Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος, Το Μεγάλο Χρυσό Δωμάτιο -Έκθεση ζωγραφικής

FacebookTwitterLinkedInGoogle+Email

*

Γράφουν: Μιχάλης Αρφαράς, Μίλτος Φραγκόπουλος και Μίνα Μωραΐτου

Το Μεγάλο Χρυσό Δωμάτιο του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου

Από τον ΜΙΧΑΛΗ ΑΡΦΑΡΑ

Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος
Το Μεγάλο Χρυσό Δωμάτιο
Έκθεση ζωγραφικής
Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης
διάρκεια: 17 Ιανουαρίου έως 15 Μαρτίου 2015
ώρες λειτουργίας: 8.00-15.00, καθημερινά πλην Τρίτης

Δεν είναι συχνό φαινόμενο η δημιουργία ενός εικαστικού έργου που αναπτύσσεται στον τρισδιάστατο χώρο και έχει δημιουργηθεί με την κλασική χαρακτική μέθοδο της βαθυτυπίας. Αυτό το κατασκευαστικά ιδιαίτερο και αισθητικά εντυπωσιακό έργο, με τον τίτλο «Το Μεγάλο Χρυσό Δωμάτιο», είναι αποτέλεσμα μίας επίμονης και ουσιαστικής εικαστικής έρευνας και δουλειάς του σχετικά νέου, ταλαντούχου καλλιτέχνη Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου. Ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος, μετά από έναν ολοκληρωμένο κύκλο σπουδών ζωγραφικής και χαρακτικής στην ΑΣΚΤ, ασχολήθηκε με όλο το φάσμα των εκφραστικών δυνατοτήτων της έντυπης τέχνης. Η χαρακτική και τα καλλιτεχνικά τυπώματα, το κόμικς, η πολιτική γελοιογραφία και η εικονογράφηση εντύπων προσδιορίζουν τα πλαίσια της έντονης και πολύπλευρης εικαστικής του δραστηριότητας. Η ποικιλόμορφη εικαστική έκφραση θα παρέμενε όμως χωρίς ουσία εάν δεν βασιζόταν σε μία αισθητική φιλοσοφία που την καθορίζει. Τα έργα του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου, αν και λειτουργούν στον χώρο της πρωτοπορίας της ευρωπαϊκής και αμερικανικής τέχνης, φέρουν έντονες μνήμες από την αισθητική της βυζαντινής και ασιατικής καλλιτεχνικής παράδοσης. Αυτή ακριβώς η «ανατολική» παράδοση θέλει το έργο τέχνης να λειτουργεί σαν φορέας ιδεολογικών και λατρευτικών προτύπων. Η εικόνα δεν αποτελεί απλή απεικόνιση, αλλά καθίσταται η ίδια υλοποίηση του άυλου πνευματικού –για άλλους θεϊκού– κόσμου. Αυτό είχε σαν αποτέλεσμα η απεικόνιση να αποκτήσει έναν χαρακτήρα γραφής, μια και χρησιμοποιεί έναν καθορισμένο κώδικα στοιχείων, γεγονός που την έφερε κοντά στον χώρο του σχεδίου και της χάραξης. Τα υπέροχα βυζαντινά βιβλία (κυρίως ευαγγέλια), τα ισλαμικά εικονογραφημένα χειρόγραφα, αλλά και η ανεπανάληπτη ξυλογραφική ιαπωνική και κινεζική έντυπη τέχνη είναι μνημεία της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς με μία πρωτοφανή και συνεχώς επεκτεινόμενη επιρροή στην αισθητική της σύγχρονης έντυπης και ηλεκτρονικής τέχνης (γραφιστική, κόμικς, διαδίκτυο). Η έννοια της ανατολικής «αυτόφωτης» εικόνας αποτελεί επίσης μία χαρακτηριστική μέθοδο δημιουργίας έργων με μεγάλη αορατική ακτινοβολία. Σε αντίθεση με την δυτικοευρωπαϊκή ρεαλιστική απεικόνιση, όπου η φωτεινή πηγή περιγράφεται με σαφήνεια, στην ανατολική τέχνη η ίδια η εικόνα αποτελεί «πηγή φωτός». Η χρησιμοποίηση του χρυσού σαν δημιουργικού υλικού αποσκοπεί ακριβώς στον τονισμό του αυτόφωτου της εικόνας και την υποστήριξη της αορατικής ακτινοβολίας της. Οι βυζαντινές εικόνες και τα ασιατικά παραβάν αποτελούν υπέροχα δείγματα αρμονικής συνύπαρξης του χρυσού με τα ζωγραφικά μέρη των έργων. Βεβαίως, τα ιδιαίτερα διακοσμημένα παραβάν χρησιμοποιούνται για την δημιουργία συγκεκριμένων χώρων περισυλλογής και τελετουργικών πράξεων. Φυσικά και η βυζαντινή παράδοση θεωρεί την εικόνα σαν βασικό στοιχείο περιγραφής του λατρευτικού χώρου. Αυτός όμως ο υλικός  απτός χώρος επεκτείνεται μέσα από τις εικόνες σε έναν άυλο– πνευματικό χώρο τον οποίον ο παρευρισκόμενος επισκέπτης αφομοιώνει υπό την μορφή αισθητικής απόλαυσης και σε ένα δεύτερο στάδιο πνευματικής ανάτασης.

