Πώς Αντιμετωπίστηκε η Μεγάλη Ύφεση του 2007-2009, και τι Μάθαμε για την «Ενδεχόμενη» Επόμενη;

Η επέτειος των δέκα ετών από την χρεοκοπία της Lehman Brothers, της μεγάλης επενδυτικής τράπεζας με κεντρικό ρόλο στον παγκόσμιο χρηματοοικονομικό χώρο, στις 15 Σεπτεμβρίου 2008, δεν πέρασε απαρατήρητη. Είναι αντικείμενο συζήτησης πληθώρας επιστημονικών εργασιών, συνεδρίων, δημοσίων παρεμβάσεων από ιθύνοντες που χειρίστηκαν την κρίση, καθώς και δημοσιογραφικών μελετών και κειμένων κάθε είδους που εστιάζονται στις ποικίλες επιπτώσεις της κρίσης πάνω σε όλες τις χώρες του κόσμου. Αναμφίβολα, πολλοί θεσμικοί υπεύθυνοι που αναγνώρισαν τους κινδύνους από την κρίση, αν και δεν την είχαν προβλέψει (παρ’ όλες τις μεγάλες τους ανησυχίες), έπρεπε να πάρουν αποφάσεις υπό το κράτος τρόμου, κυριολεκτικά. Γιατί; Η Μεγάλη Ύφεση του 2007-2009 χρονολογείται από τον Δεκέμβριο εκείνου του έτους όταν η συμβατική μέθοδος που ακολουθείται για την χρονολόγηση οικονομικών κρίσεων κατέγραψε την 1η Δεκεμβρίου 2007 (εκ των υστέρων) ως την έναρξη της οικονομικής κρίσης. Αντίστοιχα, το τέλος χρονολογείται τον Ιούνιο του 2009, για την οικονομία των ΗΠΑ, σύμφωνα με την συμβατική μέθοδο, εξού και ο χαρακτηρισμός 2007-2009.[1] Η χρηματοπιστωτική κρίση υπέβοσκε από τον Ιούλιο 2007, όταν η τράπεζα επενδύσεων Bear Stearns (η οποία τελικά κατέρρευσε τον Μάρτιο του 2008 και εξαγοράστηκε, με την προτροπή της Διοίκησης του Ομοσπονδιακού Αποθεματικού Συστήματος, δηλαδή της Κεντρικής Τράπεζας των ΗΠΑ, κοινώς γνωστής ως Fed, από την J.P. Morgan Chase) αδυνατούσε να ανταποκριθεί και να εκπληρώσει συναλλαγές δύο αμοιβαίων κεφαλαίων της. Θεωρείται όμως ότι η κρίση πραγματικά άρχισε όταν η γαλλική τράπεζα BNP Paribas σταμάτησε εκταμιεύσεις από αμοιβαία κεφάλαια που επίσης είχαν μεγάλο μέρος των επενδύσεών τους σε δομημένα χρεόγραφα βασισμένα σε στεγαστικά δάνεια από τις ΗΠΑ. Αλλά όπως σύσσωμοι πολλοί από τους ιθύνοντες μαρτυρούν, η κρίση δεν είχε γίνει έγκαιρα αντιληπτή, ούτε είχε προβλεφθεί. Πάντως, μια σειρά γνωστών οικονομολόγων, μεταξύ των οποίων και ο καθηγητής του Πανεπιστημίου του Σικάγου Ράγκουράμ Ράτζαν, είχαν ήδη εκφράσει σοβαρές προειδοποιήσεις, και μάλιστα τεκμηριωμένες με στοιχεία για την ευάλωτη χρηματοοικονομική κατάσταση της διεθνούς οικονομίας.[2] Η απλή αυτή περιγραφή καθιστά σαφές πόσο διαφορετική ήταν η κρίση του 2007-2009 από την Παγκόσμια Οικονομική Κρίση (το «Μεγάλο Κραχ») του 1929. Τότε, τράπεζες σε επαρχιακές πόλεις των ΗΠΑ κατέρρεαν διότι επιχειρήσεις στην άμεση γειτονιά τους κυριολεκτικά αδυνατούσαν να εκπληρώσουν τις υποχρεώσεις τους. Η πρόσφατη κρίση είναι από την έναρξή της διεθνής. Ο πανικός διαδόθηκε μέσω των χρηματοοικονομικών αγορών με ταχύτητα αστραπής, κυριολεκτικά, διότι οι συναλλαγές γίνονταν πλέον ηλεκτρονικά, και τα παρακινδυνευμένα στεγαστικά δάνεια κυρίως από τις νοτιοδυτικές πολιτείες των ΗΠΑ είχαν ουσιαστικά αγοραστεί από τράπεζες και αμοιβαία κεφάλαια σε όλες τις χώρες του κόσμου, και με τρόπους που ουσιαστικά είχαν αποκρύψει την ποιότητά τους. Όταν τελικά αναγνωρίστηκε η προβληματική ποιότητά τους, έπαιξαν τοξικό ρόλο στα δομημένα κεφάλαια στα οποία είχαν συμπεριληφθεί. Παρ’ όλα αυτά, όπως επιβεβαιώνουν οι υπεύθυνοι που κατά κύριο λόγο διαχειρίστηκαν την κρίση, ο πανικός ήταν κάτι γνώριμο από τις διηγήσεις και την επιστημονική βιβλιογραφία για προηγούμενες κρίσεις. Ο πανικός ήταν ο μεγαλύτερος από το 1907, που τελικά οδήγησε το Κογκρέσο των ΗΠΑ να ιδρύσει την Fed, η οποία άρχισε να λειτουργεί το 1913. Ο πανικός εκφράστηκε συγκεκριμένα στην ταχύτατη αύξηση του διατραπεζικού επιτοκίου, που συνήθως διακυμαίνεται γύρω στο 0,10% και χρησιμοποιείται ως μέτρο της υγείας του διεθνούς τραπεζικού συστήματος. Το εν λόγω επιτόκιο αυξήθηκε κατά 35 φορές, από το καλοκαίρι του 2007 μέχρι το φθινόπωρο του 2008! (Βλ. Διάγραμμα 1).[3] Αν και οι αυξήσεις φαίνονται σχετικά μικρές, είναι και πολύ σπάνιες και μεγεθύνονται από το διατραπεζικό σύστημα. Δηλαδή, οι μεγάλες αυξήσεις και διακυμάνσεις σημαίνουν ότι μεγάλες τράπεζες αμφισβητούσαν την δυνατότητα άλλων μεγάλων τραπεζών να αποπληρώσουν τα διατραπεζικά χρέη τους και απαιτούσαν πολύ μεγαλύτερο τόκο, κάτι πράγματι πολύ σπάνιο και κατά την κρίση των υπευθύνων ιδιαίτερα ανησυχητικό. Ωστόσο και ένα άλλο, καινούργιο αλλά αποφασιστικής σημασίας, στοιχείο ήταν ο ρόλος του λεγόμενου σκιώδους τραπεζικού συστήματος (shadow banking), που μέσω διαφόρων (ελάχιστα γνωστών πέραν των ειδικών) μηχανισμών όπως ρέπος (και αντιστρόφων ρέπος, κ.