σημερινούς δασκάλους, γιατί ανακινεί ζητήματα που αφορούν και το σημερινό σχολείο. Θα σταθώ σε δύο: α) στο πολύπαθο μάθημα της λογοτεχνίας και β) στην αξιολόγηση και στελέχωση της Εκπαίδευσης. Παρακολουθούμε μέσα στις σελίδες του βιβλίου τη μάχη των μετεκπαιδευομένων, με την υποστήριξη της υπεύθυνης του φιλολογικού και θεολογικού τομέα στο Διδασκαλείο, της Γωγώς Παπακωστούλα, ενάντια στα διαγράμματα, κατά τη διδασκαλία της λογοτεχνίας. Ο αναμορφωτής του Διδασκαλείου Μέσης Εκπαιδεύσεως (ΔΜΕ)[2] και επί τέταρτον του αιώνος (1941-1964) διευθυντής του Κ. Δ. Γεωργούλης (1894-1968) τοποθετείται στη θέση του αντιπάλου, γιατί σε αυτόν αποδίδεται η πατρότητα των διαγραμμάτων. Προσωπικά δεν γνωρίζω αν και πού τα έχει υποδείξει αυτά ο ίδιος ο Γεωργούλης. Και στα τρία βιβλία του που εκδόθηκαν μετά τον θάνατό του, βασισμένα στις παραδόσεις του στο Διδασκαλείο, δεν βρήκα μια παρόμοια πρόταση.[3] Ίσως να ήταν προφορική διδασκαλία και πρακτική του ή διδασκαλία κάποιου άλλου, κατά την περίοδο της δικής του διεύθυνσης του ΔΜΕ. Πάντως ούτε ο Τριανταφυλλόπουλος ούτε οι άλλοι συγγραφείς του τόμου παραπέμπουν σε κάποιο γραπτό τεκμήριο που να δείχνει ότι ο Γεωργούλης ήταν όντως ο εισηγητής των διαγραμμάτων (βλ. σ. 139). Όπως και να ’χει, αυτή ήταν η γενική πεποίθηση για την πατρότητά τους και κυρίως αυτή ήταν η μέθοδος των καθηγητών του Βαρβακείου. Η λογοτεχνία είναι το μάθημα που προκαλεί τη μεγαλύτερη διδακτική αμηχανία στους φιλολόγους. Όταν έχουν να διδάξουν γραμματική, συντακτικό, ιστορία, ξέρουν τι να κάνουν. Στη λογοτεχνία έχουν μπροστά τους ένα κείμενο που πάνυ σιγᾷ, ανυπεράσπιστο, σύμφωνα με κάποια διάσημα λόγια του Πλάτωνα (Φαίδρος, 275 d), και πρέπει εκείνοι να το κάνουν να μιλήσει. Εδώ πραγματικά αμηχανούν. (Παρένθεση: αν δεν μιλήσει πρώτα μέσα τους, δεν θα το κάνουν ποτέ να μιλήσει στους μαθητές τους.) Κάνει λοιπόν ο καθένας του κεφαλιού του, ό,τι του ’ρθει. Άλλοι αναδιηγούνται απλώς τον ποιητικό μύθο, το στόρυ, άλλοι κοινωνιολογούν ή ηθικολογούν με πρόσχημα το κείμενο, άλλοι θεωρούν ότι η λογοτεχνία είναι απλώς έκφραση συναισθημάτων και καλούν τους μαθητές να εκφράσουν επ’ ευκαιρία και τα δικά τους («Τι νιώθετε; Τι συναισθήματα σας γεννάει το κείμενο;»). Η διδασκαλία της λογοτεχνίας είναι το βασίλειο του διδακτικού αυτοσχεδιασμού και της ερμηνευτικής αυθαιρεσίας. Οι τεχνικές λοιπόν και οι μέθοδοι λυτρώνουν από την αμηχανία, και γι’ αυτό προσφεύγουν σε αυτές οι πιο