Το γεγονός ότι ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος δημιουργεί χαρακτικά μεγάλων διαστάσεων, τα οποία στη συνέχεια επιχρωματίζει και κυρίως επιχρυσώνει, ώστε να τα χρησιμοποιήσει τελικά στην κατασκευή ενός τρισδιάστατου εικαστικού χώρου, τοποθετεί το έργο του στην εξελικτική πορεία της ανατολικής τέχνης, της οποίας παιδί είναι αναμφισβήτητα και η ελληνική μεταβυζαντινή καλλιτεχνική παράδοση. Βέβαια εδώ έχουμε να κάνουμε με έναν καλλιτέχνη του 21ου αιώνα, ο οποίος αν και χρησιμοποιεί την κλασική βαθυτυπική τεχνική, χαράζει πλέον σε εύχρηστες plexiglass πλάκες και όχι σε βαριές μεταλλικές. Άλλωστε χειρίζεται την χαρακτική επειδή οι εικόνες που επιθυμεί να δημιουργήσει μπορούν να υλοποιηθούν μόνο με την εξαντλητική ακρίβεια που προσφέρει η χάραξη με τη μεταλλική ακίδα και η εκτύπωσή τους στο χαρτί. Το κύριο θέμα των χαρακτικών του είναι ο χώρος. Φανταστικοί χώροι που συνδυάζουν την ευρωπαϊκή με την ασιατική εικαστική παράδοση, αλλά κυρίως βγαλμένοι από την εμπειρία της ποπ κουλτούρας που βιώνουν καθημερινά οι άνθρωποι της γενιάς του. Χώροι που σφύζουν από ζωή, γεμάτοι από ιπτάμενα εξωγήινα πλάσματα και φανταστικές μηχανές, αλλά και πολυάριθμους μικροσκοπικούς ανθρώπους με άμεσες αναφορές στα manga του Χοκουσάι. Οι εικόνες του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου πιο πολύ διαβάζονται από τον θεατή αφού διαθέτουν έναν έντονο αφηγηματικό χαρακτήρα. Εκτός αυτού, η συχνή έλλειψη ενός κέντρου στις συνθέσεις, τα μεγάλα μεγέθη και η διάταξη των έργων έτσι ώστε να δημιουργούν ένα τρισδιάστατο δωμάτιο, έχουν σαν αποτέλεσμα την κατάδυση του θεατή στο εικαστικό έργο που τον περικλείει. Εδώ γίνεται εμφανής και η εμπειρία του καλλιτέχνη με τους χώρους των ηλεκτρονικών παιγνιδιών που έρχεται να προστεθεί στις γνώσεις και εμπειρίες του με την αισθητική του ιστορικού αορατικού χώρου. Είναι αλήθεια ότι οι φαινομενικά ατέρμονοι ηλεκτρονικοί χώροι των συνεχώς εξελισσόμενων βιντεοπαιχνιδιών αποτελούν μία μεγάλη σαγηνευτική εμπειρία στον εκάστοτε παίκτη τους, με αποτέλεσμα να χάνεται όλο και περισσότερο στους φανταστικούς, αλλά ταυτόχρονα υπερρεαλιστικά κατασκευασμένους χώρους. Αυτό έχει μεν σαν αποτέλεσμα την φυγή από την καθημερινότητα, αλλά και την συνεχώς αυξανόμενη εξάρτηση από αυτήν ακριβώς την φυγή. Ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος προσφέρει σε αντίθεση ένα χώρο που δεν υπνωτίζει αλλά αφυπνίζει τον θεατή, διότι ενεργεί καταλυτικά στην εγρήγορση της αισθητικής εμπειρίας που επέρχεται από την εκάστοτε επαφή με ένα πραγματικό έργο τέχνης. «Το Μεγάλο Χρυσό Δωμάτιο» που δημιούργησε ο Κωνσταντίνος Παπαμιχαλόπουλος είναι ένας αορατικός χώρος αισθητικής απόλαυσης και περισυλλογής και παράλληλα ένα δυναμικό πειραματικό εικαστικό έργο μοναδικό στο είδος του.