ά.) είχαν φθάσει να χρηματοδοτούν μεγάλο μέρος της οικονομικής δραστηριότητας διεθνώς. Και το σκιώδες τραπεζικό σύστημα δεν βρισκόταν στην άμεση ρυθμιστική δικαιοδοσία των σχετικών Αρχών. Οι διεθνείς και άμεσες συνέπειες της κρίσης αντικατοπτρίζονται δραματικά στην κατάρρευση του διεθνούς εμπορίου και της βιομηχανικής παραγωγής: ήταν μεγαλύτερες σε ποσοστιαία βάση από το Μεγάλο Κραχ, στους πρώτους 10-12 μήνες από την εμφάνισή της. ( Βλ. Διάγραμμα. 2.[4] ) Το ανά κεφαλή παγκόσμιο ΑΕΠ μειώθηκε εντυπωσιακά, αλλά η μείωση ήταν δραματικά μεγαλύτερη για τις οικονομίες των ΗΠΑ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Βλ. Διάγραμμα. 3.[5]) Οι διοικητές των μεγαλύτερων κεντρικών τραπεζών του κόσμου[6], όπως ο Μπεν Μπερνάκι της Fed, οι Ζαν-Κλοντ Τρισέ και Λουκάς Παπαδήμος (και στην συνέχεια ο Μάριο Ντράγκι) της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, ο Μέρβιν Κινγκ της Τράπεζας της Αγγλίας, αλλά και ουσιαστικά και όλοι οι υπόλοιποι ήξεραν πολύ καλά τι έπρεπε να κάνουν. Συγκεκριμένα, έπρεπε να υλοποιήσουν έκτακτα μέτρα παροχής ρευστότητας, πολιτική που συνδέεται με την συμβουλή που ονομάζουμε το «Ρητό του Γουόλτερ Μπάτζοτ»[7] του 1873 προς την Τράπεζα της Αγγλίας, και αποκατάστασης της εμπιστοσύνης στις πιστωτικές αγορές ‒ η κοινή ρίζα των λέξεων αυτών («εμπιστοσύνης» και «πιστωτικές») δεν είναι σύμπτωση! Με δηλώσεις που ερμηνεύτηκαν σωστά από τις αγορές φάνηκε σαφώς ότι ήταν έτοιμες να δανείσουν επιχειρήσεις υπό εχεμύθεια (ώστε να μην εντείνουν τον πανικό και εκθέτοντας κυβερνήσεις και επιχειρήσεις) με γενναιόδωρους όρους, ουσιαστικά τελικά με μηδενικά επιτόκια (συγκεκριμένα η Fed). Η ετοιμότητα αυτή είναι εύλογη: Τα διδάγματα από την αποφασιστικότητα της Fed στην αντιμετώπιση της «Μαύρης Δευτέρας», δηλαδή της 19ης Οκτωβρίου 1987, όταν οι χρηματιστηριακές αγορές σε όλο τον κόσμο, ξεκινώντας από το Χονγκ Κονγκ, κατέρρευσαν, είχαν εμπεδωθεί. Το Dow Jones Industrial Average (DJIA) είχε την μεγαλύτερη πτώση σε μία μέρα, την 19η Οκτωβρίου 1987, σε ολόκληρη την ιστορία του: 22,61%, και αντίστοιχα για πολλούς άλλους δείκτες διεθνώς. Η αποφασιστική στάση της Fed τότε ‒ότι ήταν έτοιμη να παράσχει άμεση ρευστότητα στο τραπεζικό σύστημα‒ καθησύχασε τις χρηματοοικονομικές αγορές. Σιγά σιγά οι αγορές απάλυναν τις απώλειές τους, και ιδιαίτερα οι αμερικανικές στη συνέχεια βοήθησαν τη μεγάλη ανάκαμψη της οικονομίας κατά την δεκαετία του 1990, οπότε η οικονομία των ΗΠΑ σημείωσε και αύξηση κατά 41,8% και σημαντική μείωση των διακυμάνσεων.[8] Για λόγους που δεν έχουν τελείως αποσαφηνιστεί ακόμα, και οι επικριτές πληθαίνουν,[9] η Lehman Brothers δεν διασώθηκε, αλλά και το χρηματοοικονομικό σύστημα δεν κατέρρευσε, πράγμα το οποίο αποτέλεσε ένα τεράστιο επίτευγμα. Το ότι η απειλή στην συνολική παγκόσμια οικονομία ήταν κολοσσιαία δεν είναι υπερβολή. Το σύστημα των πληρωμών θα μπορούσε να είχε καταρρεύσει, άτομα και επιχειρήσεις δεν θα μπορούσαν να πληρωθούν και να πληρώσουν. Οι απώλειες σε παραγωγή και εισόδημα θα ήταν πρωτοφανείς και απρόβλεπτες, κυρίως λόγω του βαθμού της διασύνδεσης των οικονομιών διεθνώς. Το Μεγάλο Κραχ το οποίο, ας μην ξεχνάμε, τελικά διαδέχθηκαν πολιτικοοικονομικές συνέπειες όπως η επικράτηση του φασισμού και του ναζισμού, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η επέκταση του κομμουνισμού στην Ανατολική Ευρώπη και πολλές άλλες, θα ωχριούσε συγκριτικά. Και φυσικά τελικά δεν αποφεύχθηκαν σημαντικές πολιτικές επιπτώσεις, όπως θα δούμε πιο κάτω. Διάγραμμα 2: Εξέλιξη του Διεθνούς Εμπορίου: Μεγάλη Κρίση του 1929 (από τον Ιούνιο του 1929) έναντι της Μεγάλης Ύφεσης (από τον Απρίλιο του 2008). Καίριο και αποτελεσματικό ρόλο έπαιξαν και τα stress tests των μεγαλύτερων τραπεζών των ΗΠΑ, που διεξήχθησαν για πρώτη φορά με την πρωτοβουλία της Fed τον Φεβρουάριο του 2009, για την αποκατάσταση εμπιστοσύνης στην οικονομία. Από τις 19 μεγαλύτερες τράπεζες, οι 10 βρέθηκαν με κεφαλαιακές ανεπάρκειες, αλλά τα 75 δισ. δολάρια που επενδύθηκαν καθησύχασαν τις αγορές. Εξίσου σημαντικά ήταν και τα stress tests των Ευρωπαϊκών τραπεζών, που άρχισαν να διεξάγονται από το 2010 με πρωτοβουλία της ΕΚΤ. Η εμπειρία όλων των οικονομιών του κόσμου, αλλά κυρίως της οικονομίας των ΗΠΑ, που ήδη πριν από το τέλος του 19ου αιώνα ήταν η μεγαλύτερη εκβιομηχανισμένη οικονομία στον κόσμο, αποτέλεσε μεγάλο μάθημα για πολλούς οικονομολόγους που βρέθηκαν σε καίριες υπεύθυνες θέσεις. Π.χ., ο Μπεν Μπερνάκι, καθηγητής και πρόεδρος του Οικονομικού Τμήματος του Πανεπιστημίου Πρίνστον, πριν αναλάβει τα ηνία της Fed το 2006 έγινε ιδιαίτερα γνωστός για τις επιστημονικές του μελέτες πάνω στο Μεγάλο Κραχ και τη Μεγάλη Κρίση που το ακολούθησε. Το απτόητο του χαρακτήρα του τον βοήθησε αποτελεσματικά στους χειρισμούς από τα ηνία της Fed.