Η «Βισσούλα» του Αυσονίου

1. Εισαγωγή Λίγα λόγια για τον Αυσόνιο Ο Δέκιμος Μάγνος Αυσόνιος γεννήθηκε στο Μπορντό της Γαλλίας γύρω στο 310 μ.Χ. Συνεπώς, η λογοτεχνική του παραγωγή εντάσσεται στη λατινική ποίηση της Ύστερης Αρχαιότητας (3ος-7ος αιώνας μ.Χ.). Ο Αυσόνιος, που θεωρείται ως ο πρώτος Γάλλος ποιητής, «ανατράφηκε σε ένα περιβάλλον πολυπολιτισμικό από άποψη εθνοτήτων, γλωσσών και θρησκειών».[1] Απέκτησε πολύπλευρη μόρφωση από περίφημους δασκάλους στην ιδιαίτερη πατρίδα του, όπου δίδαξε για πολλά χρόνια και ο ίδιος γραμματική και ρητορική. Στις αρχές της δεκαετίας του 330 μ.Χ., παντρεύεται τη Σαβίνα, με την οποία αποκτά τρία παιδιά (οι γιοι του ονομάζονταν Αυσόνιος και Εσπέριος, ενώ δεν αναφέρεται το όνομα της κόρης του). Πολλοί μελετητές ασχολήθηκαν με το θρήσκευμα του Αυσονίου στο παρελθόν· τώρα πλέον θεωρείται δεδομένο ότι ήταν χριστιανός, αλλά «δεν αποποιήθηκε τίποτε από την “εθνική” του παιδεία και στο μεγαλύτερο μέρος του έργου του ουσιαστικά δεν αποστασιοποιήθηκε ποτέ από τον παγανισμό»,[2] όπως σημειώνει ο Πολυμεράκης. O Αυσόνιος διαπρέπει στη διδασκαλία για τριάντα χρόνια, γεγονός που δεν διαφεύγει της προσοχής του αυτοκράτορα Βαλεντινιανού Α΄ (321-375 μ.Χ.), ο οποίος τον καλεί στους Τρεβήρους περίπου το 365, προκειμένου να αναλάβει τη διδασκαλία του γιου του, Γρατιανού (359-383 μ.Χ.). Η θέση αυτή του εξασφαλίζει την είσοδό του στην αυτοκρατορική αυλή αλλά και πολλά και διακεκριμένα αξιώματα. Η λαμπρή αυτή πορεία του διακόπτεται το 383, όταν δολοφονείται ο Γρατιανός. Τα τελευταία χρόνια της ζωής του (πέθανε γύρω στο 395 μ.Χ.) τα πέρασε στην πατρίδα του, ασχολούμενος με τη λογοτεχνία. Το corpus των έργων του είναι πραγματικά τεράστιο. Αποτελείται κυρίως από έργα ποιητικά, αλλά και πεζά. Η κατηγοριοποίηση των ποιημάτων του Αυσονίου είναι αρκετά δύσκολη λόγω διαφόρων επικαλύψεων. Ο Γκριν χωρίζει το ποιητικό έργο του Αυσονίου σε τρεις κατηγορίες: α) προσωπική ποίηση, δηλαδή αυτή που σχετίζεται με τα μέλη της οικογένειάς του, β) την περιγραφική και την αποδεικτική ποίηση, δηλαδή μια μορφή ιστορικού έργου σε στίχους για διάφορα θέματα, π.χ. τις πόλεις της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, τους αυτοκράτορες, τον ποταμό Μοζέλλα κ.ά., γ) τη «γυμναστική» ποίηση (όπως την αποκαλεί ο Γκριν), δηλαδή τα ποιήματα που πραγματεύονται ένα δύσκολο θέμα σε περίτεχνη μορφή.[3] Στο έργο του συγκαταλέγονται ευκαιριακά ποιήματα μετρίου μεγέθους και σε ποικίλα μέτρα, τα οποία συχνά είναι δίγλωσσα (στην ελληνική και τη λατινική γλώσσα). Σε πολλά έργα του διακρίνουμε αρκετά διακείμενα από τους κλασικούς Ρωμαίους ποιητές, ενώ άλλα αποτελούν μεταφράσεις ή διασκευές ελληνικών ποιημάτων (π.χ. τα επιγράμματά του ex Graeco,[4] τα οποία προέρχονται από την Παλατινή Ανθολογία).[5] Η Βισσούλα (Bissula) Η Βισσούλα είναι μία σύντομη συλλογή του Αυσονίου που αποτελείται από έναν πεζό πρόλογο που απευθύνεται στον φίλο του ποιητή, Άξιο Παύλο, και από έξι σύντομα ποιήματα γραμμένα σε διάφορα μέτρα. Κυρίως στα ποιήματα 3 έως και 6 ο ποιητής επαινεί την ομορφιά και τη μόρφωση της νεαρής Γερμανίδας που φαίνεται ότι έφτασε στα χέρια του ως δώρο (πβ. Βισσ. 3.4: «πολεμικό λάφυρο»)[6] μάλλον από τον αυτοκράτορα Βαλεντινιανό που ήταν επικεφαλής του πολέμου εναντίον των Αλαμαννών (368-369 μ.Χ.). Το γεγονός ότι ο ποιητής αναφέρει στο Βισσ. 3 πως η Βισσούλα γνώριζε πολύ καλά Λατινικά και ότι είχε πλήρως ενσωματωθεί στον ρωμαϊκό πολιτισμό, μας επιτρέπει να χρονολογήσουμε τη συλλογή αργότερα από τον πόλεμο, μάλλον περί το 371-372 μ.Χ.[7] Ωστόσο δεν μπορούμε να είμαστε σίγουροι ότι η Βισσούλα υπήρξε στην πραγματικότητα. Μπορεί να είναι πλάσμα της φαντασίας του ποιητή (όπως οι ελεγειακές αγαπημένες) και, υπ’ αυτό το πρίσμα, αυτό το έργο του Αυσονίου ενδεχομένως να μην είναι αυτοβιογραφικό. Όσον αφορά τη χειρόγραφη παράδοση της Βισσούλας, το έργο (όπως και ο Γαμήλιος Κέντρωνας και διάφορα ερωτικά επιγράμματα) παραδίδεται μόνο στην οικογένεια Ζ, γεγονός που αποδεικνύει ότι οι γραφείς το κατέτασσαν στην ερωτική ποίηση του Αυσονίου και γι’ αυτό δεν αντιγράφηκε σε άλλα χειρόγραφα.[8] Αναμφίβολα, η Βισσούλα είναι μία συλλογή της οποίας τα περισσότερα ποιήματα είναι ερωτικά (Βισσ. 3-6). Ωστόσο, η αλήθεια είναι ότι ναι μεν υπάρχει ένας ερωτισμός στη συλλογή, αλλά δεν δίνεται ιδιαίτερη έμφαση σ’ αυτόν.[9] Ο ποιητής (που ήταν τότε γύρω στα εξήντα και πολλά χρόνια χήρος, αφού η γυναίκα του πέθανε γύρω στο 343 μ.Χ.) εκφράζει τον θαυμασμό του για τη νεαρή κοπέλα, αλλά το ερωτικό πάθος (έκφραση ζήλειας, θυμού κ.λπ.) απουσιάζει, ούτε ο Αυσόνιος έχει τη συμπεριφορά του αυγούστειου ελεγειακού εραστή-ποιητή. Επαινεί την εμφάνιση της Βισσούλας και το γεγονός ότι είναι μία πεπαιδευμένη κοπέλα (εγκωμιάζοντας έτσι εμμέσως και τον εαυτό του, μιας και εκείνος ήταν που της έμαθε Λατινικά), μα ως εκεί. Έχουμε λοιπόν να κάνουμε με ένα έργο που εντάσσεται στην ερωτική ποίηση, αλλά γνήσιος έρωτας και ερωτική σχέση δεν υπάρχουν. Η Βισσούλα μοιράζεται δύο βασικά χαρακτηριστικά με άλλα έργα του Αυσονίου. Το πρώτο είναι η πολυμετρία, η οποία απαντά και σε άλλες του συλλογές.[10] Το πρώτο ποίημα της Βισσούλας είναι γραμμένο σε τροχαϊκούς τετραμέτρους, το δεύτερο σε πρώτο αρχιλόχειο μέτρο, το τρίτο σε ελεγειακό δίστιχο, το τέταρτο σε πέμπτο ασκληπιάδειο, το πέμπτο σε δακτυλικό εξάμετρο και το έκτο σε ελεγειακό δίστιχο.