ΜΙΧΑΛΗΣ ΑΡΦΑΡΑΣ. Καθηγητής στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, Διευθυντής Τομέα Χαρακτικής.

~ * ~

Σκέψεις με αφορμή ένα έργο εν προόδω 

«Μόνο για χάρη των απελπισμένων μας έχει δοθεί η ελπίδα»,
ή μικρές σωστικές ραψωδίες ενός κατεστραμμένου κόσμου

 

Από τον ΜΙΛΤΟ ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟ

Όταν πήγα στο μικρό ατελιέ του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου σε ένα ημιυπόγειο στα Πετράλωνα, δεν ήξερα τι να περιμένω. Τον γνώριζα μόνο από τα εξώφυλλα της μηνιαίας επιθεώρησης The Athens Review of Books. Καρικατούρες μεγάλων συγγραφέων και φιλοσόφων. Όλες πετυχημένες και καλοσχεδιασμένες, μου έδειχναν έναν επαρκέστατο σκιτσογράφο, γελοιογράφο και εικονογράφο, αλλά τίποτε περισσότερο.

Στα Πετράλωνα, όμως, βρέθηκα στο Χρυσό Δωμάτιο. Σαν να φωτιζόταν από μέσα, από τους ίδιους τους πίνακες που ήταν ολόγυρα ακουμπισμένοι στο πάτωμα. Ένα έργο, προφανώς, ακόμα εν εξελίξει, αποτελούμενο από συνθέσεις σχετικά μεγάλων διαστάσεων, με αυγοτέμπερα και ένα πλήθος μικρών γραμμικών στοιχείων που έχτιζαν πολυώροφες και διακλαδούμενες κατασκευές θυμίζοντας διαστημικούς σταθμούς από εκείνους που συναντάμε στα κόμικς, σε αλλόκοτα τοπία με ιπτάμενα πλοία όπως στις ιστορίες του Μέμπιους, με πλάσματα μικρά ή, αλλού, φόρμες που σχημάτιζαν μεγάλες φιγούρες, θραύσματα ενός κόσμου κάπου στον αέρα, στο διάστημα, ενός κόσμου αέρινου που δεν συγκροτείται, και όλα σε φόντο από φύλλο χρυσού, που έφερε στο νου τη διακοσμητική γιαπωνέζικη ζωγραφική της περιόδου Μομογιάμα (περί το 1600). Καθώς λένε οι ειδικοί, το χρυσό φόντο στα έργα εκείνα, συχνά πολύπτυχα που χρησίμευαν σαν χωρίσματα δωματίων, ήταν ιδανικό για να αντανακλά το φώς της μέρας και το φέγγος των κεριών τη νύχτα.

Έχει μείνει μαζί μου η αίσθηση του έργου εκείνου με τα χρώματα περασμένα πλακάτα στις επιφάνειες, με μια εμμονή που αναδίδουν κάτι από τις ματιέρες του Σπυρόπουλου, μα οπωσδήποτε πιο φωτεινές και με ένα πιο ανάλαφρο χέρι. Κι αυτό το ανάλαφρο, διαρκεί εκεί για λίγο, καθώς στο πηγαινέλα του ματιού στις διάφορες φόρμες συναντά κανείς κάτι το παιγνιώδες, σχεδόν ευχάριστο, σε μια αθώα, θα ’λεγα παιδική, επικοινωνία, ώσπου να ανακαλύψει και κάτι ερωτικό, ίσως σε δεύτερο χρόνο στο όριο του πορνογραφικού –μια νύξη και πάλι στην Ιαπωνία– για να οδηγηθεί στα δυστοπικά, απόκοσμα τοπία που δημιουργούν, σε πλήρη αντίθεση με το σημείο απ’ όπου ξεκίνησε η πορεία μας, μια αίσθηση άγχους, ή ακόμα και απόγνωσης.