[10] Η Κριστίνα Ρόμερ, καθηγήτρια Οικονομικής στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας στο Μπέρκλεϊ και πρόεδρος του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων κατά την πρώτη θητεία του Προέδρου Ομπάμα, ήταν και αυτή ιδιαίτερα γνωστή για πρωτοποριακές ιστορικο-οικονομικές έρευνες πάνω στο Μεγάλο Κραχ. Οι ηγέτες των σημαντικών κεντρικών τραπεζών του κόσμου, τρεις από τους οποίους ήταν μάλιστα απόφοιτοι και εν μέρει και συμφοιτητές στο οικονομικό τμήμα του ΜΙΤ, δηλαδή οι Μπερνάκι, Ζαν-Κλοντ Τρισέ (τον οποίο διαδέχθηκε ο Μάριο Ντράγκι στην ηγεσία της ΕΚΤ), και ο Λουκάς Παπαδήμος (του οποίου η θητεία στην αντιπροεδρία της ΕΚΤ έληξε τον Μάιο του 2010, όταν είχε ουσιαστικά αντιμετωπισθεί η κρίση), ήξεραν ακριβώς τι έπρεπε να κάνουν και το έκαναν, και στον βαθμό που ήταν στην δικαιοδοσία τους. Έκαναν γιγάντιες προσπάθειες να καθησυχάσουν τις αγορές, αλλά και το κοινό, από το οποίο εξαρτάται η εμπιστοσύνη προς τις τράπεζες. Αλλά οι Αμερικανοί ιθύνοντες σύντομα είδαν ότι ήταν απαραίτητη η συνδρομή της πολιτικής εξουσίας. Η χώρα όμως ήταν σε προεκλογική περίοδο. Και ναι μεν η θητεία του Προέδρου Μπους έληγε, πράγμα που σε κάποιο βαθμό τον αποδέσμευε πολιτικά, το Κογκρέσο όμως δεν είχε αυτή την πολυτέλεια. Ολόκληρη η Βουλή των Αντιπροσώπων και το ένα τρίτο της Γερουσίας είχαν προτεραιότητα την επανεκλογή τους. Ο Μπερνάκι έπεισε τον Υπουργό Οικονομικών να εμφανιστούν μαζί και να πιέσουν το Κογκρέσο να συνδράμει με μέτρα δημοσιονομικής πολιτικής. O συμπληρωματικός ρόλος της δημοσιονομικής πολιτικής αμφισβητείται από μερικούς μακροοικονομολόγους (θα έλεγα σε μεγάλο βαθμό σε ιδεολογική βάση), αλλά ευτυχώς οι πιο πολλοί από τους ιθύνοντες παντού δεν έδειξαν τέτοιου είδους ιδεολογικές προκαταλήψεις, και έτσι έκαναν τις πρέπουσες ενέργειες. Ουσιαστικά αποφεύχθηκαν οι χρεοκοπίες πολλών άλλων χρηματοπιστωτικών οργανισμών, μεγάλος αριθμός των οποίων «μετατράπηκαν» σε τράπεζες, εν μία νυκτί, ούτως ώστε να μπορούν να ευεργετηθούν από την σχετική ομοσπονδιακή νομοθεσία που διέπει τις ρυθμιστικές αρχές των ΗΠΑ. Επίσης εκτός του ομοσπονδιακού ρυθμιστικού συστήματος ήταν και το σκιώδες τραπεζικό σύστημα, για τον έλεγχο του οποίου έπρεπε να ληφθούν ειδικά μέτρα. Μεγάλες επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο ευεργετήθηκαν[11] (και μερικές μάλιστα χωρίς την θέληση της ηγεσίας τους, όπως η κολοσσιαία διεθνής ασφαλιστική εταιρία AIG, η οποία ουσιαστικά δεν υπέκειτο σε ομοσπονδιακό ρυθμιστικό έλεγχο), και ο πανικός σιγά-σιγά υποχώρησε διότι αντιμετωπίστηκε αποτελεσματικά. Στην συνέχεια οι κυβερνήσεις των μεγαλύτερων οικονομιών του κόσμου έπρεπε να ασχοληθούν με τις καταστροφές που απειλούσαν την πραγματική οικονομία. Δηλαδή πώς θα αποφεύγονταν μαζικές απολύσεις εργατών, χρεοκοπίες εκατομμυρίων επιχειρήσεων σε όλο τον κόσμο, και μαζική απώλεια εισοδήματος σε πάμπολλες χώρες στον βαθμό που είναι ιδιαίτερα γνώριμος στην Ελληνική κοινωνία. Συγκεκριμένα έκτακτα μέτρα Με εντυπωσιακή σύμπνοια και αποτελεσματικότητα έδρασαν οι Μπεν Μπερνάκι, επικεφαλής της Fed μέχρι το 2010, ο Τίμοθι Γκάιτνερ, Πρόεδρος της Ομοσπονδιακής Αποθεματικής Τράπεζας της Νέας Υόρκης (της «πρώτης τη τάξει» μεταξύ των ομοσπονδιακών αποθεματικών τραπεζών που αποτελούν την Κεντρική Τράπεζα των ΗΠΑ, με μόνιμη συμμετοχή στην Επιτροπή Νομισματικής Πολιτικής (Federal Open Markets Committee), ο οποίος στην συνέχεια ανέλαβε το Υπουργείο Οικονομικών στην πρώτη κυβέρνηση του Προέδρου Ομπάμα), και ο Χένρι Πόλσον, τελευταίος Υπουργός Οικονομικών της κυβέρνησης Μπους μέχρι τον Ιανουάριο 2009. Δεν ήταν εύκολη περίοδος για τις ΗΠΑ, διότι η επικείμενη λήξη της προεδρικής θητείας άφηνε τη χώρα χωρίς ουσιαστικά εκτελεστική εξουσία, επομένως εναπόκειτο στην πολιτική εκτίμηση και διάθεση του αποχωρούντος προέδρου και το κύρος του επικρατέστερου υποψηφίου να δώσουν σωστές κατευθύνσεις και δικαιοδοσία στους αρμόδιους φορείς και άτομα. Αυτό έγινε σε μεγάλο βαθμό και χωρίς ενδοιασμούς, και μάλιστα ο Ομπάμα ως υποψήφιος ανέτρεψε τα σχέδιά του και έτσι η Κριστίνα Ρόμερ ανέλαβε, αντί του Όσταν Γκούλσμπι (επιστήθιου φίλου του και πρώην συναδέλφου στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου), την προεδρία του Συμβουλίου Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων, ενώ παράλληλα μια σειρά προσωπικότητες με τεράστιο κύρος στον χρηματοοικονομικό χώρο, μεταξύ των οποίων και οι Πολ Βόλκερ, πρώην πρόεδρος της Fed, και Λόρενς Σάμερς, πρώην υπουργός Οικονομικών στην δεύτερη κυβέρνηση του Προέδρου