φιλότιμοι από τους συναδέλφους, όπως τότε οι φιλόλογοι του Βαρβακείου στα «γεωργούλεια» (;) διαγράμματα: χωρισμός σε ενότητες, γλωσσική εξομάλυνση, πραγματολογικές διευκρινίσεις, ιδεολογικά στοιχεία, αισθητικά στοιχεία (μεταφορές, παρομοιώσεις, κοσμητικά επίθετα), χαρακτηρισμός προσώπων. Και όλα αυτά γραμμένα σε παράλληλες στήλες στον πίνακα. Η μέθοδός τους έβγαζε από την αμηχανία, αλλά, όπως γράφει με ένταση ο Τριανταφυλλόπουλος, ισοπέδωνε τα κείμενα και τα νέκρωνε: Οι στήλες του διαγράμματος γέμιζαν με-τάξη-και-συμμετρία και όταν ακουγόταν το κουδούνι της εξόδου εκείνο δέσποζε πλήρες στον πίνακα. Πλήρες – και αδρανές. Λεύκαζε σαν τα κόκαλα ζώου ξασπρισμένα από τον ήλιο, ξηρά και γεγυμνωμένα, με το δέρμα και τη σάρκα από καιρό καταλυμένη και την πνοή σβηστή. Αν διέγραφες τον τίτλο του διδαγμένου κειμένου, σημειωμένον πάνω πάνω, ήταν αδύνατο να διακρίνεις σε ποιον ανήκαν αυτά τα οστά από κιμωλία που σε λίγο θα αφάνιζε το σφουγγάρι, αν η τάξη είχε ακούσει Σολωμό ή Παλαμά ή Δροσίνη ή Σκίπη, αν είχε διδαχτεί Παπαδιαμάντη ή Καρκαβίτσα ή Τραυλαντώνη ή Σπ. Μελά. (σ. 139) Η μέθοδός τους υπηρετούσε τον εαυτό της και τους ίδιους, αλλά ποτέ το κείμενο, είχε καταστεί «είδωλο κειμενοβόρο» (σ. 139). Την ίδια στάση έναντι της αυτοδικαιούμενης μεθόδου τηρούν όλοι οι συγγραφείς των Διακοπών. Θα συγκρουστούν όχι μόνο με τη διεύθυνση του Διδασκαλείου αλλά και με τους καθηγητές του Βαρβακείου. Ο Τριανταφυλλόπουλος ωστόσο, ίσως και ο Κούσουλας, στη μάχη κατά της μεθοδολατρίας, υποτιμούν τον κίνδυνο του διδακτικού αυτοσχεδιασμού, για να μην πω ότι τους αρέσει και τον απολαμβάνουν.[4] Ξέρουμε όμως από άλλες τέχνες, τη μουσική ή το θέατρο, ότι μόνο οι σπουδαίοι και ταλαντούχοι μπορούν να αυτοσχεδιάσουν με επιτυχία και έμπνευση. Οι Τριανταφυλλόπουλος, Κούσουλας και συντροφία μπορούν να αυτοσχεδιάσουν, να συσχετίσουν, να σχολιάσουν εμπνευσμένα. Η διδασκαλία ωστόσο δεν μπορεί να είναι υπόθεση μόνο των προικισμένων και των ταλαντούχων. Το θέμα λοιπόν είναι τι γίνεται με όλους τους άλλους, όπως σωστά το επισημαίνει και ο Μπαλάσκας (σ. 84), εκείνους που έχουν πολύ μικρότερη από τους πρωταγωνιστές μας γνώση (και αγάπη) της λογοτεχνίας. Ποιο το αποτέλεσμα όλης αυτής της αμάχης ενάντια στα διαγράμματα και την εν γένει μεθοδολατρία; Άλλαξε κάτι στην ατμόσφαιρα του Βαρβακείου; Ούτε αυτό το έμαθα ποτέ. Όσες ενδείξεις έχω λένε πως έμειναν όλοι στα παλιά. (Δεν τους μέμφομαι πια για την επιμονή