[11] Το δεύτερο κοινό χαρακτηριστικό είναι η ύπαρξη πεζού προλόγου στην αρχή, πρακτική που αποτελεί βασικό τμήμα της ποιητικής του Αυσονίου.[12] Στο έργο του ποιητή μας υπάρχουν αρκετές συλλογές που περιλαμβάνουν και ποιητικούς προλόγους. Ωστόσο μόνο στη Βισσούλα υπάρχει αυτή η ποσότητα και η ποικιλία προλογικών κειμένων· τα δύο πρώτα (το πεζό και το πρώτο ποιητικό) απευθύνονται στον Παύλο και το τρίτο (ποιητικό) στον γενικό αναγνώστη. Η ύπαρξη τριών προλόγων φέρνει στον νου μας τα τρία προλογικά επιγράμματα του Μαρτιάλη (τα 1.1 και 1.2, που απευθύνονται στον πεπαιδευμένο αναγνώστη, και το 1.4, που αφιερώνεται στον Δομιτιανό).[13] Ο Αυσόνιος αφιερώνει στον Άξιο Παύλο, πολύ καλό του φίλο, ρήτορα και πιθανώς κωμικό ποιητή, επτά επιστολές, τη Βισσούλα και τον Γαμήλιο Κέντρωνα.[14] Το γεγονός ότι του αφιερώνει αυτά τα δύο τελευταία έργα με ερωτικό χρώμα, δείχνει ότι μάλλον οι δύο φίλοι μοιράζονταν την ίδια προτίμηση για την ελαφρά, παιγνιώδη ποίηση.[15] Επίσης, η αφιέρωση των δύο προλόγων στον Παύλο αποδεικνύει ότι ο Αυσόνιος εμπιστευόταν την κριτική του (ο Παύλος ανήκε στον ίδιο κύκλο διανοουμένων με τον Αυσόνιο).[16] Με άλλα λόγια, ο Παύλος είναι ο ιδανικός αναγνώστης της Βισσούλας. Και ποια είναι η ειδολογική ταυτότητα της συλλογής; Η πολυμετρία και η έκταση των ποιημάτων (12 στίχοι το μέγιστο), οι απηχήσεις του Μαρτιάλη και των Πριαπείων και το γεγονός ότι o ποιητής εγκωμιάζει την ομορφιά μόνο της Βισσούλας και καμίας άλλης γυναίκας –πρακτική που απαντά και σε συλλογές επιγραμμάτων, όπου ενυπάρχουν «κύκλοι» ερωτικών ποιημάτων που είναι αφιερωμένοι μόνο σε ένα πρόσωπο– αποκαλύπτουν τον επιγραμματικό χαρακτήρα της Βισσούλας.[17] Επίσης, η αφοσίωση σε μία μόνο γυναίκα μάς θυμίζει το είδος της ερωτικής ελεγείας, ενώ και οι μελετητές έχουν επισημάνει την επίδραση του Κάτουλλου και του λυρικού Ορατίου.[18] Ο Αυσόνιος φροντίζει να μας δίνει κάποιες πληροφορίες για την ειδολογική ταυτότητα του έργου, ήδη από την αρχή· στον πεζό πρόλογο ορίζει τα ποιήματα της Βισσούλας ως ποιημάτια (poematia), έναν όρο που χρησιμοποιεί και για τα ποιήματα του Πλινίου στο τρίτο πεζό τμήμα του Γαμήλιου Κέντρωνα και που μάλλον σήμαινε κάτι ανάμεσα στο επίγραμμα και την εκλογή, δηλαδή ένα σύντομο ποίημα που ήταν μέρος μιας συλλογής.[19] Συνεπώς, η Βισσούλα είναι μία συλλογή επιγραμμάτων, στην οποία διαφαίνεται κυρίως η επίδραση της λυρικής παράδοσης, αλλά και της ερωτικής ελεγείας, της κωμωδίας και της σάτιρας.[20] Από τους περισσότερους η Βισσούλα θεωρείται ως μία αποσπασματική ή κολοβή συλλογή, η οποία –στην ολοκληρωμένη της μορφή– ενδεχομένως περιλάμβανε δώδεκα ή περισσότερα σύντομα ποιήματα.[21] O Πολ Ντράγκερ γράφει ότι ίσως ένας μοναχός αντιγραφέας του Μεσαίωνα, σοκαρισμένος από το άσεμνο περιεχόμενο των ποιημάτων που έπονταν, αποφάσισε να διακόψει τη συλλογή στο έκτο ποίημα και έτσι να της δώσει τη σημερινή της μορφή.[22] Υπάρχουν και λίγοι φιλόλογοι, όπως ο Τζόζεφ Πούτσι, που θεωρούν ότι έχουμε στα χέρια μας ολόκληρη τη συλλογή.[23] Σε κάθε περίπτωση, το έργο παρουσιάζει συνοχή, καθώς ουσιαστικά αποτελείται από τρία ζεύγη ποιημάτων με την ίδια θεματική. Έτσι, το Βισσ. 1 συνδέεται στενά με το Βισσ. 2, καθώς και τα δύο αποτελούν τους ποιητικούς προλόγους του έργου, το Βισσ. 3 με το Βισσ. 4, γιατί σ’ αυτά ο Αυσόνιος εξυμνεί την ομορφιά της Βισσούλας και τη διπλή της ταυτότητα (είναι πρώην βάρβαρη, Γερμανίδα, αλλά με άριστη γνώση Λατινικών) και το Βισσ. 5 με το Βισσ. 6, αφού και στα δύο ο ποιητής απευθύνεται σε έναν ζωγράφο δίνοντάς του συμβουλές για την απεικόνιση της Βισσούλας. Μετά από αυτή τη σύντομη εισαγωγή, έπεται το κύριο μέρος της εργασίας, όπου παρατίθεται η ελληνική μετάφραση της συλλογής (αξίζει να σημειωθεί ότι για πρώτη φορά η Βισσούλα μεταφράζεται στα Ελληνικά) και ακολουθεί ένας σύντομος σχολιασμός του κάθε τμήματος της συλλογής. 2. Ανάλυση της συλλογής Ο επιμένων νικά, όπως γράφει ο Αυσόνιος στον Παύλο στον πεζό πρόλογο: Πρόλογος της Βισσούλας Ο Αυσόνιος τον φίλο του, Παύλο, χαιρετά Τελικά υπερισχύεις, φίλτατέ μου Παύλε, και, αν και αμύητος δεν είσαι, εισβάλλεις στους κρυφούς τόπους των Μουσών μου, που των μυστηρίων το σκοτάδι κάλυπτε. Γιατί, παρ’ όλο που εσένα δεν μπορώ να σε θεωρήσω σαν ένα από τον όχλο στον οποίο ο Οράτιος την είσοδο στα μυστήρια εμποδίζει, ωστόσο κάθε θεός έχει τις δικές του τελετές· έτσι, η Δήμητρα δεν λατρεύεται με τον τρόπο που λατρεύεται ο Διόνυσος, ακόμη και από τους ίδιους πιστούς. Τα παιχνιδιάρικα ποιηματάκια που συνέθεσα για την κοπέλα που στο σπίτι έχω, άκομψα και ημιτελή, παρηγοριά να έχω με ένα τραγουδάκι ιδιωτικό (από τη στιγμή που δίχως φόβο κρύβονταν και μυστική ασφάλεια απολάμβαναν), εσύ με ανάγκασες στο φως να τα φέρω από το σκοτάδι. Θέλησες προφανώς τη σεμνότητά μου λάφυρο να πάρεις ή να δείξεις, ενώ εγώ δεν θέλω, πόσο μεγάλη δικαιοδοσία πάνω μου έχεις. Πραγματικά ξεπέρασες στην επιμονή τον Αλέξανδρο τον Μακεδόνα, που, όταν δεν μπορούσε τα λουριά από το μοιραίο άρμα να λύσει, τα έκοψε, ενώ στης Πυθίας το άντρο εισέβαλε μια μέρα που δεν επιτρεπόταν ανοιχτό να είναι. Πάρε λοιπόν αυτούς τους στίχους και χρησιμοποίησέ τους σαν δικούς σου, με όμοια δικαιώματα, αλλά με ανόμοια εμπιστοσύνη. Γιατί τα δικά σου γραπτά το κοινό δεν φοβούνται, τα δικά μου όμως, ακόμη και ιδιωτικά, με κάνουν από ντροπή να κοκκινίζω. Γεια σου! Στη Βισσούλα ο Αυσόνιος ακολουθεί την αγαπημένη του πρακτική, δηλαδή να προτάσσει αφιερωματικές επιστολές και προλόγους σε πεζό ή ποιητικό λόγο στις συλλογές και τα ποιήματά του.