Κλίντον, ανέλαβαν να τον συμβουλεύουν. Η επικείμενη εκλογή του Μπαράκ Ομπάμα επίσης συνέβαλε στην αύξηση της εμπιστοσύνης. Έτσι έγινε σαφές παγκοσμίως ότι μία συγκροτημένη ομάδα σοβαρών, αξιόλογων ανθρώπων από τους επιχειρηματικούς και πανεπιστημιακούς χώρους απολάμβαναν της εμπιστοσύνης αυτών που αναλάμβαναν τα ηνία της εξουσίας. Η οικονομία των ΗΠΑ μπήκε στην κρίση κάπως αδυνατισμένη, αν και αυτό δεν ήταν ακόμα τότε σε μεγάλο βαθμό αντικείμενο συζήτησης. Σε γενικές γραμμές, από το 2000 και μετά, η παραγωγικότητα έπεφτε, η συμμετοχή στον οικονομικά ενεργό πληθυσμό έδειχνε στασιμότητα (και των ανδρών 25-54 ετών μειωνόταν), στα στεγαστικά δάνεια σαν τμήμα του ιδιωτικού χρέους ανέβηκε κατά 40% του ιδιωτικού εισοδήματος, το Great Moderation είχε οδηγήσει σε επανάπαυση, η πραγματική αξία των κατοικιών υπερδιπλασιάστηκε μέχρι το 2006 οπότε άρχισε καθοδική πορεία χάνοντας σε πολλές περιοχές μέχρι το 2008 το ήμισυ της αξίας της, η ποσότητα των χρηματοοικονομικών αξιών που χρηματοδοτήθηκε μέσω βραχύχρονου δανεισμού υπερτριπλασιάστηκε μέχρι το 2007, πριν αρχίσει και αυτό καθοδική πορεία μειούμενη μέχρι το 2008 κατά 40% (δηλαδή περίπου 750 δισ. δολάρια), και τα ίδια κεφάλαια στις αξίες των τραπεζών μειώθηκαν κατά 25%. Αφού ξέσπασε η κρίση, τα εργαλεία στη διάθεση του ρυθμιστικού συστήματος ήταν περιορισμένα. Συγκεκριμένα, χρεοκοπίες τραπεζών δεν μπορούσαν να αντιμετωπιστούν με εθνικοποιήσεις (πράγμα δυνατό σε άλλες χώρες), ήταν νομικά αδύνατο να παρασχεθούν εγγυήσεις των χρεών του χρηματοοικονομικού συστήματος, και δεν ήταν δυνατό να συμμετάσχει το κράτος κατευθείαν αγοράζοντας τραπεζικές μετοχές (που με πεσμένες, σχεδόν μηδενικές τιμές θα σήμαινε ουσιαστικά εθνικοποίηση). Συγκεκριμένα η Fed στερούνταν την νομική κατοχύρωση να αγοράσει ιδιωτικά χρεόγραφα, δηλαδή πέραν των υποχρεώσεων του Δημοσίου και ημικρατικών οργανισμών όπως οι Fannie Mae and Freddie Mac., τα οποία κατά κανόνα χρησιμοποιεί η Fed στην άσκηση της νομισματικής πολιτικής. Οι πρώτες πρωτοβουλίες της κυβέρνησης ήταν ανεπαρκείς, όπως π.χ. το Stimulus Act του Προέδρου Μπους (Φεβρουάριος 2008), αλλά η Fed είχε ήδη αρχίσει από το τέλος του 2007 να ρίχνει το κεντρικό επιτόκιο Federal Funds και να ενεργοποιεί την συνεργασία της με άλλες κεντρικές τράπεζες μέσω του συστήματος Swap Lines. Με την επέκταση των δικαιοδοσιών της, η Fed ξεκίνησε την ποσοτική χαλάρωση (στην οποία επανέρχομαι πιο κάτω) και συνεργάστηκε με το Υπουργείο Οικονομικών με καίριες ενέργειες όπως τα stress test των τραπεζών (στα οποία θα επίσης επανέλθω), η σταθεροποίηση της AIG και μια σειρά πρωτοβουλίες στη δικαιοδοσία της εστιασμένες στο συστημικό χρηματοοικονομικό σύστημα, όπως το Troubled Assets Fund[12] (που επιδίωξε να εξουδετερώσει τα «τοξικά» στεγαστικά κυρίως δάνεια), το Term Asset-backed Securities Loan Facility-TALF[13] (που επιδίωξε να διασφαλίσει τη δυνατότητα νοικοκυριών και μικρών επιχειρήσεων να δανείζονται για τις ανάγκες τους, π.χ. μέσω βραχυπρόθεσμων δανείων για αγορά αυτοκινήτων, καταναλωτικών δανείων μέσω πιστωτικών καρτών, καθώς και μικρών επιχειρηματικών δανείων), το Capital Purchase Program[14] (που επέτρεψε στο Δημόσιο των ΗΠΑ να ενισχύσει την κεφαλαιακή βάση 700 χρηματοοικονομικών ιδρυμάτων, επενδύοντας περίπου 220 δισ. δολάρια με κέρδος (δηλαδή ετήσια απόδοση 13 δισ. επ’ αόριστον). Παράλληλα, ενεργοποιήθηκε ο Ομοσπονδιακός Οργανισμός Ασφάλισης των Καταθέσεων (Federal Deposit Insurance Corporation) και αυξήθηκε το όριο των ασφαλισμένων καταθέσεων σε πολλά είδη λογαριασμών, ήδη από το τέλος του 2008 σε 250 από 100.000 δολάρια, αρχικά προσωρινά αλλά μόνιμα μετά το 2011. Η πολιτική της ποσοτικής χαλάρωσης (quantitative easing), την οποία ενεργοποίησε η Fed, η ΕΚΤ, καθώς και άλλες κεντρικές τράπεζες, συνίστατο στην αγορά μεγάλου όγκου ιδιωτικών δανείων κάθε είδους και αντίστοιχα συνεπαγόταν την αύξηση του παθητικού της, δηλαδή αύξηση της χρηματικής κυκλοφορίας. Η πολιτική αυτή αύξησε το ενεργητικό της Fed στο πρωτοφανές ύψος των 4,5 τρισ. δολαρίων τον Δεκέμβριο του 2014 από τα 883 δισ. που βρισκόταν τον Δεκέμβριο του 2007. Η «επιθετική» αυτή πολιτική αποδείχθηκε αποτελεσματική, παρ’ όλη την κριτική που υπέστη, και έκτοτε βαθμιαία μετριάζεται, με το ενεργητικό της Fed να έχει μειωθεί στα 4,1 τρισ. τη στιγμή αυτή. Είχε εφαρμοστεί προηγουμένως μόνο κατά τη δεκαετία του 1930, κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Κρίσης. Διάγραμμα 3: Ρυθμός Αύξησης του παγκόσμιου κατά κεφαλήν εισοδήματος, 1980-2017. Η κυβέρνηση Ομπάμα, στην εξουσία πλέον από τις 20 Ιανουαρίου 2009, έχοντας πείσει το Κογκρέσο να