τους, αφού δεν ήταν καθόλου λίγοι και οι συμμετεκπαιδευόμενοι που προσφύγαν στην ασφάλεια των διαγραμμάτων, κι ας είχαν ακούσει συζητήσεις και συζητήσεις για το θέμα αυτό.) (Ν. Δ. Τ., σ. 183) Όλοι ξέρουμε πόσο δύσκολα αλλάζουν οι παγιωμένες διδακτικές συνήθειες. Τόσες συγκρούσεις και τόσο πάθος πήγαν λοιπόν στα χαμένα, εκτός από την ωφέλεια που προσπόρισαν στους ίδιους τους τολμητίες; Ναι, θα μπορούσε κάλλιστα να είχαν πάει στο βρόντο, αν δεν μεσολαβούσε το μεγάλο γεγονός, που σήμερα, φευ, κοντεύει να πάρει αρνητική σημασία: η Μεταπολίτευση. Λίγους μήνες μετά την απόλυση των μετεκπαιδευομένων μας από το Διδασκαλείο, θα πέσει η χούντα. Άλλος αέρας πια θα φυσήξει στην Εκπαίδευση, θα αλλάξουν τα αναλυτικά προγράμματα και τα βιβλία, και οι δικοί μας θα κληθούν να παίξουν τον ρόλο τους. Κατά τη Μεταπολίτευση τα Νεοελληνικά Αναγνώσματα για τη Μέση Εκπαίδευση μετονομάζονται σε Κείμενα Νεοελληνικής Λογοτεχνίας (ΚΝΛ), λόγω ακριβώς ότι το βάρος πέφτει στα αμιγώς λογοτεχνικά κείμενα. Αρχίζουν να κυκλοφορούν το 1977 και ολοκληρώνονται το 1983, καλύπτοντας και τις έξι τάξεις της Μέσης. Τα βιβλία αυτά, όση κριτική και αν επιδέχονται, αποτελούν σταθμό στην ιστορία της διδασκαλίας του μαθήματος, γιατί έφεραν στις γυμνασιακές και λυκειακές τάξεις, κείμενα που είναι πράγματι αυτό που λέει ο τίτλος τους: νεοελληνική λογοτεχνία. Στην πενταμελή συγγραφική ομάδα μετέχουν τρεις από τους μετεκπαιδευθέντες των Διετών διακοπών: Μηλιώνης, Παγανός, Μπαλάσκας. Το 1985, για πρώτη φορά, με τέτοιο τρόπο, στα εκπαιδευτικά μας χρονικά, θα εκδοθεί το Βιβλίο του καθηγητή, σε τρεις τόμους, με σκοπό να βοηθήσει και όχι να χειραγωγήσει τη διδασκαλία. Γράφεται από την ίδια συγγραφική ομάδα, μετέχουν πάλι δηλαδή πάλι και οι τρεις παραπάνω συν, αυτή την φορά, τον Λουκά Κούσουλα, άρα από τους έξι συγγραφείς οι τέσσερεις ανήκουν στους μετεκπαιδευθέντες του Διδασκαλείου,1972-74. Ο Τριανταφυλλόπουλος εξακολουθεί να επέχει. Τα ΚΝΛ, που αναθεωρήθηκαν το 2000-2001 από την αρχική συγγραφική ομάδα,[5] κράτησαν τριάντα χρόνια για το Γυμνάσιο (αντικαταστάθηκαν το 2006-07, ενώ για το Γενικό Λύκειο ισχύουν ακόμη, όσο κι αν η αλλαγή του 2011 κατάργησε κατά μέγα μέρος το βιβλίο της Α΄ Λυκείου. Όσα καλά σχολικά βιβλία ωστόσο και αν βγουν, όσα καλά βοηθήματα και αν κυκλοφορήσουν, η λογοτεχνία θα μένει πάντα το δυσκολότερο να διδαχτεί μάθημα. Οι φιλόλογοι που την αγαπάνε και τη διαβάζουν, όσοι νιώθουν, από τα εφηβικά