Έτσι βρέθηκα, μέσα εκεί, μπροστά σε εικόνες που ξάφνιαζαν καθώς διαρκώς ανακάλυπτες κάτι ακόμα, σε ένα μικρό σύμπαν από εικαστικές αναφορές που επενεργούσαν αλυσιδωτά και προς πολλές κατευθύνσεις. Οι καλλιτέχνες που έχουν επιδράσει στο έργο του Παπαμιχαλόπουλου, όπως μας λέει ο ίδιος είναι «πολλοί, όχι ένας. Από τον Χοκουσάι έως τον Χόκνεϊ  κι από τον Μπαλτύς έως τον Τσαρούχη και τον Γιάννη Σπυρόπουλο είναι πραγματικά ικανός ο αριθμός – και τα πρότυπά μου δεν περιορίζονται μόνο στα εικαστικά αλλά στα κόμικς, στον κινηματογράφο, στα βιντεοπαιχνίδια».

Και, όπως συμβαίνει συχνά στα βιντεοπαιχνίδια, στα κόμικς και σ’ ένα είδος κινηματογράφου, το ανάλαφρο, το παιγνιώδες και το ευρηματικό μεταμορφώνουν το ευχάριστο ξάφνιασμα βαθμιαία σε απελπισία, έτσι και στο Χρυσό Δωμάτιο του καλλιτέχνη μας ανοιγόμαστε σε ένα ταξίδι που γίνεται όλο και δυσχερέστερο. Είναι αυτό που συμβαίνει στη ζωή μας, έτσι κι αλλιώς, αλλά πιθανώς με μεγαλύτερη ένταση και σφοδρότητα σήμερα, σε μια εποχή τόσων και τόσων διαψεύσεων. Αλλά το φως παραμένει, εκεί, στο Χρυσό Δωμάτιο, το φως που έρχεται από μέσα, και μαζί με όλα τα περιδινούμενα γλυκόπικρα μικρά μέλη του για να μας προσφέρει φευγαλέα μια νύξη της ελπίδας που –όπως έχει ειπωθεί– μας έχει δοθεί μόνο για χάρη των απελπισμένων.

ΜΙΛΤΟΣ ΦΡΑΓΚΟΠΟΥΛΟΣ. Ιστορικός Τέχνης, μεταφραστής, συγγραφέας. Διδάσκει θεωρία της τέχνης και του design στη Σχολή Βακαλό. Visiting Research Fellow του Πανεπιστημίου του Derby. Πρόσφατες δημοσιεύσεις: Εισαγωγή στην Ιστορία και τη Θεωρία του Graphic Design (2006), (Επιλογή-μετάφραση), Άγνωστες Γλώσσες. Μικρή Ποιητική Εκλογή (2009), Να υπομένεις και να αντέχεις (2013).

~ * ~

Φανταστικά τοπία της Δύσης στην Ανατολή

Από την ΜΙΝΑ ΜΩΡΑΪΤΟΥ

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης του 21ου αιώνα δεν εντυπωσιάζει η καλλιτεχνική δημιουργία όταν εμπνέεται από έναν άλλο πολιτισμό. Στην ανάγνωση του έργου του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου διακρίνονται, από την πρώτη ματιά, πολλά χαρακτηριστικά της τέχνης της Άπω Ανατολής και ιδιαίτερα της Ιαπωνίας. Ένας κόσμος που ήταν για πολλούς αιώνες ένας φανταστικός τόπος, μια άγνωστη κουλτούρα και ένας αλλιώτικος τρόπος ζωής. Η επιθυμία της εξερεύνησης του απέραντου κόσμου της Ανατολής παρουσιάζεται σε πολλές περιόδους της ιστορίας, και το έργο με τον τίτλο «Το Μεγάλο Χρυσό Δωμάτιο» εκλαμβάνεται σαν ένα ακόμα βήμα στην πορεία της επιρροής που ασκεί η τέχνη της Ασίας, μιας πορείας που άρχισε δυναμικά τον 19ο αιώνα, αλλά εδώ παρουσιάζεται ενδεδυμένο με το ύφος της σύγχρονης εποχής.