ψηφίσει το δημοσιονομικό μέτρο American Recovery and Reinvestment Act (ARRA) 2009, που ανερχόταν στα 800 δισ. και ήταν τετραπλάσιο από το προηγηθέν του Μπους του Φεβρουαρίου 2007 (αλλά το μισό αυτού που επιδίωξε ο Πρόεδρος Ομπάμα), ενεργοποίησε έτσι δημοσιονομικά μέτρα. Ενώ σαν συμπληρωματικά μέτρα τόνωσης της ζήτησης με στόχο τη μακροοικονομική σταθεροποίηση είναι απαραίτητα για την αναζωογόνηση της οικονομίας, τα δημοσιονομικά μέτρα εξαρτώνται από κοινοβουλευτική έγκριση και συνεπώς δεν είναι «κατά παραγγελία». Στην περίπτωση μάλιστα αυτή η ARRA έτυχε ελάχιστης στήριξης από το ρεπουμπλικανικό κόμμα, λόγω της παραδοσιακής του αντίθεσης στον ρόλο του κράτους στην οικονομία, της Κεϋνσιανής ουσιαστικά έμπνευσης της συγκεκριμένης νομοθεσίας, και την αντιπάθεια προς το πρόσωπο του Προέδρου Ομπάμα. Αποτελούμενο περίπου κατά τα δύο τρίτα από αύξηση δαπανών και κατά το ένα τρίτο από μείωση φόρων, που συνολικά αντιστοιχούσε στο 5-6% του ΑΕΠ των ΗΠΑ, θεωρείται από την πλειοψηφία (αλλά όχι ομοφωνία) των οικονομολόγων ότι το μέτρο συνέβαλε αποτελεσματικά στην εντυπωσιακή μείωση της ανεργίας που ακολούθησε, και εξακολουθεί να ευεργετεί την αμερικανική οικονομία, συμβάλλοντας στη συνεχόμενη μείωσή της. Παράλληλα, οι πρωτοβουλίες της κυβέρνησης του Προέδρου Ομπάμα να διασώσει την αυτοκινητοβιομηχανία των ΗΠΑ, το «Ντιτρόιτ», όπως αναφέρεται συχνά, αποδείχθηκαν και οικονομικά αλλά και πολιτικά επιβεβλημένες, και τελικά αποτελεσματικές. Αλλά ενώ η ομοσπονδιακή κυβέρνηση ήταν σε θέση να πάρει σημαντικές πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση της ύφεσης, οι πολιτειακές κυβερνήσεις δεν μπορούσαν ‒λόγω του συνταγματικού πλαισίου στο οποίο λειτουργούν, το οποίο απαιτεί ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς‒ να αποφύγουν πολιτικές που ουσιαστικά συνέβαλαν στην ένταση της ύφεσης. Συγκεκριμένα, δεν τους επιτρέπεται να δανειστούν ώστε να χρηματοδοτήσουν ελλείμματα του προϋπολογισμού τους και έτσι να αντισταθμίσουν την πτώση της αγοραστικής δύναμης του κοινού. Φυσικά η αδυναμία αυτή θυμίζει τα διλήμματα των μελών της Ευρωζώνης, σε ένα ουσιαστικά πιο δυσμενές περιβάλλον, όπου η Ευρωζώνη σαν οικονομική ενότητα δεν είναι σε συνταγματική θέση να ασκήσει δημοσιονομική πολιτική τόνωσης της ενεργού ζήτησης.[15] Στους κύκλους των οικονομολόγων συζητήθηκαν διάφορες ιδέες, ακόμα και «χειρουργικής» αντιμετώπισης της κρίσης, ιδιαίτερα στοχευμένες στις δυσκολίες και τα πλήγματα που δέχθηκαν τα νοικοκυριά. Π.χ., εφόσον, στον βαθμό που στεγαστικά δάνεια, συνολικής ονομαστικής αξίας γύρω στα 250-300 δισ. δολάρια, που ήταν απίθανο να αποπληρωθούν, κατέληξαν να καταστήσουν «τοξικά» τα δομημένα κεφάλαια στα οποία είχαν συμπεριληφθεί και τα οποία τελικά βρίσκονταν στο ενεργητικό χιλιάδων τραπεζών διεθνώς, γιατί να μην αγοραστούν κατευθείαν από το κράτος; Φυσικά, τα νοικοκυριά και οι τραπεζίτες που τα σύναψαν ναι μεν δεν έπραξαν σωστά, αλλά θα ευεργετούνταν από τέτοια μέτρα. Αλλά και πολλές από τις συνθήκες που άλλαξαν δεν ήταν προβλέψιμες, ενώ και παροιμίες όπως «των φρονίμων τα παιδιά πριν πεινάσουν μαγειρεύουν» είχαν ξεχαστεί! Μεταξύ χειρουργικών επεμβάσεων ήταν και η πρόταση του επιφανούς Ελληνοαμερικανού οικονομολόγου και καθηγητού του Πανεπιστημίου Yale Τζον Τζιανακόπλος. Συγκεκριμένα, η πρότασή του,[16] η οποία δεν υιοθετήθηκε από την κυβέρνηση, ήταν να χρησιμοποιηθούν σχετικά λίγοι ομοσπονδιακοί πόροι (δηλαδή της τάξης της συνολικής αξίας των προβληματικών δανείων) για την απομείωση του κεφαλαίου προβληματικών στεγαστικών δανείων και όχι την επιχορήγηση τόκων. Έτσι, τα νοικοκυριά θα μπορούσαν να διατηρήσουν τις κατοικίες των οποίων οι ονομαστικές αξίες είχαν πέσει κάτω από τα αντίστοιχα χρέη. Επιχορήγηση τόκων δεν αλλάζει την πραγματικότητα της αίσθησης των νοικοκυριών ότι τα σπίτια τους έχουν αρνητική αξία ούτε και τα κίνητρα που θα είχαν να τα εγκαταλείψουν στην λεία κλεφτών οικοδομικών υλικών (π.χ. σωλήνων χαλκού κ.