τους χρόνια, σωματική αναστάτωση, με ένα ποίημα, ένα διήγημα ή ένα μυθιστόρημα θα βρουν ασφαλώς και από μόνοι τους τον τρόπο να την διδάξουν σωστά. Μα αυτοί είναι λίγοι. Στη ζωή όλα είναι ζήτημα βαθμού. Ζήτημα βαθμού είναι και μια επιτυχημένη ή αποτυχημένη διδασκαλία. Θέλω να πω ότι ο φιλότιμος καθηγητής, με διαρκή μετεκπαίδευση και κατάλληλα βοηθήματα,[6] μπορεί να σταθεί διδακτικά μέσα στην τάξη, στο μάθημα της λογοτεχνίας, και ας μην ήταν παιδιόθεν εραστής της. Τον κειμενοβόρο δράκοντα του μηχανικού σχολαστικισμού δεν θα τον σκοτώσει βεβαίως ποτέ κανένας Αι-Γιώργης της φιλολογίας και της διδακτικής, αλλά θα παραμονεύει πάντα γύρω από τις λογοτεχνικές πηγές, ξεγελώντας με την αλλαγμένη κάθε φορά θωριά του. Αυτό ακριβώς έγινε στο μάθημα με την εισαγωγή της αφηγηματολογίας με το πρόγραμμα σπουδών του 1999 και της διαθεματικότητας το 2005. Οι μαθητές αντί να ψάχνουν για καλολογικά στοιχεία αναζητούν ενδο- εξω- ετερο- και ομο-διηγητικούς αφηγητές ή κάνουν διαθεματικές εργασίες, δηλαδή σπαταλάνε χρόνο και κάνουν το μυαλό τους κουρκούτι. Το κείμενο είναι πάλι απλώς ένα πρόσχημα. Αν υπήρχε σήμερα Διδασκαλείο θέλω να πιστεύω πως δεν θα αντιδρούσαν διαφορετικά, από ό,τι η φουρνιά του 1972, όσοι καθηγητές σκαμπάζουν από λογοτεχνία και τύχαινε να κάθονταν στα θρανία του. Ο Ν. Δ. Τ. πάντως ομολόγησε ότι θα βαθμολογιόταν κάτω από τη βάση, αν είχε να απαντήσει στα ερωτήματα που τέθηκαν στους μαθητές, κατά τις πανελλαδικές εξετάσεις του 2006, για το παπαδιαμαντικό «Όνειρο στο κύμα».[7] Η μετεκπαίδευση στο Διδασκαλείο, της δευτεροβάθμιας όσο της πρωτοβάθμιας, ήταν συνδεδεμένη με την δημιουργία στελεχών για την Εκπαίδευση. Η φουρνιά του 1972 είναι η πρώτη που μπαίνει με δύσκολες εξετάσεις. Οι συγγραφείς μας πηγαίνουν εκεί όχι τόσο από φιλοδοξία καριέρας, αλλά ο καθένας για τον δικό του λόγο. Το γεγονός όμως ότι είναι ξεδιαλεγμένοι με εξετάσεις, συνεπάγεται αυτονόητα υψηλό επίπεδο. Από την άλλη το Διδασκαλείο επανδρώνεται με ικανούς διδάσκοντες. Ανάμεσά τους και ορισμένοι άριστοι. Και βεβαίως η Γωγώ Παπακωστούλα. Άρα, οι καλοί εισαχθέντες βγήκαν από το Διδασκαλείο καλύτεροι. Οι απόφοιτοι θα προσφέρουν πολλά στη Μέση Εκπαίδευση από διάφορες θέσεις και με διάφορους τρόπους. Ήταν δηλαδή το Διδασκαλείο και ένας ουσιαστικός θεσμός αξιολόγησης και διάπλασης στελεχών για την Εκπαίδευση. Ο Γ. Δ. Παγανός συνοψίζει λιτά αυτή την πτυχή του: Το Διδασκαλείο, παρά τις όποιες αδυναμίες του, ανταποκρίθηκε στο σκοπό του: την προετοιμασία στελεχών της εκπαίδευσης. Οι απόφοιτοί του στη μεταπολίτευση στελέχωσαν την εκπαίδευση ως διευθυντές σχολείων, προϊστάμενοι γραφείων, νομαρχιακοί διευθυντές, σχολικοί σύμβουλοι, σύμβουλοι του Π.