Το πολιτιστικό και ιστορικό κίνημα του Οριενταλισμού χαρακτηρίζει το ευρωπαϊκό ενδιαφέρον όπως εκφράστηκε στο δεύτερο μισό του αιώνα. Μια εποχή ανταλλαγών και ανακαλύψεων με αφετηρία στρατιωτικές και εμπορικές δράσεις των Δυτικών δυνάμεων σε συνδυασμό με τις τεχνολογικές εξελίξεις. Ευρωπαίοι όλο και περισσότερο ενδιαφέρονται για τα ταξίδια προκειμένου να διερευνήσουν νέους τόπους και πολιτισμούς. Αυτό το ενδιαφέρον για την ετερότητα εκφράστηκε στη Δύση μέσα από χαρακτικά, πίνακες και φωτογραφίες. Τα οράματα ενός διαφορετικού κόσμου περιγράφονται μέσα από τις εικόνες της Ανατολής, είτε ρεαλιστικά ή φανταστικά. Λιγοστοί οι Έλληνες εκείνης της εποχής με τέτοιες ανησυχίες: Ο Θεόδωρος Ράλλης εξύμνησε τη Μέση Ανατολή μέσα από την παράδοση της γαλλικής σχολής, αποτυπώνοντας τον κόσμο αυτό με θέματα πραγματικά αλλά και εξωτικά στις ελαιογραφίες του. Ο Έλληνας Λευκάδιος Χερν, με το γιαπωνέζικο όνομα Κοϊζούμι Γιακούμο, έζησε για 14 χρόνια στη χώρα του ανατέλλοντος ηλίου και αποτύπωσε στο γύρισμα του αιώνα τον κλειστό για αιώνες κόσμο της Ιαπωνίας μέσα από τα συγγράμματά του. Γνώρισε τον τόπο ως καθηγητής αγγλικής φιλολογίας, εμπνεύσθηκε από τον πολιτισμό που αντίκρισε, ασπάστηκε τον βουδισμό και έγινε ιδιαίτερα γνωστός για τα διηγήματα με γιαπωνέζικους θρύλους και φαντάσματα. Ένας άλλος Έλληνας, ο διπλωμάτης Γρηγόριος Μάνος, την ίδια περίοδο, τίμησε και με τον δικό του τρόπο την τέχνη και τον πολιτισμό της Ανατολής, με το συλλεκτικό του ενδιαφέρον το οποίο τον οδήγησε να συγκροτήσει μια μοναδική συλλογή που βρίσκεται σήμερα στην Ελλάδα. Με αφετηρία την αγάπη του για τα έργα ασιατικής τέχνης ξόδεψε όλη του την περιουσία αγοράζοντας από δημοπρασίες και αρχαιοπώλες και οραματίστηκε τη δημιουργία του μουσείου που βρίσκεται σήμερα στην Κέρκυρα.

Για να επιστρέψουμε στη σημερινή εποχή, στο έργο του Κωνσταντίνου Παπαμιχαλόπουλου αναδεικνύεται ένα ακαδημαϊκό ενδιαφέρον για το παρελθόν με χαρακτηριστικά τα οποία θα βλέπαμε στην τέχνη της Ιαπωνίας του 19ου αιώνα και των προηγούμενων εποχών, μεταφρασμένα ωστόσο στη σημερινή εποχή. Η ισχυρή έμφαση στην πινελιά και στο μαύρο χρώμα του μελανιού, το φωτεινό χρυσό φόντο των yamato-e, το διάχυτο φως, τα φανταστικά τοπία και η αίσθηση του μη προφανούς προσδίδουν έναν ιδιαίτερο δυναμισμό. Η ασυμμετρία και η δισδιάστατη επιφάνεια μας ταξιδεύουν στα χαρακτικά ukiyo-e, που επηρέασαν με μοναδικό τρόπο τους καλλιτέχνες του Ιμπρεσιονισμού, με τις ασυνήθιστες όψεις και την ξεχωριστή προοπτική. Στο σύνολο του έργου το Μεγάλο Χρυσό Δωμάτιο αποτελείται από εικόνες στις οποίες αναδεύεται το παρελθόν με το παρόν, η Δύση με την Ανατολή και η αίσθηση του ονείρου.

ΜΙΝΑ ΜΩΡΑΪΤΟΥ. Επιμελήτρια ισλαμικής συλλογής Μουσείου Μπενάκη.