[24] Αυτή του η πρακτική συνάδει στη γενικότερη λογοτεχνική τάση της εποχής του, μιας και, όπως γράφει ο Μακγκίλλ, «η Ύστερη Αρχαιότητα ήταν η εποχή του προλόγου».[25] Η προγραμματική φύση του παραπάνω κειμένου είναι φανερή· ο ποιητής μιλά για τον λόγο που τον παρακίνησε να δημοσιεύσει τη Βισσούλα (δηλαδή η πίεση του φίλου του, Παύλου),[26] το περιεχόμενο και τον παιγνιώδη χαρακτήρα του έργου, ενώ τονίζει και τον ρόλο του φίλου του ως εκδότη. Ο Αυσόνιος υποκρίνεται ότι δεν επιθυμούσε να αποκαλύψει τα μυστικά του ποιήματα στον Παύλο. Χρησιμοποιεί λεξιλόγιο που παραπέμπει σε θρησκευτικά μυστήρια, προκειμένου να υπογραμμίσει τη μυστικότητα και την ιδιωτική φύση των ποιημάτων της Βισσούλας. Πέραν αυτών των ουσιαστικών, σε όλο αυτό το απόσπασμα οι όροι που δηλώνουν μυστικότητα, ιδιωτικότητα και σιωπή αφθονούν.[27] Η απόκρυψη μιας ποιητικής συλλογής είναι συνήθης πρακτική του Αυσονίου, όπως επίσης και η μακρόχρονη φύλαξη των ποιημάτων στα τετράδιά του πριν αποφασίσει να τα δημοσιεύσει. O Αυσόνιος ομολογεί ότι ο Παύλος δεν είναι βέβηλος – στην ποίηση προφανώς. Ο φίλος του ήταν ένας πεπαιδευμένος άνδρας και, φυσικά, καθόλου άπειρος στη λογοτεχνία – γεγονός που υποδηλώνει ο ποιητής αναφέροντας το όνομα του Ορατίου. Δέκιμος Μάγνος Αυσόνιος. Ανδριάντας φιλοτεχνημένος από τον Τζοβάν Πιέτρο Λαζάνια, Μιλάνο, Πλατεία Μερκάντι, περ. 1650. Όπως προαναφέρθηκε, ο Αυσόνιος χαρακτηρίζει τα ποιήματα της Βισσούλας ως ποιημάτια, δηλαδή σύντομα σε έκταση και «ελαφρά» σε περιεχόμενο ποιήματα. Χρησιμοποιώντας αυτή τη λέξη, ο ποιητής προσδιορίζει το έργο του ως nugae («φλυαρίες», «φληναφήματα») επιδεικνύοντας την αυτοϋποτίμησή του και αποσκοπώντας στην επιείκεια του αναγνώστη (captatio benevolentiae). O Αυσόνιος χαρακτηρίζει τα ποιήματα της Βισσούλας ως αδέξια και ημιτελή, πάλι κινούμενος στο ίδιο πλαίσιο της αυτοϋποτίμησης, που είναι βασικό στοιχείο της ποιητικής του. Ο Αυσόνιος παραβάλλει τον Παύλο με τον Μέγα Αλέξανδρο που εισέβαλε στο άντρο της Πυθίας – μία φράση με ερωτικές συνδηλώσεις. Εδώ υπαινίσσεται δύο περιστατικά από τη ζωή του Μακεδόνα στρατηλάτη· το λύσιμο του Γόρδιου Δεσμού στη Φρυγία και τη βίαιη είσοδό του στον ναό του Απόλλωνα στους Δελφούς πριν την έναρξη της εκστρατείας του μία μέρα που δεν επιτρεπόταν (πβ. Πλούτ. Αλεξ. 14.4 και Αρρ. Ανάβ. 2.3.7). O Παύλος παρουσιάζεται σαν πιο επίμονος και επιθετικός από τον Αλέξανδρο και, κατ’ επέκταση, η πίεση για ένα λογοτεχνικό θέμα παρουσιάζεται πιο άγρια από την πίεση για ένα στρατιωτικό. Συνεπώς, ο Παύλος είναι ο άνθρωπος του Αυσονίου. Είναι αυτός που αναλαμβάνει να κοινοποιήσει αυτά τα «ελαφρά» ποιήματα για το νεαρό κορίτσι στο αναγνωστικό κοινό του ποιητή. Η σχεδόν βίαιη επιμονή του Παύλου είναι ένα χρήσιμο τρικ για τον Αυσόνιο. Ισχυρίζεται ότι δεν σκόπευε να δημοσιεύσει αυτά τα ποιήματα, αλλά ο φίλος του επέμενε γι’ αυτό. Είναι σαν ο ποιητής να λέει στους αναγνώστες του: «σας παρακαλώ, μη ρίξετε σε μένα το φταίξιμο γι’ αυτή την ποιητική συλλογή. Ο Παύλος είναι υπεύθυνος για την κοινοποίησή της. Επομένως, πρέπει να είστε επιεικείς μαζί μου, καθώς εγώ ντρεπόμουν να τη δημοσιεύσω». Βισσούλα 1 Όπως θέλησες, Παύλε, όλους τους στίχους της Βισσούλας έχεις, αυτούς που για την ομορφιά μιας νεαρής Σουηβής παρθένας, περισσότερο τη σχόλη μου διασκεδάζοντας παρά στη δόξα αποσκοπώντας. Εσύ, σαν ενοχλητικός πιστωτής, ενοχλητικά ποιήματα διάβασε. Αυτό που κομμάτια έκανες, όλο πρέπει να φας· έτσι ένα παλιό ρητό ορίζει: «τις αλυσίδες που αυτός κατασκεύασε, ο ίδιος ο τεχνίτης να τις βάλει». Το πρώτο ποίημα της συλλογής είναι γραμμένο σε τροχαϊκό τετράμετρο, ένα μέτρο που χρησιμοποιούνταν στη ρωμαϊκή κωμωδία, σε ένα άλλο ποίημα της Ύστερης Αρχαιότητας, το Ξενύχτι της Αφροδίτης (Pervigilium Veneris) ανωνύμου ποιητή, αλλά και σε πρόχειρες συνθέσεις, όπως συνθήματα στρατιωτών, νανουρίσματα κ.ά. Πολλοί μελετητές τονίζουν την έντονη επίδραση της ρωμαϊκής κωμωδίας στο ποίημα (κοινό μέτρο, απηχήσεις του Πλαύτου και του Τερέντιου, κ.ά.).[28] Επίσης, είναι παρόντες και ποιητολογικοί όροι εδώ, όπως το lusimus (ludus = «παίζω»), που παραπέμπει στην «ελαφρά ποίηση» και το otium («σχόλη») που σηματοδοτεί τον θεωρητικό βίο (vita contemplativa) και τη σύνθεση ποίησης και μας θυμίζει Κάτουλλο (51.13-15).[29] Ο Αυσόνιος γράφει ότι συνέθεσε τη συλλογή για μία Σουηβή κοπέλα, ένα εθνικό όνομα που ο Τάκιτος χρησιμοποιεί στη Γερμανία του για αρκετούς λαούς της Γερμανίας,[30] ενώ ο Αυσόνιος το χρησιμοποιεί άλλες τρεις φορές στο έργο του.[31] Ο ποιητής ολοκληρώνει το Βισσ. 1 με ένα γνωμικό, το οποίο δεν μαρτυρείται στη λατινική γραμματεία, ενώ ένα αντίστοιχό του στην αρχαία ελληνική απαντά στον Θέογνι 539: πέδας χαλκεύεται αὑτῷ.[32] To απόφθεγμα, οι κωμικές αναφορές του ποιήματος και το μέτρο του προσφέρουν ένα λαϊκό χαρακτήρα σ’ αυτό. Πράγμα που σημαίνει ότι ο Παύλος πέτυχε τον σκοπό του, δηλαδή να αφαιρέσει την ιδιωτικότητα από τη Βισσούλα και να την προσφέρει στο ευρύ κοινό.