Ι. [Παιδαγωγικού Ινστιτούτου] κ.λπ. Η κατάργησή του με συνηγορία του κλάδου ήταν πολλαπλά επιζήμια για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Και το σημαντικότερο, εξάλειψε ένα ασφαλέστερο κριτήριο για περισσότερο αντικειμενική και αξιοκρατική επιλογή στελεχών. (σ. 72) Αυτή τη συνηγορία του κλάδου την προσδιορίζει σαφέστερα ο Χριστόφορος Μηλιώνης: Επειδή οι εργατοπατέρες που «υπερασπίζονται τα συμφέροντα του κλάδου» αγρυπνούσαν, ώστε να μην υπάρχει κανένα νομοθετημένο όργανο υπηρεσιακής αξιολόγησης… (σ. 44) Το διετές ΔΜΕ καταργήθηκε το 1983 (η τελευταία φουρνιά μπήκε το 1981), το διαδέχτηκε η μονοετής ΣΕΛΜΕ (είχε αρχίσει να λειτουργεί από το 1977), που καταργήθηκε κι αυτή με τη σειρά της το 1991 και έδωσε τη θέση της στα ΠΕΚ (τρίμηνα αρχικώς, 1992-1994) και τα οποία χωρίς να καταργηθούν έχουν πάψει πια να λειτουργούν. Σήμερα, από την άποψη της μετεκπαίδευσης ή της επιμόρφωσης βρισκόμαστε στο σημείο μηδέν. Σαράντα χρόνια μετά τις Διετείς διακοπές και τριάντα μετά το κλείσιμο του Διδασκαλείου οι καθηγητές μπαίνουν στις τάξεις χωρίς εισαγωγική επιμόρφωση και θα διδάσκουν επί χρόνια χωρίς κανενός είδους ουσιαστική ενδοϋπηρεσιακή επιμόρφωση. Το κρίσιμο ζήτημα της επιμόρφωσης έχει αφεθεί στη διάθεση και τον πατριωτισμό των σχολικών συμβούλων – ό,τι προαιρείται ο καθείς. Στο ίδιο σημείο μηδέν και παρακάτω βρισκόμαστε και στο ζήτημα της αξιολόγησης. Οι καθηγητές και οι δάσκαλοι αξιολογούν καθημερινά τους μαθητές, αλλά εκείνοι δεν δέχονται να αξιολογηθούν από κανέναν. Ο κλάδος των εκπαιδευτικών εξακολουθεί να θεωρεί την αξιολόγηση τον μέγα εχθρό του, και από την άλλη η πολιτεία, με τις τελευταίες νομοθετήσεις, έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι της για να γελοιοποιήσει την έννοια και τη λειτουργία της και να την καταστήσει δυσκόλως υπερασπίσιμη. Οι καθηγητές διανύουν τριακονταπενταετείς σταδιοδρομίες ανεπιμόρφωτοι και αναξιολόγητοι. Μια από τις καταλήψεις σχολείων του 1998. (Από το βιβλίο Από το κοντύλι στον υπολογιστή). Τα πράγματα σήμερα δεν είναι διόλου ρόδινα για το σχολείο, όχι μόνο εξαιτίας της οικονομικής κρίσης, αλλά και για ένα σωρό παιδαγωγικές ανοησίες που κυκλοφορούν άκριτα στα