λπ.), με καταστρεπτικές επιπτώσεις στις άμεσες γειτονικές περιοχές. Μια από τις πλέον σημαντικές πρωτοβουλίες, που έχει μείνει σχετικά ασχολίαστη, του Προέδρου Ομπάμα και των Αρχών των ΗΠΑ με την συνεργασία των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, ήταν η ενεργοποίηση των ηγετών των 20 μεγαλύτερων οικονομιών του κόσμου (συμπεριλαμβανομένων της Κίνας και της Ρωσίας, του λεγομένου G20) σε συνόδους για την αντιμετώπιση της κρίσης, που συνέβαλε στην αναγνώριση της σημασίας του συντονισμού των εθνικών οικονομικών πολιτικών. Αν και δεν γνωρίζουμε τι θα γινόταν χωρίς αυτήν την ενεργοποίηση, γνωρίζουμε ότι οι κίνδυνοι από επανάληψη των «εθνικιστικών» πολιτικών που ακολουθήθηκαν μετά το Μεγάλο Κραχ του 1929 και καταβαράθρωσαν τις διεθνείς συναλλαγές δεν είχαν ξεχαστεί! Αλλά ο πανικός δεν σταμάτησε αμέσως. Απόσυρση μερικών εκτάκτων μέτρων Με επανειλημμένες εμφανίσεις σε διάφορες εκδηλώσεις και συνέδρια αλλά και στον Τύπο, οι Μπερνάκι, Γκάιτνερ και Πόλσον, όχι πλέον στην εξουσία, επιμένουν ότι απαιτείται επαγρύπνηση για να είμαστε σε θέση να αντιμετωπίσουμε την επόμενη κρίση, που αναπόφευκτα κάποτε θα έλθει. Τονίζοντας ότι ένα μεγάλο κομμάτι των μέτρων που είχαν προφυλάξει την οικονομία έναντι πανικών είχαν ήδη αρθεί (στην περίοδο πολιτικοοικονομικής ευφορίας της δεκαετίας του 1990) ή ήταν ανεπαρκή. Συγκεκριμένα, ένα μεγάλο τμήμα του όγκου χρηματοοικονομικών αλλά ουσιαστικά τραπεζικών συναλλαγών γινόταν πια μέσω του shadow banking, και χρηματοδοτούνταν μέσω ανασφάλιστων βραχυχρόνιων κεφαλαίων. Έτσι, οι πιστωτικοί αυτοί οργανισμοί ήταν ευάλωτοι σε κρίσεις, επαπειλούμενοι όχι από μικροκαταθέτες αλλά από τεράστιους οργανισμούς, όπως ασφαλιστικές εταιρείες, συνταξιοδοτικά ταμεία, αλλά και πολλούς σε ίσως μεγάλο βαθμό κερδοσκοπικούς οργανισμούς. Ένα απηρχαιωμένο ρυθμιστικό (και πολιτικά υποβαθμισμένο) σύστημα είχε δυσκολία να αντεπεξέλθει. Επιπλέον, οι οικονομικές δυνάμεις, όπως η ανισότητα, η στασιμότητα των εργατικών αμοιβών αλλά και η άμβλυνση της κοινωνικής κινητικότητας, που ωθούσαν το κοινό να δανειστεί με δελεαστικούς αλλά κοινωνικά ριψοκίνδυνους όρους ώστε να διατηρήσει το βιοτικό του επίπεδο, συνέχισαν και συνεχίζουν να λειτουργούν. Τα έκτακτα μέτρα βοήθησαν αλλά και έθεσαν τα θεμέλια για την ευρωστία των χρηματοοικονομικών οργανισμών, όπως και για τη μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα του ρυθμιστικού συστήματος. Όμως το σύστημα εύκολα επαναπαύεται. Νέα νομοθετικά μέτρα, γενικά γνωστά σαν το Dodd-Frank Act του 2010, τα οποία είχαν χαρακτηριστεί ως τελείως απαραίτητα για την αντιμετώπιση κρίσεων, άρχισαν να αναιρούνται ή να αποσύρονται από το Κογκρέσο, δυστυχώς και για λόγους πολιτικής σκοπιμότητας. Λόγου χάρη, σημαντικό μέρος των καινούργιων δικαιοδοσιών της FDIC και της Fed, αλλά και του Υπουργείου Οικονομικών, έγινε λεία της καθημερινής αλλά τελείως δικαιολογημένης πολιτικής πραγματικότητας. Νομική κατοχύρωση διαφόρων πρωτοβουλιών για την στήριξη επιχειρήσεων που χρεοκοπούν, ακόμα και όταν είναι εντελώς άδικη, είναι απαραίτητο όπλο στη δικαιοδοσία του ρυθμιστικού συστήματος. Τα μέτρα στήριξης τραπεζών δεν είναι ποτέ δημοφιλή, αλλά είναι αναγκαία για την επιβίωση του οικονομικού συστήματος. Εάν όμως δεν είναι άμεσα διαθέσιμα για έκτακτη ενεργοποίηση το κακό μπορεί να γίνει πολύ μεγαλύτερο. Η τυφλή προσήλωση στην επιδίωξη του κέρδους με κάθε τρόπο είχε καταστρεπτικά αποτελέσματα σε οικονομίες απανταχού της γης. Μπορεί πολλοί επιφανείς και πάμπλουτοι τραπεζίτες, στων οποίων την κακή κρίση μπορεί να αποδώσουμε αναμφίβολα πολλές μεγάλες καταστροφές, να μην είναι ακόμα στη φυλακή, ή και να μην μπουν ποτέ, αλλά τουλάχιστον δεν βρίσκονται πια στην εξουσία. Σχετικά πλέον σημαντικό είναι να μην εμποδίζουν τον σχεδιασμό θεσμών λήψης μέτρων και άμεσης ανάγκης αλλά και πιο μακροχρόνιων. Πώς μπορεί να επιτευχθεί αυτό σε μια τόσο δύσκολη, «σκοταδιστική» και περίπλοκη διακυβέρνηση στην οποία τυχαίνει να βρίσκονται τη στιγμή αυτή οι ΗΠΑ; Παρακαταθήκη της Μεγάλης Ύφεσης του 2007-2009 Η παρακαταθήκη της Μεγάλης Ύφεσης του 2007-2009 έχει δύο τουλάχιστον διαστάσεις: πρώτον, προφανώς την οικονομική και, δεύτερον, την πολιτική με την συνυφασμένη κοινωνική. Για την οικονομική, μια σειρά από μελετητές έχουν επιδιώξει να εκτιμήσουν την απώλεια προϊόντος και εισοδήματος. Εύστοχος και συγκεκριμένος είναι ο υπολογισμός του Λόρενς Μπολ,[17] που βασίζεται στην εκτίμηση της απόστασης του πραγματικού εισοδήματος σε σχέση με το «μόνιμο» εν δυνάμει εισόδημα, δηλαδή του μεγέθους εκείνου που θα απολάμβαναν οι διάφορες οικονομίες εάν δεν είχε μεσολαβήσει η κρίση. Απώλεια εισοδήματος συνεπάγεται και απώλεια παραγωγικού δυναμικού στο μέλλον, λόγω της μείωσης των επενδύσεων. Οι υπολογισμοί του Μπολ (2014) για τις χώρες του ΟΟΣΑ δείχνουν για το 2013 και το 2015 μέγιστη απώλεια για την Ελλάδα 30% και 35,40% αντίστοιχα, ενώ για την Ελβετία ‒0,40% και ‒0,90%, και κατά μέσο όρο 7,20% και 8,40%. Τα μεγέθη αυτά αντανακλούν απώλειες εισοδήματος λόγω ανεργίας, αλλά δεν αντανακλούν πολλά άλλα μεγέθη, όπως π.χ. τις συνέπειες της αναβολής υπηρεσιών υγείας ή διακοπών, αλλά ούτε την απώλεια δεξιοτήτων λόγω παρατεταμένης ανεργίας, κάτι πολύ σημαντικό που δυσχεραίνει μελλοντική απασχόληση.