[33] Με αυτόν τον τρόπο, ο Αυσόνιος επιτυγχάνει μία ωραία μετάβαση στον τρίτο πρόλογό του, που τώρα απευθύνεται στον γενικό αναγνώστη της Βισσούλας. Βισσούλα 2 Εσύ που πρόκειται το ταπεινό αυτό βιβλιαράκι να διαβάσεις με τα λιτά τραγούδια, μη συνοφρυώνεις. Με ρυτίδες ζαρωμένες τα σοβαρά ποιήματα να ζυγίζεις. Εγώ τη Θυμέλη ακολουθώ. Τη Βισσούλα σ’ αυτό το αυτοσχέδιο ποίημα θα τραγουδήσω και, όπως ο Κρατίνος, πρώτα να πιεις σε συμβουλεύω. Για τους νηφάλιους τίποτε δεν γράφω· αν κάποιος μετά από κάνα δυο ποτηράκια το βιβλιαράκι μου διαβάσει, αυτός σοφός θα είναι. Αλλά περισσότερο αυτός σοφός θα είναι, αν κοιμηθεί και θεωρήσει πως αυτά εδώ όνειρα είναι σ’ εκείνον σταλμένα. Στο παρόν ποίημα απαντώνται απηχήσεις από τον Μαρτιάλη και τα Carmina Priapea, όπως επίσης και από τον Κάτουλλο.[34] Αυτό το ποίημα της Βισσούλας είναι κατεξοχήν ποιητολογικό, όπως φαίνεται από τους όρους inculti carminis (= ακαλλιέργητο, αστόλιστο ποίημα, δηλαδή χωρίς cultus, ρητορικά στολίδια) και tenuem. Ο ποιητής σπεύδει να ταξινομήσει την ποίησή του ως μη ανήκουσα στη σοβαρή αλλά στην ελαφρά λογοτεχνία (βλ. στ. 3-4). Δηλώνει ότι ακολουθεί τη Θυμέλη, η οποία απαντά στο έργο του Μαρτιάλη και του Ιουβενάλη ως διάσημη χορεύτρια (ή τυπικός χαρακτήρας) μίμου, που ήταν πολύ διαδεδομένη μορφή δημόσιας διασκέδασης κατά την Ύστερη Αρχαιότητα.[35] Παράλληλα, το ουσιαστικό Thymelen υποκρύπτει και τη σχέση του ποιήματος με το δράμα, καθώς ως προσηγορικό (θυμέλη στα Αρχαία Ελληνικά) σημαίνει τον βωμό που βρισκόταν στην ορχήστρα του ελληνικού θεάτρου (αργότερα αυτός ο όρος χρησιμοποιούνταν και για ολόκληρη την ορχήστρα).[36] Ο Αυσόνιος τονίζει τον αυτοσχέδιο χαρακτήρα της Βισσούλας, με τον όρο schedium (σχέδιον στα Αρχαία Ελληνικά), δηλαδή «αυθόρμητη ομιλία, αυτοσχέδιος λόγος»)[37] χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά από τον σατιρικό ποιητή Λουκίλιο, για να περιγράψει μία βιαστική και ανεπίσημη λογοτεχνική σύνθεση.[38] Αποσκοπώντας στην επιείκεια του αναγνώστη, ο Αυσόνιος ομολογεί ότι η Βισσούλα είναι μία ταπεινή και αυτοσχέδια ποιητική συλλογή.[39] Από τη σάτιρα, πηγαίνουμε στο είδος της κωμωδίας, αφού ο ποιητής μας αναφέρει τον Κρατίνο (που ήταν γνωστός για την αγάπη του στο ποτό) και συμβουλεύει τους αναγνώστες του να πιουν κάποια ποτηράκια πριν διαβάσουν τη συλλογή.[40] Το κρασί είναι άρρηκτα σχετιζόμενο με τη λυρική και την ερωτική ποίηση, ενώ παίζει σπουδαίο ρόλο και σε ένα από τα βασικά πρότυπα του ποιητή μας, τον Οράτιο.[41] Εδώ φαίνεται ότι ο ποιητής ζητά από τους αναγνώστες του να πιουν ούτως ώστε να εισέλθουν στον φαντασιακό κόσμο του ποιητή και να μοιραστούν τη διαδικασία της ποιητικής έμπνευσης μαζί του. Εξάλλου δηλώνει ρητώς ότι δεν γράφει τίποτε για νηφάλιους. Άρα οι μεθυσμένοι είναι οι ιδανικοί αναγνώστες του. Ο Αυσόνιος ολοκληρώνει το δεύτερο ποίημα της Βισσούλας δίνοντας μία επιπλέον συμβουλή στους αναγνώστες του· αν είναι πραγματικά σοφοί, όχι μόνο πρέπει να πιουν, αλλά και να κοιμηθούν και να θεωρήσουν ολόκληρη τη συλλογή ένα όνειρο. Ο ποιητής αρκετά συχνά αναφέρει τον ύπνο και τα όνειρα σε ολόκληρο το έργο του. Τα όνειρα και οι ονειρικές σκηνές είναι συχνό μοτίβο στην αρχαία ελληνική και τη λατινική λογοτεχνία και σε διάφορα είδη.[42] Έχει αποδειχθεί ότι τα όνειρα λειτουργούν ως μεταλογοτεχνικές ψευδαισθήσεις, καθώς πολλές φορές υπαινίσσονται τον πλαστό χαρακτήρα της ποίησης και έτσι αποκαλύπτουν τη μεταποιητική αυτοσυνειδησία του ποιητή.[43] Με άλλα λόγια, συνδέονται με τα «ψέματα των ποιητών», δηλαδή τη λεγόμενη «ελεγειακή απάτη».[44] Είναι πολύ πιθανό ο Αυσόνιος να χρησιμοποιεί τον ύπνο και τα όνειρα αποσκοπώντας να τονίσει τον ψευδή ερωτικό χαρακτήρα της Βισσούλας και της ερωτικής του ποίησης γενικότερα (κάτι που δηλώνει ρητώς και στο Επίγραμμα 19 προς τη γυναίκα του, Σαβίνα).[45] Βισσούλα 3 Η Βισσούλα, γεννημένη και αναθρεμμένη πέρα από τον παγωμένο Ρήνο, η Βισσούλα, που του Δούναβη τις πηγές γνωρίζει, δούλη αιχμάλωτη, που ελεύθερο κορίτσι έγινε, αυτή κυρίαρχη είναι μέσα στις απολαύσεις εκείνου, του οποίου πολεμική λεία ήταν. Τη μητέρα της έχοντας στερηθεί, δίχως τροφό, εντολές κυρίας δεν γνωρίζει ……………………………………………… που για την περιουσία και την πατρίδα της καμιά ντροπή δεν αισθάνεται, αμέσως απελευθερώθηκε χωρίς σκλαβιά να δοκιμάσει, άλλαξε χάρη στα λατινικά αγαθά, μα Γερμανή παρέμενε στο πρόσωπο, στα γαλανά της μάτια και στα ξανθά της τα μαλλιά. Τόσο η γλώσσα, όσο και η εμφάνιση κοπέλα με διπλή ταυτότητα την κάνουν. Η τελευταία φανερώνει ότι στον Ρήνο γεννήθηκε, η πρώτη στο Λάτιο. Αυτό είναι στην πραγματικότητα το πρώτο ποίημα όπου ο ποιητής ασχολείται με τη Βισσούλα, καθώς τα προηγούμενα κείμενα ήταν οι πρόλογοι της συλλογής. Η Βισσούλα γεννήθηκε πέρα από τον Ρήνο, ο οποίος ήταν το φυσικό σύνορο μεταξύ του ρωμαϊκού κόσμου (και της Γαλατίας) και των βαρβαρικών λαών.[46] Οι ποταμοί Ρήνος και Δούναβης είναι συνδεδεμένοι με τον πόλεμο κατά των Αλαμαννών (368-369), όπως άλλωστε δείχνουν τα Επιγράμματα 3 και 4 του ποιητή μας, στα οποία εξυμνεί τις νίκες του Βαλεντινιανού και του Γρατιανού κατά των Γερμανών.