χωράφια του, με πρώτη και καλύτερη τη νέα δεισιδαιμονία της καινοτομίας. Δεν θα μακρύνω άλλο τον λόγο, γιατί θα μας έφερνε μακριά από τις Διετείς διακοπές, δεν αντιστέκομαι όμως να προσθέσω ότι η παντοτινή καινοτομία –σκόπιμο το οξύμωρο– του σχολείου είναι να μαθαίνουν οι μαθητές γράμματα. Είχα διαβάσει πριν από χρόνια ένα βιβλίο με τον τίτλο Honneur aux maîtres (Τιμή στους δασκάλους).[8] Περιέχει μαρτυρίες επιφανών Γάλλων επιστημόνων, φιλοσόφων, δημοσιογράφων, δικηγόρων για το ποια στάθηκε η καθοριστική πνευματική συνάντηση της ζωής τους. Ανάμεσά τους άνθρωποι όπως ο Λεβινάς, ο Ρικαίρ, ο Μαριόν, η Ζακλίν ντε Ρομιγύ, ο Ζαν Ντανιέλ, ο Υβ Μπονφουά, ο Ντομινίκ Λαπλάν, καθηγητής της Νευρολογίας, ο πρωθυπουργός Μισέλ Ντεμπρέ, και πολλοί άλλοι. Όλοι αυτοί σπούδασαν σε μεγάλα πανεπιστήμια, με σοφούς καθηγητές, έκαναν τις διατριβές τους με ιερά τέρατα της επιστήμης και της σκέψης, κι ωστόσο όταν τους ρωτάνε ποια στάθηκε η καθοριστική πνευματική συνάντηση της ζωής τους αναφέρουν οι περισσότεροι καθηγητές τους στο Γυμνάσιο και το Λύκειο, κυρίως της ειδικότητας που εμείς ονομάζουμε φιλολόγους. Όποια επιστημονική ή επαγγελματική διαδρομή και αν ακολούθησαν μνημονεύουν τους καθηγητές της λογοτεχνίας, της γλώσσας, της ιστορίας, της φιλοσοφίας που είχαν στο σχολείο. Αυτό είναι μια αλήθεια που οι φιλόλογοι δεν πρέπει ποτέ να ξεχνούν. Κάπως έτσι αισθάνομαι και εγώ τούτη την παρουσίαση, ως τιμή στους δασκάλους Γωγώ Παπακωστούλα, Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλο, Λουκά Κούσουλα, Χριστόφορο Μηλιώνη, Κώστα Μπαλάσκα, Γ. Δ. Παγανό, και πάμπολλους άλλους που, παρά την κρατική προχειρότητα και τσαπατσουλιά, παρά τις οδηγίες δήθεν παιδαγωγών, ψυχολόγων και ειδικών της διδακτικής, αυτοί βρίσκουν πάντα τον τρόπο να μαθαίνουν τα παιδιά γράμματα, να τους παραδίδουν τον κόσμο που παρέλαβαν, για μπορέσουν αύριο εκείνα, αποχαιρετώντας το σχολείο, να τον συνεχίσουν και να τον αλλάξουν. [1] Το πρώτο αυτό κείμενο και όλα τα υπόλοιπα των «Διετών διακοπών» στη Νέα Εστία τα υπογράφει ως Νίκος Τριανταφυλλόπουλος. Όποιος γνωρίζει τη σημειολογία των ονοματεπωνύμων που χρησιμοποιεί ο συγγραφέας, αντιλαμβάνεται αμέσως ότι τα κείμενά του αυτά τα τοποθετεί στην περιοχή της λογοτεχνίας. Στην έκδοση του βιβλίου θα προτιμήσει το φιλολογικότερο και επιβλητικότερο Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος. [2] Για μια συνοπτική ιστορία του ΔΜΕ, βλ. το πρώτο κείμενο του