[18] Για τις ΗΠΑ, πιο συγκεκριμένα, δεν πρέπει να αγνοηθεί η παρακαταθήκη σε μορφή πληγμάτων στα οικονομικά και κοινωνικά πιο αδύναμα στρώματα του πληθυσμού. Η ανεργία έχει μεν μειωθεί στο 3,9%, το ποσοστό ανδρών 25-54 ετών στον οικονομικά ενεργό πληθυσμό αυξάνεται, όμως δεν έχει ακόμη φθάσει το επίπεδο πριν την έναρξη της κρίσης. Αλλά, για παράδειγμα, άτομα με λιγότερη εκπαίδευση δεν έχουν ακόμα ευεργετηθεί από την αύξηση της απασχόλησης. Π.χ., ενώ το 72,5% αυτών με πανεπιστημιακή εκπαίδευση εργάζονται, μόλις το 55% αυτών με μόνο απολυτήριο λυκείου εργάζονται. Η διαφορά πλήττει έντονα λευκούς καθώς και Αφροαμερικανούς και Ισπανοαμερικανούς, αλλά και αποδεικνύει πόσο αποτελεσματική προστασία παρέχουν τα εκπαιδευτικά προσόντα έναντι των οικονομικών κινδύνων. Σχετικά με την πολιτική παρακαταθήκη, και έχοντας υπόψη τι επακολούθησε το Μεγάλο Κραχ, είναι δύσκολο τουλάχιστον να μην συσχετισθεί, αν όχι να αποδοθεί, η επέκταση του λαϊκισμού και στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ στη Μεγάλη Ύφεση. Η δυσπιστία προς τις παραδοσιακές πολιτικές δυνάμεις αυξάνει τη γοητεία των Σειρήνων με τη μορφή εύκολων κριτικών και λύσεων, με θύματα όχι μόνο σε μικρές και κάπως περιθωριακές χώρες, όπως η Ουγγαρία και η Ελλάδα, αλλά και στη Μ. Βρετανία, όπου η πολιτική επιτυχία της επιδίωξης εξόδου της από την Ευρωπαϊκή Ένωση έχει εν μέρει αποδοθεί στη Μεγάλη Ύφεση. Τι μάθαμε για την «Ενδεχόμενη» Επόμενη Κρίση Η οικονομική επιστήμη μάς έχει διδάξει ότι οι οικονομικές κρίσεις έχουν αρχή και τέλος. Για την οικονομία των ΗΠΑ, συγκεκριμένα, τα στοιχεία για 33 κυκλικά επεισόδια είναι[19] ότι η μέση διάρκεια των υφέσεων από το 1854 μέχρι το 2009 ήταν 17,5 μήνες, ενώ των ανακάμψεων 38,7. Σε σύγκριση, για τα 11 επεισόδια κατά την περίοδο 1945-2009, τα αντίστοιχα μεγέθη είναι 11,1 και 58,4 μήνες. Επομένως η πρόοδος, που οφείλεται στην επιστημονική διερεύνηση των κυκλικών διακυμάνσεων που επέτρεψε καλύτερο σχεδιασμό οικονομικής πολιτικής, είναι σαφής. Αλλά η οικονομική επιστήμη δείχνει επίσης σαφώς ότι η κακή πολιτική μπορεί να αποδειχθεί ιδιαίτερα καταστρεπτική. Φυσικά, πάντοτε υπάρχουν εξελίξεις που είναι αναπάντεχες και απρόβλεπτες. Η διεθνής εμπειρία με τη Μεγάλη Ύφεση μας διδάσκει ότι απαιτείται και συνεργάσιμη πολιτική συγκυρία. Και φυσικά τα πολιτικά δεδομένα είναι πολύ διαφορετικά. Η Ευρωζώνη έχει επιδείξει και προθυμία να συνδράμει στις δυσκολίες αδύνατων μελών (παρ’ όλες τις αδυναμίες μερικών από αυτά να αντιληφθούν τα προβλήματά τους) αλλά και δυσκαμψία σε μερικές κρίσιμες περιστάσεις. Οι πολιτικές δυσκολίες είναι εμφανείς. Από την άλλη όχθη του Ατλαντικού ο Πρόεδρος Τραμπ αφενός μεν μισεί την παγκοσμιοποίηση, αφετέρου δεν φαίνεται πρόθυμος να ακούσει συμβουλές για πρακτικές πολιτικές που είναι εφικτές. Είτε υποκύπτει σε σαγηνευτικές Σειρήνες, είτε σε εκδικητικές Ερινύες, είτε και στις δύο. Λύσεις είναι αδύνατο να βρεθούν με «αστυνομικές» ιδέες αυτάρκειας και άρνησης των επιστημονικών δεδομένων. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι τελικά χειρότερο για τους ψηφοφόρους του. Στην Ασία, όμως, υπάρχει μια καινούργια πραγματικότητα. Η Ινδία αναπτύσσεται με ταχείς ρυθμούς, η Ιαπωνία έχει σε μεγάλο βαθμό ανακάμψει από τη Μεγάλη της Ύφεση, και η Κίνα, αν και μπορεί να μη συνεχίσει την ανάπτυξή της με τους γνώριμους ρυθμούς, ωστόσο οπωσδήποτε αποβλέπει σε παγκόσμια κυριαρχία. Η επόμενη παγκόσμια οικονομική κρίση θα είναι διαφορετική από προηγούμενες, με τρόπους που είναι δύσκολο να προβλεφθούν, όπως μάθαμε και από τη Μεγάλη Ύφεση του 2007-2009. Οι επικείμενες εκλογές στις ΗΠΑ μπορεί να μεταβάλουν την ατμόσφαιρα. Ίσως να συμβάλουν και πολιτικές εξελίξεις στην Κίνα. Αλλά εάν έχουμε μάθει κάτι, αυτό είναι ότι οι ιθύνοντες πρέπει να είναι σε θέση να δράσουν έγκαιρα και αποτελεσματικά και με πλήρη εμπέδωση των διδαγμάτων της οικονομικής επιστήμης. Η αδράνεια και ιδεολογικές προκαταλήψεις είναι επικίνδυνες! Ευχαριστώ πολύ τους Κώστα Αζαριάδη, Ελένη Μαχαιρά-Οντόνι, Λουκά Παπαδήμο, Γκίκα Χαρδούβελη, και φυσικά την διεύθυνση της ARB για τα πολύ εποικοδομητικά σχόλιά τους. Παραμένω όμως εγώ απολύτως υπεύθυνος για το περιεχόμενο. [1] Αλλά οι συνέπειες συνεχίζονται πολύ μετά, όπως γίνεται σαφές στο υπόλοιπο του κειμένου. http://nber.org/cycles/main.html [2] Η παρέμβαση του Raghuram G. Rajan, Fault Lines: How Hidden Fractures Still Threaten the World Economy, Princeton University Press, 2011, δημοσιεύθηκε μεν το 2011 αλλά είχε προηγηθεί σε βαρυσήμαντη ομιλία στο Kansas City Fed Symposium, Αύγουστος 2005. Βλ. Raghuram G. Rajan, “Ηas Financial Development Made the