[47] Κάποιοι μελετητές, με αφορμή κυρίως αυτό το τρίτο ποίημα της συλλογής όπου περιγράφεται η εξαιρετική λατινομάθεια της Βισσούλας, υποστήριξαν ότι η Βισσούλα είναι ένα δείγμα της ιμπεριαλιστικής προπαγάνδας του Βαλεντινιανού ως προς τον ρωμαϊκό εκπολιτισμό των κατακτημένων βαρβάρων.[48] Αντιθέτως, άλλοι θεωρούν ότι πρόκειται για αντιπολεμικό έργο, καθώς εδώ ο Αυσόνιος αναφέρει κάποιες από τις συμφορές του πολέμου, όπως ορφάνια, απώλεια πατρίδας και περιουσίας κ.λπ.[49] Ο Αυσόνιος ξεκινά το ποίημα αφιερώνοντας δύο στίχους στη γενεαλογία της Βισσούλας, πρακτική που αποτελεί βασικό γνώρισμα της πανηγυρικής ποίησης.[50] Στους στίχους 3-4 αναφέρεται στην απελευθέρωσή της από τον κύριο της· έτσι, από πολεμικό λάφυρο που ήταν, έγινε η κυρά των απολαύσεων του κυρίου της. To λεξιλόγιο εδώ μάς θυμίζει την ερωτική ελεγεία, αλλά και την ερωτική ποίηση γενικότερα.[51] Εκτός από τη μεταβολή του πολιτικού της status (από δούλη έγινε απελεύθερη), η Βισσούλα μεταμορφώθηκε χάρη στα αγαθά της λατινικής εκπαίδευσης. Φυσικά, διατήρησε τα γερμανικά εξωτερικά της χαρακτηριστικά, καθώς είναι ξανθιά με μπλε μάτια (9-10). Είναι γνωστό ότι το ξανθό χρώμα μαλλιών, εξαιτίας της σπανιότητάς του στους μεσογειακούς λαούς, αποτελούσε χαρακτηριστικό εξαιρετικής ομορφιάς και γι’ αυτό συχνά οι ποιητές το απέδιδαν στους θεούς/στις θεές και στους ήρωες/στις ηρωίδες. Οι Ελληνίδες και οι Ρωμαίες έβαφαν τα μαλλιά τους ξανθά, για να είναι πιο θελκτικές, όπως και οι ελεγειακές αγαπημένες, επιφέροντας συχνά τα παράπονα των εραστών-ποιητών τους, οι οποίοι ήταν υπέρ της φυσικής ομορφιάς και συχνά προειδοποιούσαν τις αγαπημένες τους για τις αρνητικές επιπτώσεις των βαφών. Συνεπώς, η φύση έδωσε στη Βισσούλα ό,τι τα ελεγειακά κορίτσια λαχταρούσαν. Επίσης, όπως και εκείνες, έτσι και αυτή είναι μια πεπαιδευμένη κοπέλα. Η Βισσούλα λοιπόν είναι ανώτερη από αυτές, καθώς εκείνη είναι φυσικά και όχι τεχνητά όμορφη.[52] Η Βισσούλα είναι μία κοπέλα με διπλή ταυτότητα, αφού η εμφάνισή της μαρτυρεί την καταγωγή της, αλλά τα εξαιρετικά της Λατινικά την καθιστούν μία τέλεια Ρωμαία. Όπως αρκετοί μελετητές έχουν επισημάνει, εδώ ο Αυσόνιος απηχεί ένα θέμα με το οποίο ασχολούνται ο Μαρτιάλης και ο Στάτιος, δηλαδή την άριστη γνώση των Λατινικών από ανθρώπους που προέρχονταν από βαρβαρικούς λαούς.[53] Η Βισσούλα, σαν τις ελεγειακές κοπέλες, είναι μάλλον πλάσμα της φαντασίας του ποιητή. Αρκεί να θυμηθούμε ότι στο προηγούμενο ποίημα ο Αυσόνιος συμβουλεύει τους αναγνώστες του να θεωρήσουν ότι όλα αυτά που αφηγείται είναι ένα όνειρο. Σε αυτό το πλαίσιο, η Βισσούλα λειτουργεί ως η κειμενική αγαπημένη του (scripta puella), η οποία είναι ανώτερη από αυτές της αυγούστειας ερωτικής ποίησης και ειδικά της ερωτικής ελεγείας. Βισσούλα 4 Απόλαυση, γλύκα, παιχνίδι, αγάπη, ευχαρίστησή μου βάρβαρη, αλλά εσύ που εγώ σε μεγάλωσα τις κούκλες από το Λάτιο νικάς, Βισσούλα, ένα όνομα λίγο αγροίκο για μια τρυφερή κοπέλα, λίγο άξεστο για αυτούς που δεν το έχουν συνηθίσει, αλλά γοητευτικό για τον κύριό της. Ο Αυσόνιος χαρακτηρίζει τη Βισσούλα με έξι ουσιαστικά (απόλαυση, γλύκα, παιχνίδι, αγάπη, ευχαρίστηση, βάρβαρη). Η συσσώρευση αυτή φέρνει στον νου μας την καταλογική ποίηση, αλλά και τους ύμνους που απευθύνονται σε θεότητες, καθώς εκεί αναφέρονται πολλές από τις ονομασίες και τα τυπικά τους επίθετα. Παράλληλα, οι λέξεις του πρώτου στίχου έχουν και μία έντονη μεταποιητική διάσταση, καθώς χρησιμοποιούνται για τα «ελαφρά ποιητικά είδη»,[54] ενώ αποκαλύπτουν και την επίδραση της ερωτικής ελεγείας στη συλλογή. Στον δεύτερο στίχο, που ξεκινά με το εμφατικό βάρβαρη, δηλώνεται ρητώς αυτό που είχε υπονοηθεί στο προηγούμενο ποίημα, ότι δηλαδή η Βισσούλα είναι ανώτερη από τις Ρωμαίες κοπέλες. Κατ’ επέκταση, φαίνεται ότι εδώ ο Αυσόνιος υπονοεί την ανωτερότητα της δικής του ερωτικής ποίησης έναντι της αυγούστειας. Στους δύο τελευταίους στίχους, ο Αυσόνιος συζητά το όνομα της Βισσούλας. Στον στίχο 3 δημιουργεί μία αντίθεση μεταξύ των γειτονικών επιθέτων tenerae και rusticulum, που λειτουργούν ταυτόχρονα και σαν ποιητολογικοί όροι, μιας και το πρώτο παραπέμπει στην καλλιμαχική Moῦσα λεπταλέη και είναι και τυπικό επίθετο των ελεγειακών κοριτσιών, ενώ το δεύτερο μας θυμίζει τη rusticitas, τεχνικό όρο για το άξεστο ύφος γραφής και λόγου. Βισσούλα 5 Βισσούλα, που δεν μπορεί κανείς να μιμηθεί ούτε με κερί ούτε με βαφή η φυσική σου ομορφιά δεν ταιριάζει με την πλαστή την τέχνη. Βερμιγιόν και λευκό μολύβι, άλλες κοπέλες απεικονίστε· Χέρι καλλιτέχνη να σας αναμίξει δεν γνωρίζει, το πρόσωπο αυτό να αποτυπώσει. Εμπρός λοιπόν, ζωγράφε, συνδύασε και ανάμιξε πορφυρά τριαντάφυλλα με κρίνα και όποιο χρώμα του αέρα από εκείνα βγει, αυτό ας είναι το χρώμα του προσώπου της. Βισσούλα 6 Ζωγράφε, αν μελετάς, την αγαπημένη μου κοπέλα να ζωγραφίσεις, η ανταγωνιστική σου τέχνη τις Αττικές μέλισσες ας μιμηθεί. Στα Ανακρεόντεια, όπως και στην Παλατινή Ανθολογία και στη Λατινική Ανθολογία υπάρχουν επιγράμματα στα οποία ο ποιητής απευθύνεται σε έναν ζωγράφο· αυτή τη λογοτεχνική παράδοση ακολουθεί εδώ ο Αυσόνιος.[55] Κατά τον ποιητή, κανείς δεν μπορεί να μιμηθεί τη Βισσούλα ούτε με κερί, ούτε με βαφή, ούτε με κόκκινο χρώμα και λευκό μόλυβδο. Αυτά τα υλικά έχουν διπλή σημασία, καθώς χρησιμοποιούνταν και στη ζωγραφική, αλλά και στην κατασκευή καλλυντικών.