Γ. Δ. Παγανού, σ. 63, σημ. 1. [3] Γενική διδακτική [1972], Γενική παιδαγωγική (1973), Η ουσία και η διδακτική των Θρησκευτικών (1975), και τα τρία από τις εκδόσεις Παπαδήμα. [4] Στο κείμενό του, «Οι επικίνδυνες συνταγές ή τα κακά της νοικοκυροσύνης», δημοσιευμένο την εποχή του Διδασκαλείου, ο Ν. Δ. Τ. τον υπερασπίζεται και θεωρητικά: «Και πρώτα πρώτα γιατί να νοικοκυρέψω ένα μάθημα Αρχαίων ή Νέων Ελληνικών; Σ’ ένα κόσμο που όλο και πιο πολύ νοικοκυρεύεται […], δε θα έπρεπε κι εμείς και τα παιδιά να αλητεύουμε λιγάκι; […] Γιατί τα Ελληνικά να μην είναι ένα λοξοδρόμισμα από τη γνωστή κοίτη, μια αναπνοή δίχως γυμναστικό πρόσταγμα, μια περιδιάβαση απρογραμμάτιστη;», περ. Ευθύνη, τχ. 22, Οκτώβριος 1973, σ. 521-525, και αργότερα στο επίμετρο του βιβλίου Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, σε συνεργασία με τον Νίκο Φωκά, Νεοελληνικά διδακτικά δοκίμια για το Γυμνάσιο (Βιβλιοπωλείον της “Εστίας”, Αθήνα 1986). [5] Έχουν προηγηθεί και άλλες μικρότερης έκτασης αναθεωρήσεις, βλ. Λάμπρος Βαρελάς, Η νεοελληνική και μεταφρασμένη λογοτεχνία στην ελλαδική δευτεροβάθμια εκπαίδευση (1884-2001), Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, Θεσσαλονίκη 2007, σ. 16-17, σημ. 24 και 25. [6] Από τα διάφορα βοηθήματα για τη λογοτεχνία, ποια μπορούν να διαβάζονται επωφελώς, ακόμη και όταν έχουν πάψει να διδάσκονται τα κείμενα τα οποία σχολιάζουν; Μόνο όσα είναι γραμμένα από ανθρώπους με γνώση και αγάπη της λογοτεχνίας (Θέμελης , Κουλουφάκος). Τέσσερεις των Διετών διακοπών (Λ. Κούσουλας, Χ. Μηλιώνης, Γ. Παγανός, Ν. Τριανταφυλλόπουλος) θα γράψουν, λίγο μετά την αποφοίτησή τους από το Διδασκαλείο και πριν από την έκδοση των Κειμένων Νεοελληνικής Λογοτεχνίας, τα Νεοελληνικά διδακτικά δοκίμια για το Λύκειο, Παπαζήσης, Αθήνα 1976 (βλ. σχετικώς Διετείς διακοπαί, σ. 190-191). Οι Τριανταφυλλόπουλος, Παγανός και Μπαλάσκας θα συνεχίσουν και ξεχωριστά ο καθένας. Γενικά πάντως, και για να μην περιοριζόμαστε στους συγγραφείς του Χρονικού μας, τα καλά βοηθήματα για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας στη Μέση μπορεί να μην είναι πολλά, είναι όμως τόσα ώστε ο ευσυνείδητος καθηγητής να έχει πού να πατήσει. [7] Ν. Δ. Τριανταφυλλόπουλος, «Το χαμένο δίδαγμα. Αποχαιρετώντας τα Νέα Ελληνικά που φεύγουν», Νέα Εστία, τχ. 1798, Μάρτιος 2007, σ. 355-387. [8] Marguerite Léna (επιμ.), Honneur aux maîtres, Criterion, Παρίσι 1991.

Τερπνές και ωφέλιμες διακοπές

Σύνδεση