World Riskier?”, διαθέσιμη στο https://goo.gl/YJ1Vjp [3]Το Διάγραμμα 1 απεικονίζει το λεγόμενο LIBOR-OIS spread, τη διαφορά δηλαδή μεταξύ το επιτοκίου διατραπεζικών δανείων (LIBOR) και του επιτοκίου που ουσιαστικά επιδιώκουν οι μεγάλες κεντρικές τράπεζες να επικρατεί στις διατραπεζικές συναλλαγές και το οποίο καθορίζει την άσκηση της νομισματικής πολιτικής (OIS). Επίσης απεικονίζεται και το κόστος ασφάλισης που πληρώνουν οι αγοραστές ομολόγων για να αποφύγουν τον οικονομικό κίνδυνο (CDS). Brookings and Yale, “Charting the Crisis: U.S. Strategy and Outcomes,” September 2018, σελ. 17. https://goo.gl/jUYyQu [4] https://goo.gl/6EvGZW [5] World Bank. https://goo.gl/NzSbSU [6] Σε αντίθεση δηλαδή με το 1907, όταν οι κύριοι τραπεζίτες της Ν. Υόρκης υπό την ηγεσία και πρωτοβουλία του J. P. Morgan, σταμάτησαν τον πανικό. [7] «Δανείστε γενναιόδωρα σε προβληματικά ιδρύματα, έναντι καλής ποιότητας εχέγγυων και επιτοκίων, με κατάλληλο πριμ που να αποθαρρύνει τους ηθικούς κινδύνους». Walter Bagehot, Lombard Street: A Description of the Money Market, Henry S. King, Λονδίνο 1873. [8] Το επεισόδιο αυτό είναι γνωστό ως The Great Moderation. Η μέση διακύμανση της κανονικής απόκλισης του ρυθμού ανάπτυξης της οικονομίας των ΗΠΑ μειώθηκε από 1,5% ανά τρίμηνο στην αρχή της δεκαετίας του 1950 σε λιγότερο από 0,5% στο τέλος της δεκαετίας του 1990. Βλέπε Olivier J. Blanchard and John Simon, “The Long and Large Decline in US Output Volatility,” Brookings Papers on Economic Activity, 2001:1 135-174. [9] Μεταξύ των οποίων και ο Laurence Ball, καθηγητής του Πανεπιστημίου Johns Hopkins: The Fed and Lehman Brothers: Setting the Record Straight on a Financial Disaster, Cambridge University Press, 2018. [10] Όπως ανέφερε ο Καθηγητής του Χάρβαρντ Ρόμπερτ Τζ. Μπάρο, σε επιφυλλίδα του στην Business Week (7.11.2005), την περίοδο δηλαδή που ο Πρόεδρος Τζορτζ Μπους πρότεινε τον Μπεν Μπερνάκι σαν υποψήφιο για την ηγεσία της Fed, ο απτόητος χαρακτήρας του ήταν πραγματικά παραδειγματικός. Σε σεμινάριο που είχε δώσει στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου το 1983 ο νέος τότε Μπεν Μπερνάκι συνέβη το εξής. Έπειτα από σωρεία ενοχλητικών και αντιπαραγωγικών παρεμβάσεων από τον καθηγητή Σάνφορντ Γκρόσμαν, εκνευρισμένος ο καθηγητής Ρόμπερτ Λούκας, ίσως ο πιο σπουδαίος εν ζωή μακροοικονομολόγος (τότε και τώρα), φεύγει από την αίθουσα μουρμουρίζοντας «δεν τον μπορώ (τον Γκρόσμαν) πια». Ο Μπερνάκι, όπως και όλοι οι παρευρισκόμενοι τον είδαν να φεύγει αλλά δεν άκουσαν τι έλεγε. Ακάθεκτος συνέχισε την παρουσίασή του και στο τέλος ρώτησε τον Μπάρο (ο μόνος που είχε καταλάβει τι έγινε, διότι καθόταν δίπλα στον Λούκας) κατ’ ιδίαν: «Τι έπαθε ο Λούκας;». Είναι δύσκολο να εκτιμήσει κανείς τι σήμαινε για ένα νέο μακροοικονομολόγο να φύγει ο Λούκας, εάν πράγματι ήταν δυσαρεστημένος, από σεμινάριό σου. Εμπιστοσύνη στις γνώσεις σου, όταν έχουν ελεγχθεί από ειδικούς, είναι πραγματικά απαραίτητο στοιχείο της προσωπικότητας ανθρώπων σε θέσεις κλειδιά, όπως αυτή της ηγεσίας της Fed. https://tinyurl.com/y89xadd6. Το όνομα του Γκρόσμαν αποκαλύπτεται σε προσωπικές συζητήσεις. [11] Υπό εχεμύθεια, που διαρκεί ακόμα και τώρα. Π.χ. η Fed έχει αρνηθεί να δημοσιοποιήσει τα στοιχεία με χρηματοδοτήσεις πλέον 250.000 επιχειρήσεων και τραπεζών διεθνώς, παρ’ όλη την πίεση του Ρεπουμπλικανικού κόμματος στο Κογκρέσο [12] https://goo.gl/wtDrCm [13] https://goo.gl/tHnB7s [14] https://goo.gl/e9oVQe [15] Τέτοια πολιτική θα ήταν συνολικά αποτελεσματική, όπως έχει ισχυριστεί ο επιφανής οικονομολόγος Πολ Κρούγκμαν (Βραβείο Νόμπελ 2008), διότι η οικονομία της Ευρωζώνης σαν σύνολο είναι, σε σχέση με την διεθνή οικονομία αρκετά κλειστή. [16] John D. Geanakoplos and Susan P. Koniak. “Mortgage Justice Is Blind,” New York Times, 29 October 2008, και John D. Geanakoplos and Susan P. Koniak, “Matters of Principal,” New York Times, 4 March 2009. Οι ιδέες αυτές έχουν ενδιαφέρον και για την αντιμετώπιση των ελληνικών «κόκκινων» στεγαστικών δανείων. [17] Laurence Ball, “Long Term Damage from the Great Recession in OECD Countries”. National Bureau of Economic Research Working Paper, No. 20185, May 2014. [18] Πάντως οι απώλειες εισοδήματος στην Ελλάδα αλλά και τις χώρες της Ευρωζώνης σε μεγάλο βαθμό οφείλονται στην τραπεζική κρίση και την κρίση χρέους, που έπληξε ιδιαίτερα τις χώρες αυτές, και μόνο εν μέρει μπορούν αν αποδοθούν στην Μεγάλη Ύφεση του 2007-2009 και την διεθνή χρηματοοικονομική κρίση. [19] https://goo.gl/gqrLpm

Πώς Αντιμετωπίστηκε η Μεγάλη Ύφεση του 2007-2009, και τι Μάθαμε για την «Ενδεχόμενη» Επόμενη;

Σύνδεση