[56] Έτσι, οι πρώτοι τρεις στίχοι του πέμπτου ποιήματος μπορούν να έχουν διττή σημασία: (α) η Βισσούλα είναι τόσο όμορφη που καμία βαφή δεν είναι αρκετή για να αναπαραστήσει τη φυσική της ομορφιά. Ο ζωγράφος μπορεί να χρησιμοποιεί τις μπογιές του μόνο για να αναπαραστήσει τη μορφή άλλων κοριτσιών· (β) η Βισσούλα δεν έχει ανάγκη κανένα τεχνητό στολίδι, επειδή έχει φυσική ομορφιά. Ξεπερνά όλα τα άλλα κορίτσια, δηλαδή τις puellae του λογοτεχνικού παρελθόντος. Δεν έχει ανάγκη τον καλλωπισμό (cultus) που αγαπούσαν τόσο πολύ οι ελεγειακές αγαπημένες. Δεν χρειάζεται μία πλαστή τέχνη και φαίνεται πιο αληθινή από εκείνες. Αυτή η σημασία έχει και μία μεταποιητική διάσταση, καθώς το κερί μπορεί να αναφέρεται και στα έργα ενός συγγραφέα.[57] Συνεπώς, μάλλον εδώ ο Αυσόνιος υπαινίσσεται τα «ψέματα των ποιητών», ενώ ταυτίζει τη Βισσούλα με την ίδια του την ποιητική συλλογή και υπονοεί ότι κανείς άλλος ποιητής δεν μπορεί να τη μιμηθεί). Η γέφυρα πάνω από τον Μοζέλα, τον ποταμό κοντά στον οποίο έζησε ο Αυσόνιος και τον οποίο δόξασε στην ποίησή του. Υδατογραφία του Τζ. Μ. Ουίλλιαμ Τέρνερ, περ. 1842. Κέντρο Βρετανικής Τέχνης του Γέιλ. Στους στίχους 4-6 του πέμπτου ποιήματος, ο Αυσόνιος απευθύνεται για πρώτη φορά στον ζωγράφο (η δεύτερη είναι στο έκτο ποίημα της συλλογής). Τον συμβουλεύει ότι, εάν θέλει να αναπαραστήσει πιστά το πρόσωπο της Βισσούλας, πρέπει να αναμίξει κόκκινα τριαντάφυλλα και κρίνα – η ανάμιξη αυτή αποτελεί τυπικό τρόπο περιγραφής του προσώπου της αγαπημένης στην αρχαία ελληνική και τη λατινική γραμματεία.[58] Η μίξη λειτουργεί εδώ μεταλογοτεχνικά, καθώς αντιστοιχεί στη διπλή φύση της Βισσούλας (βάρβαρη αλλά με λατινική παιδεία), αλλά και στη μίξη της συλλογής (πολλά μέτρα, τρία ζεύγη ποιημάτων [τα πρώτα δύο είναι προλογικά, στο τρίτο και το τέταρτο ο ποιητής ασχολείται με την κοπέλα, ενώ στο πέμπτο και στο έκτο απευθύνεται στον ζωγράφο]). Κατ’ επέκταση, η μίξη αυτή οδηγεί και σε ένα βασικό χαρακτηριστικό της ποιητικής της Ύστερης Αρχαιότητας, την ειδολογική μίξη.[59] Στον τελευταίο στίχο του Βισσ. 5, ο Αυσόνιος λέει πώς οποιοδήποτε χρώμα του αέρα προκύψει από την ανάμιξη των τριαντάφυλλων και των κρίνων, αυτό ας είναι το χρώμα του προσώπου της Βισσούλας. Οι μελετητές σχολιάζουν ότι εδώ ο Αυσόνιος μάλλον υπαινίσσεται την αδυναμία της ζωγραφικής να αναπαραστήσει τον άνεμο, ήχους και φωνές – πράγματα που η ποίηση μπορεί να αποτυπώσει. Αυτού του είδους ο ανταγωνισμός μεταξύ ποίησης και τέχνης είναι το θέμα κάποιων επιγραμμάτων της Παλατινής Ανθολογίας, της Πλανούδειας Ανθολογίας,[60] όπως επίσης και του Επιγράμματος 11 του Αυσονίου, όπου η Ηχώ απευθύνεται στον ζωγράφο και τον προκαλεί να ζωγραφίσει τον ήχο της, αν είναι ικανός.[61] Επίσης, στη Λατινική Ανθολογία υπάρχουν δύο ποιήματα που αφηγούνται ότι καλός ζωγράφος είναι αυτός που μπορεί να αναπαραστήσει ακόμη και τα ανθρώπινα συναισθήματα.[62] Ο Αυσόνιος ολοκληρώνει τη συλλογή με ακόμη μία συμβουλή προς τον ζωγράφο (Βισσ. 6)· αν θέλει να ζωγραφίσει τη Βισσούλα του, πρέπει η ανταγωνιστική του τέχνη να μιμηθεί τις μέλισσες της Αττικής (οι οποίες ήταν γνωστές για το εξαιρετικό τους μέλι). Ο παραλληλισμός είναι προφανής εδώ. Δεδομένου ότι οι μέλισσες και το μέλι ταυτίζονταν με τους ποιητές και την ποίηση στην αρχαία ελληνική και τη λατινική ποίηση,[63] οι Αττικές μέλισσες συμβολίζουν τον ίδιο τον Αυσόνιο που συνέθεσε τη Βισσούλα του, αντλώντας υλικό από διάφορες πηγές και λογοτεχνικά είδη, όπως ακριβώς κάνει η apis mellifera Cecropia, συγκεντρώνοντας γύρη από διαλεχτά λουλούδια. Φαίνεται ότι εδώ ο Αυσόνιος εδώ καυχιέται για την ανωτερότητα της τέχνης του σε σχέση με τη ζηλιάρα ζωγραφική.[64] Ωστόσο, θεωρώ ότι με τα δύο τελευταία ποιήματα της συλλογής ο Αυσόνιος δεν απευθύνεται μόνο στον ζωγράφο, αλλά και σε άλλους καλλιτέχνες, όπως επίσης και σε ποιητές. Υπαινίσσεται ότι κανείς δεν μπορεί να συνθέσει ένα παρόμοιο έργο, το οποίο είναι προϊόν ειδολογικής διεπίδρασης και μίξης. Ακόμη και αν κάποιος χρησιμοποιήσει όλα τα ρητορικά στολίδια, δεν θα μπορέσει να δημιουργήσει μία τέτοια συλλογή. 3. Συμπεράσματα Η Βισσούλα είναι η προσωποποίηση της ομώνυμης ποιητικής συλλογής του Αυσονίου. Η ταυτότητά της είναι διπλή, καθώς είναι και alumna και puella, και Γερμανίδα αλλά και με λατινική παιδεία. Το βασικό συστατικό της ποιητικής της είναι η μίξη, η οποία σχετίζεται με την πολυμετρία της συλλογής, αλλά και τις πολλές πηγές (π.χ. Πλαύτος, Κάτουλλος, Οράτιος, Οβίδιος κ.ά.) και τα λογοτεχνικά είδη τα οποία ο Αυσόνιος αναμιγνύει. Η Βισσούλα είναι δηλαδή πλάσμα της φαντασίας του ποιητή, όπως υπονοεί και στο Βισσ. 2.9-10. Ο Αυσόνιος υπαινικτικά καυχιέται για το έργο του, το οποίο θεωρεί ανώτερο από τα προηγούμενα λατινικά ερωτικά ποιήματα (κυρίως τις ερωτικές ελεγείες). Απευθυνόμενος στον ζωγράφο στο τέλος της συλλογής, συμβουλεύει όλους τους άλλους καλλιτέχνες που θα ήθελαν να δημιουργήσουν ένα παρόμοιο έργο τέχνης. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Allen, A. W. (1950), “Sincerity and the Roman elegists”, CPh 45, 145–160. Αθανασιάδου, Γ. (2016), Αυσονίου Ex Graeco traducta, διδακτορική διατριβή, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://tinyurl.com/3xytfvsm). Berrens, D. (2018), Soziale Insekten in der Antike. Ein Beitrag zu Naturkonzepten in der griechisch-römischen Kultur. Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht Verlag. Blanco Mayor, J.-M. (2017), Power Play in Latin Love Elegy and its Multiple Forms of Continuity in Ovid’s Metamorphoses, Berlin and Boston: De Gruyter. Charlet, J.-L. (1988), “Aesthetic Trends in Late Latin Poetry (325-410)”, Philologus 132, 74-85. Commager, St. (1957), “The function of wine in Horace’s Odes”, TAPhA 88, 68-80. Cox Miller, P. (1994), Dreams in Late Antiquity. Studies in the Imagination of a Culture, Princeton: Princeton University Press. Cullhed, E. (2021), “Ausonius’ advice to a painter: Bissula 5 and 6”, CPh 116.2, 282-292. Della Corte, F. (1977), “Bissula”, Romanobarbarica 2, 17-25. –––, (1983), Opuscula, VII, Genova: Instituto di filologia classica dell’Università di Genova. Dräger, P. (2001), “Bissula - Eliza - Lolita: Priap als Sprachlehrer”, GFA 4, 187-219 [= KurtrJb 41 (2001), 73-107]. –––, (2002), D. Magnus Ausonius: Mosella, Bissula, Briefwechsel mit Paulinus Nolanus (Sammlung Tusculum), Dusseldorf and Zurich: Artemis & Winkler. –––, (2011), Decimus Magnus Ausonius. Sämtliche Werke, Band 2: Trierer Werke, Trier: Kliomedia. Evelyn White, H. G. (1919), Ausonius with an English Translation, vol. 1, London - Cambridge, Mass.: Harvard University Press. Green, R. P. H. (1991), The Works of Ausonius. Edited with Introduction and Commentary, Oxford: Clarendon Press. Griffin, J. (1985), Latin Poets and Roman Life, London: Duckworth. Hanson, J. S. (1980), “Dreams and Visions in the Greco-Roman World and Early Christianity”, ANRW II.23.2, 1395-1427. Harrison, St. J. (2007), Generic Enrichment in Vergil & Horace, Oxford: Oxford University Press. Heinen, H. (1995), “Die Bissula des Ausonius oder die Kunst der Romanisierung”, στο M. Weinmann-Walser (ed.), Historische Interpretationen. Gerold Walser zum 75. Geburtstag dargebracht von Freunden, Kollegen und Schülern, Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 81-96. Kay, N. M. (2001), Ausonius Epigrams. Text with Introduction and Commentary, London: Duckworth. –––, (2006), Epigrams from the Anthologia Latina. Text, Translation and Commentary, London: Duckworth. Knight, G. R. (2006), “Ausonius to Axius Paulus: metapoetics and the Bissula”, RhM 149 3.4, 369-385. Mattiacci, S. (2012), “Musa sobria e lettori ebbri per l’epigramma di Ausonio”, στο G. Bastianini, W. Lapini and M. Tulli (eds), Harmonia. Scritti di filologia classica in onore di Angelo Casanova, Firenze: Firenze University Press. –––, (2017a), “Le tenuis libellus pour Bissula d’Ausone: rhétorique du «petit» et de l’«impromtu» pour un cycle de vers compromettants”, στο D. Meyer, C. Urlacher-Becht (eds), La rhétorique du «petit» dans l’épigramme grecque et latine. Actes du colloque de Strasbourg (26-27 mai 2015), Paris: Éditions de Boccard, 205-222. –––, (2017b), “Le prefazioni della Bissula di Ausonio: nuove strategie difensive per una raccolta di versi leggeri (ed erotici)”, στο J. Martos, R. Moreno Soldevila (eds), La tradición erótica en la poesía latina tardía, Nordhausen: Verlag Traugott Bautz, 37-59. –––, (2018), “Bissula ambigua puella”, στο É. Wolff (ed.), Ausone en 2015: bilan et nouvelles perspectives, Collection des Études Augustiniennes, Paris: Institut d’Études Augustiniennes, 195-215. –––, (2019), “La bellezza naturale di Bissula tra elegia e convenzioni ecfrastiche”, SIFC 112 (4a.s., vol. 17.1), 85-108. McGill, Sc. (2005), Virgil Recomposed: The Mythological and Secular Centos in Antiquity, Oxford: Oxford University Press. –––, (2014), “Ausonius at night”, AJPh 135.1, 123-148. –––, 2017. “Rewriting Ausonius”, στο J. Elsner and J. Hernández Lobato (eds), The Poetics of Late Latin Literature: Oxford, Oxford University Press, 252-277. McKinlay, A. P. (1946), “The wine element in Horace”, CJ 42.3, 161-167. Mondin, L. (1995), Decimo Magno Ausonio. Epistole. Introduzione, testo critico e commento, Venezia: il Cardo. Παππάς, Β. - Καρακάσης, Ε. - Παπαδοπούλου, Θ. (2023), Ανθολόγιο λατινικής ποίησης της Ύστερης Αρχαιότητας. Εισαγωγή, κείμενα, μεταφράσεις, λεξιλόγια, σχόλια, Αθήνα: Κάλλιπος, Ανοικτές Ακαδημαϊκές Εκδόσεις (διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://tinyurl.com/mt9z29nr). Parker, G. (1991), “Horace on wine and poetic inspiration”, S.A. J. Folklore Studies 2, 1-13. Pelttari, A. (2014), The Space that Remains. Reading Latin Poetry in Late Antiquity, Ithaca and London: Cornell University Press. Πολυμεράκης, Φ. (1993), Decimi Magni Ausonii Cupido Cruciatus, διδακτορική διατριβή, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων (διαθέσιμο στην ηλεκτρονική διεύθυνση: https://tinyurl.com/2mmuseaa). –––, (2011), “Θρησκευτικές αντιλήψεις του Δέκιμου Μάγνου Αυσόνιου: χριστιανός ή εθνικός;”, Mediterranean Chronicle 1, 45-71. Pucci, J. (2016), “Ausonius on the Lyre: De Bissula and the Traditions of Latin Lyric”, στο Sc. McGill and J. Pucci (eds), Classics Renewed. Reception and Innovation in the Latin Poetry of Late Antiquity, Heidelberg: Universitätsverlag Winter, 111-131. Scafoglio, G. (2018), “Ausone et sa petite élève. L’idée de l’intégration culturelle dans la Bissula”, στο É. Wolff (ed.), Ausone en 2015: bilan et nouvelles perspectives, Collection des Études Augustiniennes, Paris: Institut d’Études Augustiniennes, 217-226. Sivan, H. (1993), Ausonius of Bordeaux. Genesis of a Gallic Aristocracy, London and New York: Routledge. Sowers, B. P. 2016. “Amicitia and late antique nugae: reading Ausonius’ reading community”, AJPh 137.3, 511-540. Toomey, M. E. (2021), The Poet and the Bee in Classical Literature, PhD dissertation, Johns Hopkins University. Veyne, P. (1988), Roman Erotic Elegy. Love, Poetry, and the West, transl. David Pellauer, Chicago: Chicago University Press. Waszink, J. H. (1974), Biene und Honig als Symbol des Dichters und der Dichtung in der griechisch-römischen Antike, Opladen: Westdeutscher Verlag. Yaceczko, L. (2021), Ausonius Grammaticus. The Christening of Philology in the Late Roman West, New Jersey: Gorgias Press. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ LSJ A Greek-English Lexicon, ed. by H. G. Lidell and R. Scott, revised and augmented by Sir H. St. Jones, Oxford 91996: Clarendon Press. OCD The Oxford Classical Dictionary, ed. by S. Hornblower, A. Spawforth and E. Eidinow, Oxford 42012: Oxford University Press. OLD Oxford Latin Dictionary, ed. by P. G. W. Glare, Oxford 81994: Clarendon Press. [1] Πολυμεράκης (2011), 45. [2] Ό.π. Αναλυτικά για το θρήσκευμα του Αυσονίου, βλ. Πολυμεράκης (2011). [3] Green (1991), xv. [4] Βλ. Αθανασιάδου (2016). [5] Για μια λεπτομερή ανάλυση του βίου και του έργου του Αυσονίου, βλ. Πολυμεράκης (1993), 6-61. Για μία πολύ συνοπτική παρουσίαση, βλ. Παππάς - Καρακάσης - Παπαδοπούλου (2023), 181-183. [6] Το κείμενο του Αυσονίου προέρχεται από τον Green (1991), ενώ η ελληνική μετάφραση της Bissula είναι δική μου. [7] Evelyn White (1919), xvii. Για το θέμα της χρονολόγησης του έργου, βλ. ενδεικτικά Green (1991), 514, Dräger (2011), 425 και Mattiacci (2017a), 206. [8] Green (1991), 515· Mattiacci (2017a), 211-212, υποσημείωση 28· Yaceczko (2021), 82. [9] Scafoglio (2018), 221 και Cullhed (2021), 285. [10] Green (1991), 514 και Mattiacci (2017a), 199. [11] Pucci (2016), 113, υποσημείωση 4 και Mattiacci (2017a), 199. [12] Pelttari (2014), 62-72. [13] Mattiacci (2017a), 208. [14] Green (1980), 193 και 201-204. [15] Sivan (1993), 155. [16] Sowers (2016). [17] Mattiacci (2017a), 199. [18] Pucci, (2016). [19] Green (1991), 515 και OCD, s.v. ecloga (483). [20] Scafoglio (2018), 220. [21] Ενδεικτικά, βλ. Green (1991), 514, Dräger (2011), 280-281, Mattiacci (2018), 195 και (2019), 108. [22] Dräger (2011), 440. [23] Pucci (2016), 112. [24] McGill (2014), 123-124 και υποσημείωση 2. [25] McGill (2017), 276. [26] Βλ. Mattiacci (2017b), 41 και υποσημείωση 14, όπου σημειώνει ότι το μοτίβο της πίεσης σ’ έναν φίλο για να δημοσιεύσει το έργο του απαντούσε ήδη πριν τον Αυσόνιο – στον Μαρτιάλη και τον Πλίνιο τον Νεότερο. [27] Knight (2006), 379. [28] Ενδεικτικά, βλ. Green (1991), 515-516· Knight (2006), 383· Mattiacci (2017a), 215-217 και (2017b), 40-51. [29] Pucci (2016), 122-123. [30] Βλ. OCD, s.v. Suebi (1408). [31] Della Corte (1983), 254, υποσημείωση 3. [32] Green (1991), 516 και Dräger (2002), 185. [33] Mattiacci (2017a), 215. [34] Βλ. Green (1991), 516, Dräger (2002), 186, Pucci (2016), 124-125 και Mattiacci (2017b), 52-53. [35] Webb (2008). [36] OLD, s.v. thymela (1939). [37] LSJ, s.v. σχέδιον (1744). [38] Mattiacci (2017b), 56. [39] Mondin (1995), 80. [40] Συμφωνώντας με την πλειονότητα των μελετητών, δέχομαι τη γραφή Cratinus και όχι την Erasinus των χειρογράφων, βλ. Green (1991), 516, Scafoglio (2018), 218-219. Οι Evelyn White (1919), 218-219 και Pucci (2016), 125-126 υιοθετούν τη γραφή Erasinus. [41] Βλ. McKinlay (1946), Commager (1957) και Parker (1991). [42] Για τα όνειρα στην Αρχαιότητα, βλ. Hanson (1980). Για τα όνειρα στην Ύστερη Αρχαιότητα, βλ. Cox Miller (1994). [43] Βλ. Knight (2006), 385. [44] Ενδεικτικά, βλ. Allen (1950), Griffin (1985), 48-64, Veyne (1988) και Blanco Mayor (2017), 37-148. [45] Mattiacci (2017b), 58-59. [46] Scafoglio (2018), 222-223, Mattiacci (2018), 202-203 και (2019), 88-89. [47] Mattiacci (2019), 89. [48] Della Corte (1977) και Heinen (1995). [49] Scafoglio (2018), 222-223. [50] Mattiacci (2018), 202 και (2019), 88-89. [51] Mattiacci (2018), 204 και (2019), 90. [52] Mattiacci (2018), 211 και (2019), 95. [53] Scafoglio (2018), 223-224, Mattiacci (2018), 206-209 και (2019), 92-93. [54] McGill (2005), 5 και 164, σημείωση 18. [55] Green (1991), 517, Mattiacci (2019), 96-102 και Cullhed (2021). [56] Cullhed (2021), 284 και υποσημειώσεις 5 και 6. [57] Βλ. OLD, s.v. cera, σημασίες 4a και 4d και s.v. fucus1, σημασία 5 (741). Επίσης, βλ. Cullhed (2021), 286. [58] Πβ. Ανακρ. 16.22-23, Aχ. Tατ. 5.13.1, ΠΑ 5.147 και 12.256, Verg. Aen. 12.68-69. Επίσης, βλ. Mattiacci (2019), 98-102 και Cullhed (2021), 286. [59] Παππάς - Καρακάσης - Παπαδοπούλου (2023), 27. [60] Kay (2001), 97. [61] Mattiacci (2019), 98-100 και Cullhed (2021), 287-290. [62] Kay (2006), 258-262 και Cullhed (2021), 289-290. [63] Βλ. Waszink (1974), Berrens (2018), 363-384 και Toomey (2021). [64] Mattiacci (2019), 100-102 και Cullhed (2021), 287.

Η «Βισσούλα» του Αυσονίου

Σύνδεση